Օրացոյցիս Վրայ Երկու Թուականներ

ՌՈՊԷՐ ՀԱՏՏԷՃԵԱՆ

Ամէն տարի, երբ օրացոյցը ցոյց կու տայ 6 եւ 7 սեպտեմբերի օրերը, ես անպայման կը յիշեմ 1955 թուականի այդ երկու տխրահռչակ օրերը, որոնք անգամ մը եւս մարեցին այս երկրին մէջ բնակիլ նախընտրող փոքրամասնութիւններուն, մանաւանդ յոյներուն ու հայերուն երազները: Այդ թուականին, հակառակ որ երկրին գլուխը կը գտնուէր իշխանութիւն մը, որ այս երկրին մէջ առաջին անգամ իսկական ժողովրդավար կարգավիճակ հաստատել կ’ուզէր, եւ որ մեղմ կեցուածք որդեգրած էր փոքրամասնութիւններուն նկատմամբ, փոքրամասնութիւնները անգամ մը եւս մահացու հարուած ստացան լաւ կազմակերպուած անիշխանութեան մը կողմէ, որ իբրեւ պատճառաբանութիւն ունէր Սելանիկի մէջ կազմակերպուած շինծու պատահար մը: Իբր թէ յոյները ռմբակոծած էին Սելանիկի մէջ Աթաթիւրքի տունը: Այդպիսի բան չկար: Թուրք գործակալ մըն էր, որ կեղծ պայթուցիկ մը գործածած էր, որպէսզի Պոլսոյ մէջ սկսին բողոքի ցոյցեր: Մնացեալը յայտնի է եւ անմոռանալի, որովհետեւ ամէն տարի 6-7 սեպտեմբեր թուականներուն մամուլը անպայման կը յիշեցնէ այս պատահարը:

Տարիները կ’անցնին կ’երթան, նոր սերունդներ հրապարակ կ’իջնեն, նոր սերունդներն ալ այսպիսով տեղեակ կը դառնան 6-7 սեպտեմբերի պատահարներուն: Բայց դժուար չէ ենթադրել, որ նոր սերունդներուն համար անցեալի մէջ մնացած այդ տխուր դէպքը այնքան ալ ազդու ու ցնցիչ չի կրնար ըլլալ, որքան եղած էր անոնց համար, որոնք ապրած էին այդ դէպքը, որոնք հարուածը ստացողներու կարգին էին:

Քանի՜ քանի՛ անգամներ ես ալ մամուլին իմ վկայութիւնս բերած եմ 6-7 սեպտեմբերի դէպքերուն մասին, քանի քանի անգամներ թէ՛ մեր թերթին մէջ, թէ՛ թուրք հեղինակներու կողմէ հրատարակուած թրքերէն գիրքերու մէջ պատմած եմ, թէ ինչե՜ր տեսած էի այդ օրը: Բայց ինծի համար եւ բոլոր անոնց համար, որոնք ինծի նման ապրած են այդ թուականը, ամէն ինչ անմոռանալի է եւ առաջին օրուան ուժգնութիւնը ունի միշտ:

Ամէն անգամ որ այս թուականը կու գայ, ուղեղիս մէջ յանկարծ ահազանգ մը հնչել կը սկսի, հոգեկան անհանգստութիւն մը կը սկսի կրծել ներաշխարհս: Չեմ մոռցած: Չեմ ալ կրնար մոռցնել տալ: Չեմ ալ կրնար մոռնալ, որ այս աշխարհի վրայ ամէն վայրկեան բան մը կրնայ մահացու կերպով խորտակել քու անդորրութիւնդ ու երջանիկ ապրելու մարդկային իրաւունքդ:

6 սեպտեմբերը 7 սեպտեմբերին կապող գիշերուան դէպքերը պատահեցան Թուրքիոյ երկու գլխաւոր քաղաքներուն մէջ` Պոլիս եւ Զմիւռնիա: Եւ ի՜նչ անհաւատալի դիպուած էր, որ ես 6 սեպտեմբերին Զմիւռնիա էի ու 7 սեպտեմբերին ալ` Պոլիս: Երբ 6 սեպտեմբերին Զմիւռնիայէն  բաժնուեցայ շոգենաւով, հոն դէպքերը տակաւին չէին սկսած: Իսկ 7 սեպտեմբերի առաւօտուն, երբ շոգենաւը Պոլիս հասաւ, դէպքերը արդէն վերջացած էին: Ամէն ինչ պատահած էր այն ժամերուն, երբ մենք շոգենաւի մը մէջ կը նաւարկէինք` առանց գիտնալու, թէ ինչե՜ր կը պատահէին այն երկու քաղաքներուն մէջ, որոնց մէկէն կը բաժնուէինք եւ դէպի միւսը կ’երթայինք:

7 սեպտեմբերի առաւօտուն, երբ մեր շոգենաւը մօտեցաւ Ղալաթիոյ նաւամատոյցին, ինչ որ տեսայ, անհաւատալի էր: Արդէն շատ հեռուէն յայտնի էր, որ արտակարգ տեսարան մը մեզի կը սպասէր: Ճամբաները թուղթերով ու փողոց նետուած իրեղէններով լեցուն էին ու քարափին վրայ կը սպասէին մարդիկ, որոնք սարսափահար մարդու տեսք ունէին: Անոնց միջեւ էին նաեւ իմ լուսահոգի մայրս ու կրտսեր եղբայրս, որոնք եկած էին մեզ դիմաւորելու, զիս, կողակիցս ու մէկ տարեկան որդիս: Անոնք առաւել եւս սարսափած երեւոյթ ունէին:

– Ինչ պատահեցաւ,- հարցուցի զարմանքով, երբ ողջագուրուեցանք անոնց հետ:

Մայրս, որ 1915 տեսած բազմաչարչար կին էր, մատը շրթներուն տարաւ ու թելադրեց, որ լռեմ:

– Վերջը կը պատմեմ,- ըսաւ:

Երբ կառք նստանք ու քալեցինք դէպի տուն, մայրս պատմեց ամէն ինչ: Մենք այդ թուականին Սուատիյէ ամարանոց կ’երթայինք եւ մինչեւ հոկտեմբերի սկիզբը հոն կը մնայինք: Բայց Սուատիյէ երթալէ առաջ ելանք Թաքսիմի կողմը եւ անցանք Պէյօղլուի պողոտայէն: Քաղաքին այդ մասը կարծես աւերակի վերածուած էր: Փոքրամասնութիւններուն բոլոր խանութները, որոնք շարուած էին երկու եզերքներու վրայ, ամբողջովին թալանուած էին: Այդ խանութներուն ապրանքները թալանուած, փողոց նետուած, խորտակուած էին: Մեր երկու մերձաւոր բարեկամներու խանութներն ալ կային հոն եւ անոնք եւս թալանուած էին: Պողոտան ծածկուած էր պատառուն կերպասներով, խորտակուած սառնարաններով, փշրուած իրեղէններով ու թուղթերու ովկիանոսով: Մինչեւ Կալաթասարայ քալեցինք` կոխելով այդ աւերակներուն վրայ: Կը նայէինք խոշորցած աչքերով, բայց բան չէինք խօսեր: Խօսելու պէտք չկար: Տեսարանը արդէն խօսուն էր: Եւ թէ` շատ խօսուն: Ահաւոր յարձակումը, որ գործուած էր բոլոր խանութներուն վրայ, զատորոշում չէր ըրած յոյներու, հրեաներու, հայերու կամ այլոց միջեւ: Իբր թէ բողոքը, Կիպրոսի տագնապին առիթով կատարուած էր յոյներու դէմ, բայց այդ յարձակումին զոհ գացած էին բոլոր փոքրամասնութիւնները:

Ծանրակշիռ դէպքեր պատահած էին նաեւ Գուրթուլուշ թաղամասին մէջ, այդ շրջանի անունով` Թաթաւլա, որ իբր թէ յոյներու բնակած վայրն էր, եւ ուր սակայն մեծ թիւով հայեր կը բնակէին: Գուրթուլուշի պողոտային վրայ 86 թիւը մեր բնակարանն էր: Բարեբախտաբար Յովհաննէս անուն մեր ազգականներէն հուժկու մէկը դրան առջեւ կանգնած էր ու դրօշակ մը կախելով` պոռացած էր, որ ասիկա մահմետականի տուն է: Մեր բնակարանին վնաս չէր հասած: Բայց շատերու տուներուն վրայ իսկ յարձակում գործուած էր:

Գիտեմ, որ այս չարաշուք դէպքը պատճառ դարձաւ, որպէսզի դարձեալ մեծ թիւով ոչ իսլամ հայրենակիցներ լքեն երկիրը ու գաղթեն դէպի օտար երկիրներ:

Այդ օրէն մինչեւ այսօր, ամէն անգամ որ 6-7 սեպտեմբերը կը հասնի, աչքերուս առջեւ կը կենդանանայ Պէյօղլուի պողոտային տեսարանը, ինչպէս նաեւ կը կենդանանան դէմքերը երկու քաղաքագէտներու, որոնք այդ շրջանի իշխանութեան գագաթներն էին` հանրապետութեան նախագահ Ճելալ Պայար ու վարչապետ Ատնան Մենտերես: Յիշողութեանս մէջ կը նայիմ այս երկուքին դէմքերուն եւ ես ինծի կը հարցնեմ, թէ անոնք որքա՞ն պատասխանատու էին այս չարաշուք պատահարին: Միշտ կ’ըսուէր, որ անոնք յօժարած էին, որպէսզի միայն սահմանափակ ցոյց մը կատարուի Կիպրոսի մէջ պատահածներուն դէմ, բայց մութ ուժեր շահագործած էին ծրագիրը ու յանկարծ իշխանութիւններու հակակշիռէն դուրս հանած էին ամէն ինչ: Նախագահն ու վարչապետը, որոնք այդ գիշեր Պոլիսէն Անգարա կը վերադառնային, կիսատ կը թողէին իրենց ուղեւորութիւնը ու Պոլիս ետ կու գային: Իսկապէս անոնք որքա՞ն պատասխանատու էին այս պատահարներուն: Քրիստոնեաները, որոնք այնքան կը սիրէին այս երկու դէմքերը, խոցուած էին իսկապէս, յուսախաբ եղած էին: Իշխանութիւնները որքա՞ն պատասխանատու էին 6-7 սեպտեմբերին համար: Մենք շարունակ այդ հարցումը կ’ուղղէինք, բայց հարցումը երբեք իր պատասխանը չստացաւ:

6-7 սեպտեմբերի պատկերը մղձաւանջ մըն է ինծի համար: Անիկա թուական մըն է, որ անտեսանելի կերպով արձանագրուած է կեանքիս օրացոյցին մէջ: Երբեմն ես ինծի կ’ըսեմ. երանի թէ օրացոյցը 5 սեպտեմբերէն ուղղակի ցատկէ դէպի 8 սեպտեմբեր, եւ մղձաւանջը չկարենայ արթննալ այս անգամ: Բայց ի զուր: Օրացոյցին վրայ այս երկու թուականները ամէն տարի պիտի յայտնուին անգամ մը:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )