Տէրսիմցի Հայեր Կը Վերադառնան Իրենց Արմատներուն

Մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբ, Տէրսիմի բնակչութեան զգալի մասը հայ էր: Տէրսիմի մէջ նախքան թրքացումը, հայկական եղած են նաեւ տեղանունները:

Թրքական յաջորդական կառավարութիւններու օրով, քանդուած եւ գետնին հաւասարեցուած են Տէրսիմի հայկական բոլոր եկեղեցիները:

Պատմութեան ընթացքին Տէրսիմի շատ մը գիւղերու մէջ հայ եւ գըզըլպաշ բնակչութիւնները համերաշխօրէն կ՛ապրէին, մինչեւ իսկ գըզըլպաշ երեխաներ հայկական վարժարան կը յաճախէին եւ հայերէն կը սորվէին: Հայերը լեռնային տէրսիմցիներու քիրվաներն (կնքահայր) էին: Օտար պատմաբաններ կը հաստատեն, որ 17-րդ դարէն սկսեալ, Բիւրակնի (Պինկէօլ), Սեբաստիոյ, Երզնկայի եւ Խարբերդի շրջաններուն մէջ ապրող հայեր, չդիմանալով օսմանեան թուրքերու ճնշումներուն, կը հաստատուէին Տէրսիմ եւ կրօնափոխ դառնալով` կ՛ընդունէին ալեւիականութիւնը (իսլամական շիա յարանուանութեան մէկ ճիւղը):

Ցեղասպանութեան տարիներուն տէրսիմցիները ապաստան տուած են աւելի քան 40 հազար հայերու: Ցեղասպանութեան հանգրուանին Տէրսիմ ապաստանած շատ մը հայեր ալեւի դարձած են` իւրացնելով տէրսիմցիներուն ապրելակերպը:

1938-ին թրքական ճնշումներուն դէմ ծառացան Տէրսիմի ցեղախումբերը` Սէյիտ Ռիզայի գլխաւորութեամբ: Ըստ տէրսիմցի արդի ժամանակներու մտաւորականներու, 1938-ի յեղափոխութեան տէրսիմցիներու կողքին զէնք վերցուցած են դաւանափոխ դարձած հազարաւոր հայեր, իսկ ապստամբութեան տխուր վախճանին յաջորդող քեմալական բանակի ջարդերուն տէրսիմցիներու կողքին սպաննուած եւ ջարդուած են նաեւ հայեր:

Այսօր եւրոպացի կարգ մը պատմաբաններու կողմէ ընդունուած է այն տեսութիւնը, որ 1937-38 քեմալական ուժերու կողմէ ջարդուած են 70 հազար տէրսիմցիներ եւ հայեր:

Մինչեւ 1915-ի Ցեղասպանութիւնը Տէրսիմի տարածքին գործած են 45 հայկական եկեղեցիներ եւ 5 վանքեր: Անցնող երկու տարիներուն շատ մը տէրսիմցիներ սկսան վերադառնալ իրենց հայկական արմատներուն: Այսօր Տէրսիմի մէջ կը գործէ նաեւ Տէրսիմցի հայերու հայրենակցական միութիւնը:

Ստորեւ կը ներկայացնենք Պոլսոյ մեր պաշտօնակից «Ակօս»-ի աշխատակից Լուսինէ Քոփարի «Կորած մարգարիտները» խորագրով յօդուածը, որ կը պատմէ իրենց ազգային արմատներուն վերադարձող կրօնափոխ տէրսիմցի հայերու մասին:

Լուսանկարը` Տէրսիմի հայոց եւ Տէրսիմի ալեւի գըզըլպաշ բնակչութեան սրբավայր Հալվորի Սուրբ Կարապետ վանքը, որ կանգուն էր մինչեւ 1936: Վանքը հիմնովին քանդուած է 1936-ին, քեմալական բանակի հրանօթներու ռումբերով:

Կորած Մարգարիտները

«Մարգարիտէ մանեակի մը նման փրթանք մեր դերձանէն ու ցրուեցանք աշխարհի չորս կողմը: Գլորեցանք այնպիսի տեղեր, որոնց անունն իսկ չէինք լսած: Մեզմէ ոմանք կոխկռտուեցան ոտքերու տակ, իսկ ոմանք ալ ինկան անծանօթներու ձեռքը: Առերեսուեցանք մեր անտէրութեան հետ: Մեր` ամէն մէկ մարգարիտի հատիկին հասարակաց գիտակցութիւնը եղաւ այն, որ ցրուեցանք եւ ոչ ոք մէկտեղեց մեզ: Տէրսիմ… Իմ թաքստոցս է ան: Հետզհետէ իմ աշխարհը, ուրկէ երբեք դուրս գալ պիտի չուզեմ»:

Նախորդ շաբաթներուն մեզ այցելութեան եկան Տէրսիմի հայոց հայրենակցական միութեան վարչութեան անդամներէն` Պիւլենտ Պոզտաղ, Հիւսէյին Գարաթաշ եւ Սերքան Սարիթաշ, որոնց կը պատկանին վերի տողերը: Հաճելի զրոյց մը ունեցանք Տէրսիմի հայոց շուրջ: Յուսալով, որ ընթերցողին համար ալ հաճելի պիտի ըլլայ, այդ զրոյցէն հատուածներ կը փոխանցենք:

***

Նախ Հիւսէյին Գարաթաշ խօսեցաւ Տէրսիմի հայոց մասին.-

Հայեր Միշտ Կային Տէրսիմի Մէջ

Տէրսիմի մշակոյթ որ կ՛ըսուի, առաջին հերթին կը յիշուի գըզըլպաշ, զազա, քրմանճ մշակոյթները: Մինչդեռ ՏԷրսիմի մշակոյթի կազմութեան մէջ հայերը միշտ բաժին ունեցած են: Հայկական մշակոյթը եկուոր գործօն մը չէ այս հողատարածքին վրայ: Սակայն մարդիկ հազիւ սկսան իրենց ինքնութիւնը ճանչնալու: Այս վերաճանաչման գործընթացը Սասուն, Սեբաստիա, Երզնկայէն սկսելով` պիտի տարածուի բովանդակ Թուրքիոյ մէջ: Օրինակի համար, Տիգրանակերտ քաղաքի մշակոյթին մէջ քիւրտերը գոյութիւն չունէին: Անոնք հազիւ ԺԹ. վերջերուն եկան: Նախապէս քաղաքի բնակիչները հայեր, ասորիներ եւ քաղդէացիներէ կը բաղկանար:

Մեր կողմերու գըզըլպաշները հայկական գերեզմանատուներու կամ աւերուած  եկեղեցիներու փլատակներուն վրայ մոմ կը վառեն, կ՛աղօթեն: Աղօթատեղիները սրբազան են մեզի համար: Գըզըլպաշներն ալ հայերու նման «այլ» են: Նոյնիսկ Օսմանեան կայսրութեան շրջանին գըզըլպաշները, որպէս կարգավիճակ, հայերէն վար կը դասուէին:

Խոստովանիմ, որ մենք Տէրսիմի մէջ կը դժուարանանք այս երկու խմբակները իրարմէ զանազանելու: Թերեւս ալ բնական է այս երեւոյթը, քանի որ երկուքն ալ այստեղ մարմնաւորուած են:

ՏէրսիմՎարդօ` Արեւելքի Դիմադրութեան Գիծը

Տէրսիմցիք աւանդապաշտ են, իրենց քով ապաստանողը ուրիշին չեն յանձներ: «Պահ» կոչուած այդ աւանդութեան համաձայն, ենթական իրենց քով ապաստանածը չյանձնելու համար, եթէ պէտք է, ինք կը զոհուի: Ալիս գետի ողողած տարածքը Տէրսիմէն դէպի Վարդօ երկարող գիծ մը կը պարզէ: Այդ գիծը արեւելքի կողն է: Բիւզանդիոնի, սելճուքներու կամ օսմանցիներու ընդդիմացած կող մը, որ բոլոր իշխանութիւնները փորձած են կոտրել: Դիմադրութիւնը աւանդութիւն մըն է այստեղ: Բանաստեղծ Վեճիհի Թիմուրօղլու «Տաղ աքսորեալի» անուն քերթուածին մէջ կը խօսի Ռուբէն Շիշմանեան անուն երզնկացի հայու մը մասին: Ռուբէն 1915-ին իր գլխաւորած ապստամբներու խմբակով Տէրսիմ կ՛ապաստանի: Տէրսիմցիները կը պահեն զիրենք եւ ապա կ՛ուղարկեն Հայաստան:

Դժուար Է Տոհմածառերուն Հետեւիլ

Կայսրութեան շրջանին հայերը կրկնակի հարկատու էին: 1800-ականներու վերջերուն Տէրսիմի կարգ մը հայեր այդ կրկնակի հարկէն ազատուելու համար կրօնափոխ եղան: Սակայն հայ ինքնութիւնը գոյատեւեց մինչեւ 1938: 38-ի կոտորածներէն ետք երկրի արեւմտեան նահանգներ աքսորուած հայերը իրենց աքսորավայրերուն մէջ բռնութեամբ իսլամացան: Երբ վերացաւ պարտադիր գաղթի օրէնքը, տէրսիմցի հայերուն արգիլուեցաւ իրենց նախկին գիւղերը հաստատուիլ: Ստիպուեցան շրջանի այլ քաղաքները եւ գիւղերը բնակիլ: Այդ իրողութեան մեր օրերուն փոխանցած մեծագոյն դժուարութիւնը կը ներկայանայ Տէրսիմի հայ ընտանիքներու իրենց ընտանեկան տոհմածառը կառուցելուն մէջ:

1920-ական թուականներուն պետութիւնը ոխ կը պահէ տէրսիմցիներուն դէմ` բազմաթիւ հայեր պահելու համար: Ան դեռ մտադիր է Հայոց ցեղասպանութիւնը շարունակելու: Սակայն Տէրսիմի աշիրեթները ընդմիշտ մերժած են իրենց ապաստանածը թշնամիի յանձնելու անպատուութիւնը: Այսօր լոկ այս պատճառով, այդ աշիրէթներու մէջ յաճախ կը շփոթուի թէ ո՛վ պահողներէն է եւ ո՛վ պահուածներէն:

***

Խօսքը կ՛առնէ Պիւլենտ Պոզտաղ ու կը պատմէ Միրաքեան ցեղախումբին մասին.

Միրաքեանները` Ռազմունակ,
Արուեստագէտ Եւ Մտաւորական

Հօրենական կողմէ քրմանճ ցեղախումբ մը եղող արէիլի աշիրէթէն եմ: Մենք գիտենք, թէ հայ ենք եւ նախապէս քրիստոնեայ եղած ենք: Մեր գիւղը 10 բնակարաններէ կը բաղկանայ եւ մօտակայքը եկեղեցի մը կայ: Մենք այդ տեղի բնիկներն ենք:

Մօրենական կողմէ կը պատկանիմ հայոց Միրաքեան աշիրեթին: Տէրսիմի մէջ միշտ ի պատուի են Միրաքեանները: Անոնք ծանօթ են որպէս լաւ մարտիկ, արուեստագէտ եւ մտաւորականներ: Տէրսիմցիները 1915-էն առաջ ալ շփում չէին ունենար երկրի այլ շրջաններուն հետ: Օսմանցին յաճախ կը փորձէր Տէրսիմ արշաւել, բայց ամէն անգամուն կը բախէր Միրաքեաններու դիմադրութեան: Միրաքեան հայերը միշտ զինեալ էին ու կը վայելէին տեղւոյն քրմանճ աշիրեթներուն յարգանքը: 1915-էն ետք Միրաքեանները մեծաւ մասամբ գաղթեցին դէպի Չարսանճաք: Սակայն այս գաղթը խանգարեց անոնց յատկութիւններն ալ: Վերջապէս, Միրաքեանները լեռնցի հայեր էին եւ դաշտի պայմաններուն մէջ դժուարացան իրենց յատկութիւնները պահել: 1916-17-էն ետք Տէրսիմի աշիրեթներուն դէպի Խարբերդ կատարած արշաւանքներուն մէջ ալ կը յիշուին Միրաքեանները: Մինչեւ Ի. դարու սկիզբները այս տարածքէն անցնող եւրոպացի կամ ամերիկացի քարոզիչներ վկայութիւններ կը բերեն Միրաքեաններուն մասին: Նոյնպէս` զօրավար Անդրանիկ ալ դէպի Տէրսիմ կատարած շրջագայութեան տպաւորութիւնները գրելու ժամանակ կ՛անդրադառնայ Միրաքեաններուն, որոնց կեդրոնատեղին Նազիմիյէի մերձակայ Տէրովան (Տէր Յովհան) գիւղն է:  Նազիմիյէ, որ նախապէս կը կոչուէր` Ղըզըլ Քիլիսէ, ունի բազմաթիւ աշիրեթներ: Միրաքեան ընտանիքներէն ոմանք ժամանակի ընթացքին թափանցած են այդ աշիրեթներուն մէջ: Օրինակի համար, «Պետօկիլլեր» կոչեալ աշիրեթը ինքզինք կը ներկայացնէ Միրաքեաններու ցեղէն եկած: Ալան աշիրեթի ընտրանին ալ կը յայտնէ, թէ իրենք հայեր են:

Թէ՛ Գըզըլպաշ, Թէ՛ Քրիստոնեայ

Մենք Չէ Սերգիս կը կոչուինք: Սերգիսի տունը կամ սերգիսենք կը նշանակէ այս խօսքը: Մայրս Չէ Սերգիսի թոռնուհին է: Ծնած է 1929-ին եւ բուն անունը` Պէսէ է: Իսկ հօրը անունը արձանագրուած է` «Մուհթետի Ահմեթ» (կրօնափոխ Ահմեթ): Հաքիսի մէջ եկեղեցի մը եւ քանի մը հատ ալ ընդգետնեայ եկեղեցիներ կան: Մայրս թէ՛ գըզըլպաշի եւ թէ՛ քրիստոնէական սովորութիւնով կ՛աղօթէ: Հաւատացեալ է: Դեկտեմբեր եւ յունուար ամիսներուն զուգադիպող «Կաղան» (կաղանդ) ամսուն շաբաթ մը կամ տասը օր ծոմ կը պահէ:

Կը Շարունակուի Հարուածին Ազդեցութիւնը

1915-ին իմ մեծ պապս եւ ընտանիքի այլ այրերը սպաննելու համար Նազիմիյէ կը տանին: Մեծ հայրս կը գիտակցի պատահելիքներուն եւ իրենց վրայ հսկող երեք զինուորները կ՛առնէ իր թեւերուն մէջ եւ առիթ կու տայ, որ միւսները փախչին: Սակայն այդ խառնաշփոթին մէջ զինուորներէն մին կը յաջողի մեծ հայրս վիրաւորել ու սպաննել: Աւելի ետք, 1938-ին մօրս հօրեղբայրն ալ կը սպաննուի:

20 տարի առաջ, եթէ մօրս «դուն հայ ես» ըսէին, կը սոսկար, իսկ հիմա աւելի հանգիստ կը խօսի իր ինքնութեան մասին: Շատ տառապած են պետութեան ճնշումէն: 1915-էն մինչեւ 1938 բազմաթիւ կորուստներ ունեցած են: Իսկ այս տառապանքը դեռ կը շարունակուի: Մայրս երկար ատենէ ի վեր հիւանդ է: Ալցայմըրէ կը տառապի: Պապերը սպաննուած են, հայրը` թէեւ փրկուած, բայց այդ բրտութիւնը իր վրայ ազդած է: Երբ լսեց, որ Տէրսիմի հայոց հայրենակցական միութեան վարչութեան անդամ ընտրուեցայ, շատ մտահոգուեցաւ ու ըսաւ. «Դարձեալ պիտի կոտորեն»:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )