ՀԱՅ ՀՈՂԻ ԵՒ ԱՐԵԱՆ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾ ՏԱՐԵԳԻՐԸ

Բանաստեղծ չէ հայ ժողովուրդի անվերապահ սիրոյն արժանացած Սօս Սարգսեան անուն տաղանդաւոր դերասանն ու հասարակական-մշակութային գործիչը, արձակագրութեան կալուածէն ներս իր ուրոյն ուղին բացած գեղագէտ գրող մը չէ նաեւ, սակայն, թոնիրէն դեռ նոր քաղուած հացի չափ կախարդաբոյր իր խօսքը, մի՛շտ ալ, կը կարդացուի տաք ու սրտագրաւ բանաստեղծութեան մը պէս եւ հետաքրքրաշարժ ու բազմախորհուրդ վէպի մը անդիմադրելի գրաւչութեամբ: Նորագոյն ապացո՞յցը բազմիցս հաստատուած այս ճշմարտութեան… կարդացէ՛ք ութսունամեայ տաղանդաշատ դերասանին, լիիրաւ արուեստագէտին, բայց մա՛նաւանդ զտարիւն հայուն եւ նոյնքան ազնուական մարդուն խոհերը, մտորումները, յուշերը, սրտի խօսքերն ու հարցազրոյցները ամփոփող «Կանչ» խորագիրը կրող վերջերս լոյս տեսած հաստափոր հատորը: Կարդացէք թէկուզ ըստ բախտի ընտրուած քանի մը գրութիւն, նոյնիսկ քանի մը էջ, եւ պիտի հաստատէք ձեր կարգին, որ Հայաստան աշխարհի լեռներուն չափ պիրկ ու վեհասլաց, ժայռերուն երկնասլաց ու պայթող ուժականութեամբ զսպանակուած, կարկաչող առուակներուն պէս վճիտ ու հրաշահամ, անդնդախոր ձորերուն ու աստուածամերձ կապոյտներուն նման կախարդական ու բազմախորհուրդ եւ օգոստոսեան արեւուն օրինակով կիզիչ ու կենսապարգեւ այդ խօսքերուն հեղինակը բանաստեղծ է առաջին հերթին կամ, աւելի ճիշդ` հայ հողի եւ արեան, ժայռերուն ու երկինքներուն, երազներուն ու սրտատրոփներուն բանաստե՞ղծ տարեգիրը:

Կարդացէք եւ պիտի եզրակացնէք անմիջապէս, որ բախտաւոր աստղի տակ ծնած այս ութսունամեայ երիտասարդը ո՛չ միայն իր ժամանակին եւ էութեան քաղցրահնչիւն բանաստեղծն է, այլեւ` նոյնքան տաղանդաւոր թատերագիր մը, հրաշալի պատմագիր-վկայող մը եւ ոչ նուազ հոգեբան իմաստասէր մը: Կարդացէք եւ պիտի աւելցնէք տակաւին, որ իր ազգային պատկանելիութեամբ ու արժանապատուութեամբ հպարտ, մշակոյթի անփոխարինելի արժէքն ու զօրութիւնը տասնամեակներ շարունակ փառաբանած եւ հայրենի հողին յարաբորբոք կրակէն ու սէրէն երբեք չկշտացած Սօս Սարգսեան գլխագիր վարպետ եւ ո՛չ միայն հայ թատրոնի բեմին եւ սպիտակ պաստառին վրայ, այլեւ` մէկէ աւելի կալուածներէ ներս` իբրեւ իր կոչումին գիտակից հա՛յ արուեստագէտ, գաղափարապաշտ քաղաքացի եւ նոյնքան խիզախ ու բացառիկ ընտիր մարդ:

Մէկ շունչով կարդացուող գիրք է «Մենք», «Մերոնք», «Եթէ եղբայրներ ենք», «Մտորումներ եւ յուշեր» եւ «Աշխարհի հիմքը սէրն է» հինգ բաժիններէ բաղկացած Սօս Սարգսեանի «Կանչ» հատորը: Պիտի սիրէինք ըսել անմիջապէս` Սօս

Սարգսեանի կեանքի՛ գիրքը, որուն 538 էջերուն երկայնքին, անդադար իրարու կ՛արձագանգեն վաւերական վկայողն ու հոգեբան գրագէտը, տեսանելի իրողութիւններուն անտեսանելի խորհուրդները բացայայտող խորթափանց արձակագիրն ու կեանքի կենարար շունչով ու կրակով սիրազինուած մարդերգակ իմաստասէրը: Բայց, ամէն բանէ առաջ եւ վերջ` վաւերակա՛ն հայը եւ նո՛յնքան համբուրելի հայաբոյր մարդը, որուն գիրն ու խօսքը, անկախ իրենց պատկերաւոր, առինքնող ու բաբախուն արժանիքներէն, ի խորոց սրտի թեւաւորուած արեան վկայութիւններ են, խոստում ու երդում, ուխտ ու աղօթք, բանաստեղծութիւն ու դիւցազներգութիւն: Մէկ խօսքով` հրաշունչ գիր ու գրականութիւն եւ հայաստանաբոյր հաւատք ու պատգամ:

Եւ ճիշդ այս իսկ պատճառով, ինչ նիւթի վրայ ալ կեդրոնանայ Սօս Սարգսեան, ջուրի ու ծարաւի, հողի ու վարուցանի, հայրենի տան թէ հայ լեզուի, հաւատքի ու սիրոյ, հոգեմտաւոր թէ մշակութային արժէքներու, թատրոնի թէ կեանքի, իր մօր թէ հայ թատրոնի անմահանուն հսկաներուն մասին խօսի ան, Սօս Սարգսեանի խիտ ու պատկերաւոր, պարզ ու ինքնատիպ , նրբօրէն զուարթախոհ ու բարի եւ տարօրէն իմաստալից ու առինքնող իր յուշերն ու հաստատումները, դիմանկարներն ու վկայութիւնները կ՛արձագանգեն ընթերցողի յուզաշխարհին մէջ:

Աւելի՛ն՛. կը փոթորկեն սրտերն ու հոգիները, կ՛ողողեն սիրոյ ու յարգանքի, երկիւղածութեան ու հաւատքի, կեանքի ու երազի բազմախորհուրդ լոյսով ու շունչով, արեան կրակով ու սրտին կախարդական հրավառութեամբ եւ ընթերցողին կը պարգեւեն հոգեկան անկրկնելի խրախճանք մը վայելած ըլլալու բախտն ու հաճոյքը: Բացառիկ ու եզակի հոգեպարար վայելք մը տակաւին, որուն համար քիչ է ըսել.

– Շնորհակալութիւ՛ն, Սօս Սարգսեան…

Ս. ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ

 

ՄՏՔԵՐ` ԳՐՈՒԱԾ
ԼՈՒՍԱՆՑՔՆԵՐՈՒՄ

Խօսքը սերմ է հմուտ սերմնացանի
ձեռքին: Պէտք է իմանաս, թէ
որտեղ շաղ տաս: Հողը բարեբե՞ր,
է, թէ՞ ոչ, ամէն տեղ սերմը ծիլ
կը տա՞յ…

***

Թատրոնը զուարթ գործ է,
դերասանութիւնը կենսախինդ
մարդու գործ է: Եթէ հաճոյք չէք
ստանում, եթէ չէք կարող հրճուել
թատրոնով, պէտք է հեռանաք:
Պետութիւնը պաշտպանում են
ոչ միայն բանակն ու այլ ուժային
կառոյցներ, այլեւ` հաւասար
չափով մշակոյթը, արուեստը:
Ի վերջոյ, հասարակութեան
մտաւոր եւ հոգեւոր չափանիշները
թելադրում է արուեստը,
ուղղութիւն է տալիս:

***

Որոշ «թամաշայաբազ»
«արուեստագէտներ» ասում են`
գիտէ՞ք, ժողովուրդն էս է ուզում…

Ժողովուրդը շատ բան է ուզում…
Արամ Խաչատրեանն էդպէս չէր
մտածում: Սարեանն էլ, Երուանդ
Քոչարն էլ, Շարա Տալեանն էլ…
Շատերը մեր երախտաւորներից…

Թատրոնում պէտք է մի բան, որ
ստեղծուած լինի միստիկա, քրմերի
խորհրդաւոր արարողութեան պէս
մի բան…

Էսօրուայ երիտասարդ
արուեստագէտների համար չէ
կարող երկու մեծ մարդու խօսքից
մէջբերում չանել

«Քաղաքական ստրուկ լինելուց
աւելի վատ է ուրիշների մշակոյթի
ստրուկ լինել ու խորտակել
իր հոգին մակաբոյծ ձեւերի ու
գաղափարների տակ»,-
Կոստան Զարեանն է գրել 1922
թուականին:

«Ժողովուրդը, եթէ միայն չի ուզում
յիմարութիւններ անել, չպէտք
է սեփականացնի այն, ինչը որ
օտար է նրա ազգային ոգուն:
Ես ուրախ եմ, որ հետեւորդն եմ
Ֆրանսիական դպրոցի, բայց ոչ թէ
նրա համար, որ հաստատեմ նրա
առաւելութիւնը միւս դպրոցների
նկատմամբ, այլ նրա համար, որ,
լինելով ֆրանսիացի, ես ուզում եմ
լինել իմ երկրի զաւակը»

Օ. ՌԵՆՈՒԱՐ

***

Համօ Սահեանը մի օր
գանգատուեց, ասաց` Գիտե՞ս,
գրողների միութեան ժողովին
ինձ խիստ քննադատեցին, որ
ես գիւղագիր եմ, որ քաղաքն
անտեսում եմ, որ… Մի խօսքով`
նման բաներ. բայց ես մեղաւոր
չեմ, որ առաքինութիւնն
ու մարդկային շատ
բարեմասնութիւններ գիւղում է
ճարւում:

***

Ժողովուրդների մրցութիւնը, ըստ
էութեան, տաղանդների
մրցութիւն է:

***

Ինչ գեղեցիկ ու հրաշալի կը լինի-
եթէ տօն օրերին մեր կանայք
Հագնեն իրենց տատիկների
շորերը` Լոռվա, Սասնոյ, Գիւմրուա
շքեղ տարազները: Թէ չէ
պորտները բացում են, ընկնում
փողոցները…

***

Մարդիկ կան, որ ինչքան ուզում
ես պղտորի, հեշտ ու արագ
զուլալւում են, սառնորակ
աղբիւրի նման ու էլի զուարթ
քչքչում: Հրաշք…

***

Ոչ մի սփիւռքահայի երբեք
չմեղադրէք մայրենի լեզուն
չիմանալու համար: Դա նրա մեղքը
չէ, մեր ազգի ճակատագիրն է:
Ու չինչ հայրենասէր, ինչ նուիրեալ,
ինչ գեղեցիկ քոյր ու եղբայրներ
ունենք դրսում, չնայած հայերէն
չգիտեն:

***

Պէտք է, որ երկրի ղեկավարը
ազգային մշակոյթի մէջ լինի,
էդ մթնոլորտի ծնունդը լինի…
Որ Միասնիկեանը հասկանայ
Չարենցին, Քոչինեանը`
Թումանեանին, Կարէն
Դեմիրճեանը` Շիրազին, Ալեքսան
Կիրակոսեանը` Համօ Սահեանին

***

Ընկեր ունէի, հանրային
զուգարանից դուրս էլ գալիս,
լուացւում ու վերջում ծորակի
պտուտակի վրայ ջուր էլ լցնում:
«Թող ինձնից յետոյ օգտագործողի
համար մաքուր լինի»,- ասում էր
նա:

***

Հայոց լեզուն Աստուած մեզ
որպէս զէնք է տուել. քանի դար
արդէն հարազատ եղբօր պէս մեզ
պահում, պաշտպանում է…

***

Թատրոնի հեքիաթ է, բայց
հեքիաթում պատմողին լսող է
պէտք, որովհետեւ… Որովհետեւ
ասւում է, չէ՞, երկնքից երեք
խնձոր ընկաւ. մէկն` ասողին,
մէկը` լսողին…

***

Լաւ կարած կօշիկը, լաւ մշակած
հողը, տաշած քարը, մի խօսքով.
ամէն մի լաւ արուած գործ
դառնում է ստեղծագործութիւն,
դառնում է արուեստ:

***

«Պէտք լինել», մարդու հոգու
գլխաւոր շարժիչ ուժն է: Եւ լինելու իմաստը: Հայր ես` պէ՛տք ես քո զաւակներին,
որդի ես` պէ՛տք ես քո ծնողին,
ընկերներին, հասարակութեանը,
քո պետութեանը…

***

Փորձառու մարդը գանձ է:
Աշխատունակը գանձ է:
Գիտելիք ունեցողը գանձ է:
Նախաձեռնող եռանդունը գանձ է:
Հայութեան մէջ գոհարների պէս
սփռուած են, հաւաքող չկայ…

***

Լեզուն զարմանալի երեւոյթ է,
ծովի պէս մի բան: Մարդ պիտի
կարողանայ լողալ էդ ծովում…
Պիտի լեզուի համն ու բուրմունքը
զգալու շնորհք ունենաս:

Հայերէն բառեր կան, որ հէնց
միայն արտասանելիս քեֆդ
գալիս է. օրինակ` քնար, օրինակ`
քանքար, կամ` հեզիկ, կամ`
զեփիւռ…

Միշտ նախանձել եմ ինձնից լաւ
հայերէն իմացողին:

***

Ամենանողկալի բանն էս
աշխարհում հայի դաժանութիւնն
է… հայի նկատմամբ

***

Ինչի՞ց է` ուրիշի երկրում հլու ենք,
ծառայող, կարգապահ, օրինապահ,
աշխատասէր… Ինչի՞ց է…

***

Իմ ժողովրդին սիրելը ցեղային
իմ պարտքն է ու իրաւունքը,
միւս ժողովուրդներին
յարգելը` մարդկային իմ
պարտականութիւնը:

***

Հայրենասէրի հարստութիւնը
իր երկրի հողն ու ջուրն է, իր
ծառը, իր խնամած երեխան, իր
առաքինութիւնը, առողջութիւնը,
աշխատասիրութիւնը, բարւոք
կեանքը…

***

Ամէն մի վատ հայի
անշնորհք
արարքից մի ուրիշ հայ զզւում է
իր հայութիւնից….

ՍՕՍ ՍԱՐԳՍԵԱՆ

 

ՆԱՄԱԿ ԻՄ ԹՈՒՐՔ
ՀԱՐԵՒԱՆԻՆ

Աչքը տեսածից է վախենում.

Յարգելի հարեւան, մեր կառավարութիւնը նպատակադրուել է բարի-դրացիական փոխյարաբերութիւններ հաստատել քեզ հետ:

Որպէս հայ մարդ, ես ողջունում եմ էդ ցանկութիւնը, բայց դրա հետ մէկտեղ, ուզում եմ մի քանի հարց տալ քեզ եւ մի քիչ էլ խօսել մեր անցեալի մասին:

Առաջին հարցս գլխաւորն է` դու ուզո՞ւմ ես էդ «բարիդրացիականը»: Անկե՞ղծ ես ուզում, թէ՞ ձեւացնում ես աշխարհի աչքին լաւ երեւալու համար:

Գիտես` մենք էս դիւանագիտական խաղերի մէջ քեզ նման ուժեղ չենք, դժուար ենք գլխի ընկնում ինչն ինչոց է:

Ուրեմն, սպասում եմ քո պատասխանին եւ հաւաստիացումներին:

Հիմա դու հարց տուր, թէ ինչո՞ւ ենք մենք էսքան շատ ուզում, որ դու ընդունես 1915 թ. ձեր իսկ իրագործած Մեծ եղեռնի փաստը եւ ապաշխարէք (ինչպէս գերմանացիները` հրեաների առաջ):

Պատճառն էն է, որ մենք ձեզանից վախենում ենք…

Հիմքեր շատ ունենք վախենալու: Ես տարիքս առած մարդ եմ, շատ բան եմ լսել ու տեսել: Երեխայ ժամանակներից սկսած մինչեւ օրս, երբ հայ մարդու մօտ արտասանում են «թուրք» բառը, հայ մարդը ցնցւում է (վախից, ի հարկէ): Եթէ մէկն ու մէկը լեղապատառ վազում է, մենք ասում ենք. «Ի՞նչ է եղել, ո՞ւր ես փախչում, թուրքը վրա՞յ է տուել…»:

Կարծում եմ (համոզուած եմ), որ էս պահին էլ «թուրք» բառը լսելիս ցնցւում ու սարսափում են Սումկայիթի եւ Պաքուի հայերը, մանաւանդ Հրանդ Տինքի ու Գուրգէն Մարգարեանի հարազատներն ու շրջապատը: Էդպէս ամուր դուք ապրում էք մեր գիտակցութեան, մեր կենցաղի մէջ:

Էս տեսակ հարեւանութիւ՞ն, էս տեսակ հարեւան կը լինի՞: Չե՞ս կարծում, որ եթէ մէկն ու մէկից վախենում են` էդ մէկը, մեղմ ասած, անբարոյական էութիւն է:

Դուք ասում էք, եկէք յանձնաժողով ստեղծենք` ճշդելու Եղեռնի իրողութիւնը:

Ի՞նչ է, որ յայտնի չէ ե՛ւ մեզ, ե՛ւ մեզ:

Յարգելիս, էդ յանձնաժողով կոչեցեալը պարզապէս զաւեշտ է, դա նշանակում է պղծել միլիոնաւոր զոհերի յիշատակը, դա նշանակում է ձեռ առնել աշխարհով մէկ հարիւրհազարներով ցրուած հայերին:

Ես մի քանի անգամ անցել եմ հայերի համար դժոխային էն ուղիով, որ կոչւում է Տէր Զօրի ճամբայ: Տես եմ իմ աչքերով, թէ մինչեւ հիմա արաբների անհաս ու խակ երեխաներն ինչպէս են հայերի` անապատի աւազներից հանած ոսկորներով խաղում: Աւելի ի՞նչ էք ուզում իմանալ: Անցէք էդ ճամբէքը, դուք էլ համոզուէք, եթէ ի հարկէ, ձեր ներսում համոզուած չէք:

Դուք հզօր պետութիւն էք: Մեզանից շատ անգամ հզօր: Մենք վախենում ենք, որ մի օր նորից կը բարկանաք եւ ինչպէս անպատիժ, օրը ցերեկով Կիպրոսի կէսը գրաւեցիք` կը գաք Զանգեզուրն էլ կը գրաւէք…

Վախենում ենք, որովհետեւ էս օրերին ֆիլմեր էք նկարահանում հայերի «վայրագութիւնների» մասին ու 600 հազար օրինակով տարածում ձեր դպրոցներում` հայերի նկատմամբ ատելութիւն սերմանելով: Ասում են` արդէն 12 միլիոն երեխայ տեսել է: Ուրեմն` մտահոգուած էք, որ երիտթուրքերի ատելութիւնը չմարի հայերի հանդէպ, սերնդէսերունդ փոխանցուի:

Ի՞նչ հեռահար նպատակներ ունէք: Վաղը մեր երեխաները մեծանան` ինչպէ՞ս շփուեն, ինչպէ՞ս ապրեն ձեր հասունացող քաղաքացիների հետ: Էդ «բարիդրացիականը» ինչպէ՞ս պահպանեն նրանց հետ:

Խնդրում եմ` պատասխանէք էս հարցին էլ: Լաւ կը լինէր` մարդ յիշողութիւն չունենար (Էդ տեսակներն էլ կան, նոյնիսկ` մեր մէջ), բայց մենք` հայերս, հիմնականում, տես, որ ունենք էդ դառը յիշողութիւնները:

Օրինակ` յիշում ենք, որ երիտթուրքերը հայերի ազգային գործիչների հետ գրկախառնուելով` Ատանայում կոտորում էին 30 հազար հայ, 1915 թուականի եղեռնից առաջ, էս տեսակ վայրագութիւններ շատ-շատ են եղել: Բաւարարուենք էս մի փաստը յիշելով:

Հա, հարեւան, ո՞ր մէկը յիշենք, ո՞ր մէկը նշենք:

Մեր հետքը մեր երկրից վերացնելու համար մեր եկեղեցիները կամ աւերում էք, կամ սարքում մզկիթներ: Ինչո՞ւ: Մի՞թէ ձեզ չի հերիքում Բիւզանդիայի ծով հարստութիւնը, որ սեփականաշնորհել էք…

Ուրեմն էսպէս, յարգելի հարեւան, մենք ձեզնից վախենում ենք, իսկ գազանից, մարդակերից, բորենուց մարդը չվախենալ չի կարող: Դրա համար, եթէ մենք ուզում ենք չվերանալ, ընդհանրապէս չզրկուել էս մի պատառ հողակտորից, որ թողել էք  մեզ, մենք անպատճառ պէտք է հասնենք էն բանին, որ դուք, ի լուր աշխարհի, ընդունէք ձեր գործած ոճիրը, որպէսզի մենք` հայերս, ինչ-որ չափով մեզ ապահով զգանք:

ՍՕՍ ՍԱՐԳՍԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES