Շահան Շահնուր (Քերեսթէճեան, 1903-1974). Արմատախիլ Եղած Հայուն Սփիւռքեան Ինքնահաստատման Մարգարէաշունչ Պատգամաբերը

Ն.

Օգոստոս 3-ին կը նշենք ծննդեան 110-ամեակը սփիւռքահայ գրականութեան հիմնադիր սերունդին ամէնէն տաղանդաւոր արժէքներէն, այլեւ հայոց սփիւռքեան ինքնահաստատման երթին ամէնէն մարգարէաշունչ ու խորախորհուրդ պատգամաբերներէն Շահան Շահնուրի:

Շատ գրուած է եւ բուռն բանավէճեր ծաւալած են Շահնուրի գրական տաղանդին ու մարգարէաշունչ պատգամին մասին:

Եւ տակաւին երկար ժամանակ պիտի գան շատեր` թէ՛ հայկական սփիւռքի տարածքին կազմաւորուող հայոց սերունդներու, թէ՛ նոյնինքն հայրենի հողի վրայ բարձրահասակ կանգնող մեր սերունդներու ծոցէն, որոնք էջ առ էջ եւ տող առ տող նորովի պիտի վերարծարծեն շահնուրեան հարուստ ու անմահ գրական ժառանգութիւնը` իւրովի վերծանելու համար արմատախիլ եղած հայու նահանջն ու անխուսափելի այլասերումը «երգ»-ով յաղթահարելու Շահնուրի աւանդը:

Շահան Շահնուր արժանաւորապէս նուաճեց այդ աւանդը` 84 տարի առաջ հրատարակուած իր գլուխ¬գործոց «Նահանջը առանց երգի» վէպով, որ ոչ միայն դարաշրջան բացաւ հայ գրականութեան մէջ, այլեւ ամէնէն բուռն եւ դասական հնչեղութեամբ ահազանգը հնչեցուց հայոց ազգային ճակատագիրը տագնապեցնող գլխադիր վտանգին դէմ, այլասերման ու ապահայացման, օտարացման եւ ի վերջոյ ձուլման ծանրագոյն աղէտին դէմ:

Միայն արտաքին վտանգին դէմ հնչած ահազանգ մը չեղաւ շահնուրեան պատգամը: Այլեւ ու մանաւանդ եղաւ ահազանգ մը հայ մարդու ներաշխարհին մէջ բոյն շինած ու արմատաւորուած ներքին ցեցերուն դէմ:

Որքան իր սեփական տուայտանքին, նոյնքան եւ աւելիով ամբողջ սերունդի մը ողբերգութեան բանբերը եղաւ Շահնուր: Թրքական պետութեան գործադրած ցեղասպանութենէն վերապրած հայուն ողբերգութիւնը իւրովի եւ շատ խոր մղձաւանջով ապրեցաւ Շահնուր անձնապէս: Եւ որքան իր մարմնին ու սրտին, մտքին ու հոգիին յետին բջիջներուն մէջ զգաց ահաւորութիւնը դատապարտեալ հայու իր ճակատագրին, այնքան անզուսպ եւ կատաղի դարձաւ Շահնուրի ընդվզումը հայութենէ եւ հայկականութենէ նահանջին… անխուսափելիութեան դէմ:

«Կը նահանջեն ծնողք, որդի, քեռի, փեսայ. կը նահանջեն բարք, ըմբռնում, բարոյական, սէր: Կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն, կը նահանջէ լեզուն: Եւ մենք դեռ կը նահանջենք բանիւ ու գործով, կամայ եւ ակամայ, գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ, մեղա՜յ, մեղա՜յ Արարատին»:

Շահնուրեան այս ահազանգը սթափեցուց ամբողջ սերունդներ եւ անոնց մէջ վառեց հայկականութեան ծանր ժառանգը միշտ Արարատն ի վեր բարձրացնելու` իյնալով եւ վար գլորելով հանդերձ վերստին կանգնելու եւ դժուարին մագլցումը վերսկսելու պայքարունակ ոգին, յար ու նման յունական առասպելի Սիզիփոսին, որ երբեք չհաշտուեցաւ իրեն վիճակուած անկումներուն հետ եւ անխոնջ շարունակեց իր ուսերուն շալկած ժայռը մինչեւ գագաթ բարձրացնելու անվերջ մագլցումը:

Տարբեր անդրադարձ չէր կրնար ունենալ եւ անձնատուր չըլլալու վճռակամութենէն տարբեր կրակ չէր կրնար վառել Շահնուրի արձակած ահազանգը, որովհետեւ ինչպէս «Նահանջը առանց երգի»-ն հերոսը կ՛ազդարարէր.

«Եղան հայեր, որոնք իրենց մորթը փրկելու համար վճարեցին ոսկի. եղան ուրիշներ, որոնք տուին հաւատք, կուսութիւն. եղան անոնք, որոնք լքեցին տուն, տեղ, երկինք. եղան դեռ վատեր, որ ուրացան ազգ ու լեզու. եւ հերոսներ, որ տուին արիւն, կեանք, օր ու արեւ: Իսկ մե՞նք, կը վճարենք իբրեւ վերջին փրկագին այն, որ պիտի գայ: Իբրեւ վերջին փրկագին` մանուկներ, որոնք կրնային մեծնալ. ապագայի սերունդներ, որոնք մեզմէ վերջ պիտի գային: Որովհետեւ այն, որ պիտի գայ, պիտի ըլլայ օտար, բանիւ եւ գործով, կամայ եւ ակամայ, գիտութեամբ եւ անգիտութեամբ, մեղա՜յ, մեղա՜յ Արարատին»…

Շահնուրեան ինքնախարազանումը լիարժէք ընկալելու համար անհրաժեշտ է հաղորդուիլ հեղինակի ողբերգական այն տուայտանքին հետ, որուն կիզակէտը բախումն է մէկ կողմէ ազգային իր ժառանգութեան ու սրբութիւններուն տէր կանգնելու հայեցի՛ նախանձախնդրութեան, իսկ միւս կողմէ` այդ սրբութեանց պահպանման համար, ազգի մարմնէն եւ հայրենիքէն այդքա՜ն ծանր ու անփոխարինելի կորուստներու հաշուոյն, ծանրագոյն գին վճարած ըլլալու պարտուողականութեան միջեւ:

84 տարուան հեռաւորութենէն` այսօր ալ ցնցիչ է շահնուրեան ինքնախարազանումին գործած ազդեցութիւնը հայ մարդու մտքին եւ հոգիին վրայ, ինչպէս որ «Նահանջ»-ի հերոսներէն մէկը կը խտացնէ զաւակներուն ընդվզումն ու պոռթկումը հայրերուն դէմ.

«Մենք ձեզ կը պաշտպանենք, քանի որ կը կրենք միշտ առկայծ կանթեղը, մինչ դուք չէք պաշտպաներ մեզ` ետեւէն եկող թշնամիին դէմ, որ է ձեր անցեալը: Լեզունիդ կը չորնայ, մի՛ ուրանաք: Դուք, որ պատասխանատուութիւն մը ունիք հայկական քայքայումին մէջ: Սխալներ գործեցի՛ք: Եւ հիմա կ՛ուզէք մեզի փոխանցել ձեր սխալները, այսինքն` անմիաբանութիւնը, կուսակցական, ոճրային եւ դռնբաց վէճերը, լրագրութիւնը (կազեթաճիութիւնը), թուլամորթութիւնը, անպատասխանատուութիւնը, բառախաղը, սիրունը, չնչազարդը…

«Արտաքին թշնամիներէ աւելի` կը փնտռենք ներքին թշնամիները: Կը կռուինք ներքին թշնամիներու դէմ: Դուք մեզ բոլորովին տարբեր տեղ մը առաջնորդեցիք: Անվերջ հայհոյեցիք թուրքին…

«Մենք կը խորհինք, որ եթէ երբեք մենք պարտուեցանք, որովհետեւ «անգլիական զրահաւորները չէին կրնար Արարատը ելնել», պարտուեցանք նաեւ անոր համար, որ մենք չէինք կրնար մեր մէջը իջնել: Այդ իսկ պատճառաւ սկսած է ինքնաճանաչման շրջան մը: Կ՛ուզենք ճանչնալ մեր կարողութիւնները, մեր արժանիքներն ու թերութիւնները: Կը կռուինք այդ թերութիւններուն դէմ: Կը պոռանք` ցնցելու համար:

«Մեր այս ճիչը ձեզ կը գայթակղեցնէ, որովհետեւ դուք միայն արտաքին թշնամիին դէմ պոռալ վարժուած էիք: Դուք չէիք հակազդեր ժողովրդին, այլ կը հետեւէիք անոր, քանի որ պլատֆորմ չունիք»:

Ահա՛ բարդ ու յաւերժ վիճայարոյց պատգամը Շահնուրին, որ հազիւ 26 տարեկան էր, երբ հայ գրականութեան մէջ իր բարձունքը նուաճեց եւ յաւերժութեան արժանացաւ:

Ծնած էր Պոլիս, 1903-ին, Շահնուր Քերեսթէճեան աւազանի անունով: Նախնական կրթութիւնը թաղի ազգային վարժարանին մէջ ստանալէ ետք, աւարտած էր Պէրպէրեան վարժարանը, 1921-ին:

Կենսագիրներուն վկայութեամբ, ինքնաշխատութիւնը հիմնական դեր ունեցաւ Շահնուրի գրական¬գեղարուեստական եւ մտաւորական-իմաստասիրական հակումներու մշակման ու զարգացման մէջ: Յատկապէս իր մօրեղբօր` հայ իրականութեան մէջ տարեգիրքի պատրաստութեան աւանդը ստեղծած Թէոդիկի հարուստ գրադարանը իսկական դպրոց մը եղաւ պատանի Շահնուրի համար, որ Պէրպէրեան վարժարանը նոր աւարտած` սկսաւ կանոնաւորաբար աշխատակցիլ ատենի Պոլսոյ «Ոստան» հանդէսին, առաւելապէս թարգմանութիւններով:

1923-ին, Թուրքիոյ մէջ քեմալականութեան վերջնական հաստատումէն ետք, իր սերնդակից հայ գրողներէն շատերու պէս, Շահնուր իր կարգին հեռացաւ Պոլիսէն: Հաստատուեցաւ Փարիզ, ուր նկարչատան մը մէջ աշխատելու կողքին, թափով նուիրուեցաւ գրական-գեղարուեստական ստեղծագործութեան:

1920-ականներու սկզբնաւորութեան Փարիզը հայ մտքի եւ գրականութեան ամէնէն եռուն կեդրոններէն մէկը դարձաւ սփիւռքահայ իրականութեան մէջ: Եթէ Պէյրութն ու Հալէպը իրենց վրայ կեդրոնացուցին Մերձաւոր Արեւելքի հայրենամերձ գօտիներու հայութեան ստեղծագործ կեանքը, նոյնը ըրաւ Փարիզ` եւրոպական տարածքի վրայ: Իսկ Շահնուր շատ արագ դարձաւ փարիզեան սերունդին ամէնէն տաղանդաւոր արձակագիրը:

Արդարութեան սիրոյն եւ յանուն ճշմարտութեան կ՛արժէ անմիջապէս ընդգծել, որ հայ գրողներու փարիզեան սերունդին դիմագիծը միայն շահնուրեան չէ, որքան ալ անուրանալիօրէն մեծ ըլլայ «Նահանջ»-ի երգիչին գեղարուեստական տաղանդը եւ որքան ալ արտակարգօրէն ուժեղ հնչէ անոր ահազանգով փոխանցուած պատգամը: «Փարիզի տղոց»-մէ իւրաքանչիւրը` Ահարոն եւ Որբունի, Սարաֆեան եւ Թոփալեան, բայց մանաւանդ Շուշանեան նոյնքան եւ, վերջինի պարագային, նաեւ աւելիով իրենց դրոշմը դրին սփիւռքահայ գրականութեան վրայ: Իսկ Շուշանեան, թէ՛ իր արձակին բանաստեղծական թափով եւ թէ՛ սփիւռքեան իր պատգամին հնչեղութեամբ, Շահնուրի հետ միասին փաստօրէն կը կազմեն միեւնոյն մետալին որքան իրերամերժ, նոյնքան եւ լրացուցիչ երկու երեսները:

1929-ին, «Յառաջ»-ի մէջ իբրեւ թերթօն տպուելէ ետք, առանձին հատորով լոյս տեսաւ Շահնուրի «Նահանջը առանց երգի»-ն` «Պատկերազարդ պատմութիւն հայոց» վերտառութեամբ: Շահնուր եկաւ իր ուրոյն հորիզոնը բանալու` ե՛ւ գրականութեան, ե՛ւ մտածողութեան առումներով: Ուզեց եւ յաջողեցաւ բանալ հոգեկան ամբողջ աշխարհը հայրենի հողէն արմատախիլ եղած հայ մարդոց, որոնք օտար ափերու վրայ դատապարտուած են անխուսափելիին` այլասերման ու օտարացման, ուծացման եւ ի վերջոյ ձուլումին:

Շահնուր 1933-ին լոյս ընծայեց իր երկրորդ հատորը` «Յարալէզներու դաւաճանութիւնը» անունով պատմուածքները, որոնք հայերէնով գրուած իր արձակին կարապի երգը եղան երկար ժամանակաշրջանի մը համար: 1937-ին ան ոսկորախտ ունեցաւ, որ շատ արագ իր աւերը գործեց երիտասարդ Շահնուրի կեանքին մէջ, ֆիզիքապէս անկարողութեան մատնեց եւ մինչեւ մահ ցաւն ու տառապանքը բաժին հանեց Շահնուրի: 1939-ին, սեփական տունէ ալ զրկուած, ան ինկաւ հիւանդանոցները:

1945-ին, մասամբ ապաքինած իր հիւանդութենէն, Շահնուր սկսաւ ֆրանսերէնով ստեղծագործել` Արմէն Լիւպէն գրչանունով: Յաջորդաբար լոյս ընծայեց «Կրակ կրակի դէմ», «Օտարականը», «Աննկատ անցորդը» եւ «Գիշերային փոխանցում» վէպերը, ինչպէս նաեւ` բանաստեղծութեանց երկու հատորներ, որոնք գրական մրցանակներու արժանացուցին զինք:

Բայց հայերէնով ստեղծագործելու հայ գրողի իր կոչումին հետ կապը բնաւ չխզեց Շահնուր, հակառակ որ արդարօրէն դառնացած էր հայ գրողին նկատմամբ հայ իրականութեան մէջ դրսեւորուած անտեսումի վերաբերումէն: 1960-ականներուն վերստին սկսաւ լոյս ընծայել հայերէնով գործեր` «Ազատն Կոմիտաս», «Թերթիս կիրակնօրեայ թիւը», «Երկու կարմիր օրատետր» եւ ուրիշներ:

Եւ շարունակեց իր պայքարը անողոք հիւանդութեան դէմ, մինչեւ որ 1974-ի օգոստոս 20-ին Սեն Րաֆայէլ հիւանդանոցին մէջ առյաւէտ փակեց իր աչքերը:

Դժբախտ կեանք ունեցաւ Շահնուր` հակառակ ի վերուստ իրեն շնորհուած մեծ տաղանդին եւ սեփական ժողովուրդի ցաւով ու ճակատագրով տառապելու հոգեկան մեծութեան:

Եւ նոյնիսկ այսօր, երբ կը կարդանք իր «Նահանջը առանց երգի»-ն, ոչ միայն կը յափշտակուինք իր վիպագրական տաղանդով ու պատումի բացառիկ կարողութեամբ, այլեւ իր աչքերով կը բանանք խորագոյն ծալքերը հաւաքական մեր գիտակցութեան եւ յուզաշխարհին` նորովի ապրելու համար տուայտանքը Հայուն դատապարտուածութեան`

Ի վերջոյ «նահանջ»-ի… դատապարտուած ըլլալու մեր ճակատագրին, այնքան ատեն որ հայրենի մեր հողէն ու ջուրէն, արեւահամ Հայաստանէն իրենց կենարար աւիշը չեն կրնար ստանալ մեր… արմատները:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )