1915 Թուականը Ինձ Զրկեց Իմ Մանկութեան Հայ Ընկերոջից

ՏԱԹԵՒԻԿ ՍԱՐԳՍԵԱՆ
«Անկախ»

Վերջին տարիներին թուրքական հասարակութեան մէջ որոշակի առաջընթաց է նկատւում ժողովրդավարութեան, խօսքի ազատութեան, մարդու իրաւունքների պաշտպանութեան եւ ընդհանրապէս քաղաքացիական հասարակութեան ձեւաւորման հարցերում: Ժամանակին արգելուած համարուող թեմաներն այժմ լայն քննարկման առարկայ են դարձել: Այս փոփոխութիւնները վերաբերում են նաեւ Հայկական հարցի եւ Հայոց ցեղասպանութեան մասին գոյութիւն ունեցող ընկալումներին: Ինչպէս թուրք մտաւորականութեան, այնպէս էլ մի շարք լրագրողների, որոշ քաղաքական եւ հասարակական գործիչների եւ պարզապէս հասարակ քաղաքացիների շրջանում աւելանում է այն մարդկանց թիւը, որոնք սկսում են այլ կերպ մտածել, տեսնել այն, ինչ տասնամեակներ շարունակ ծածկուած է եղել պաշտօնական պատմագրութեան կեղծիքի քողով:

Ճշմարտութեան բացայայտման այս դժուար գործընթացում մեծ դեր են խաղում նաեւ թուրք երիտասարդները: Նրանց մի մասը, որդեգրելով եւրոպական արժեհամակարգը, ուզում է ապրել միանգամայն այլ` ժողովրդավար երկրում, այդ ճանապարհին չխուսափելով առերեսուել սեփական պետութեան պատմական անցեալի հետ: Նման առաջադէմ երիտասարդներից մէկը մեզ հետ կիսուեց իր մտքերով ու գաղափարներով: Նա Պաթուհանն է, Պոլսի լաւագոյն համալսարաններից մէկի` Պողազիչի համալսարանի 20-ամեայ ուսանողը: Ներկայացնում ենք նրա հետ անցկացրած հարցազրոյցը, որը շատ բան է պատմում այսօրուայ թուրք երիտասարդութեան մտածելակերպի, հասարակութեան մէջ տեղի ունեցող տեսանելի փոփոխութիւնների եւ սպասումների մասին:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ե՞րբ էք առաջին անգամ լսել Հայոց ցեղասպանութեան մասին: 

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Մինչ ցեղասպանութեան հարցի մասին խօսելը` կը ցանկանայի նշել, թէ երբ եմ առաջին անգամ ծանօթացել «հայ» հասկացութեանը: Թուրքիայում, սկսած տարրական դպրոցի առաջին դասարանից, աշակերտները պատմութեան դասաժամեր ունեն: Արդէն 4-րդ դասարանում, այսինքն` 9 տարեկանում, մենք սովորում ենք, թէ հանրապետութեան հիմնադրման համար «ո՞ւմ էր պէտք յաղթել»: Դասերի ընթացքում գալով հանրապետութեան հռչակման ժամանակաշրջանին` միշտ ընդգծւում էր, որ մեր երկիրը չորս կողմից բռնագրաւման տակ էր գտնւում: Ըստ մեզ պատմածների, յոյներն բռնագրաւել էին մեր երկրի արեւմուտքը, ֆրանսացիները` հարաւը, իսկ հայերն էլ` արեւելքը: Այսպիսով, դպրոցական տարիներին ես մի պատանի էի, որը բազմիցս կարդացել եւ քննութիւն էր յանձնել պատմութիւնից, ում մէջ այնպիսի մի տրամաբանութիւն էր ձեւաւորուել, որը դժուար էր փոխել:

«Ցեղասպանութիւն» ձեւակերպումը առաջին անգամ 12 տարեկանում եմ լսել, երբ միջնակարգ դպրոցում էի սովորում: Ճիշդ է, ամէն տարի հեռուստացոյցով լսում էինք մեր փոսը փորող գազանի` «սփիւռքի» մասին, սակայն Ցեղասպանութեան մասին առաջին անգամ գաղափար կազմեցի, երբ 12-13 տարեկան էի, եւ դպրոցում մեր հերթական դասը «Հայկական հարցը» վերնագիրն ունէր:

Հ.- Ինչպէ՞ս արձագանգեցիք այդ փաստին, միանգամի՞ց ընդունեցիք այն:

Պ.- Կարող եմ ասել, որ 12 տարեկանում սրան ոչ մի կերպ էլ չարձագանգեցի: Ինչպէս նշեցի, մինչեւ «ցեղասպանութիւն» բառը լսելը սովորել էինք, որ 1920 թուականին մեր երկիրը իր առաջին պատերազմը մղել էր արեւելքում` հայերի դէմ, այսինքն` պատմութեան դասերին 3-4 տարի սովորել էինք, որ հայերը մեր թշնամիներն են: Մասնաւորապէս հայերի մասին գիտէինք հետեւեալը. նրանք տարիներ շարունակ մեր երկրում արդարութեան մէջ են ապրել, հաւատարմութեան համար նրանց նոյնիսկ միլլեթի սատըքա (հաւատարիմ ազգ) էին անուանում: Սակայն նրանք, միաւորուելով ռուսների հետ, մեզ թիկունքից հարուած հասցրեցին: Իբրեւ պատիժ այս արարքի համար` նրանց քշեցին այնպիսի վայրեր, որտեղ չէին կարող վտանգ ներկայացնել: Ճանապարհին պատերազմական պայմանների պատճառով նրանց մի մասը մահացաւ: Արդիւնքում` 12-13 տարեկան երեխայի համար սա բաւական հասկանալի տեղեկութիւն էր թւում:

Հ.- Ինչո՞ւ սկսեցիք ուսումնասիրել Հայկական հարցը:

Պ.- Լիսէում սովորելու տարիներին սկսեցի «Թարաֆ» թերթը կարդալ, եւ իմ մէջ կասկած առաջացաւ այն ամէնի նկատմամբ, ինչ մեզ սովորեցնում է պաշտօնական պատմագրութիւնը: Ինչքան շատ էի կարդում, այնքան աւելի էր իմ մէջ բորբոքւում կասկածը, եւ ես սկսեցի ամբողջովին վերանայել այն, ինչ ինձ դպրոցում էին սովորեցրել: Սա ոչ միայն հայերին է վերաբերում, այլ նաեւ` քրտերին, ալեւիներին: Սակայն ինձ համար շատ ցաւոտ էր այս բացայայտումների ընթացքը: Քրտերի պարագայում աւելի հեշտ էր, քանի որ դասագրքերում նրանց չեն վարկաբեկել եւ որպէս թշնամու չեն ներկայացրել: Բայց Հայկական հարցի դէպքում ամէն ինչ այնքան էլ հեշտ չէր: Ինձ համար յատկապէս դժուար էր գիտակցել, որ մեր հարկերի միջոցով մեզ կրթող դպրոցներում բացայայտ սուտ են ասում: Ես այն ժամանակ «ցեղասպանութիւն» բառը չէի օգտագործում: Նոյնիսկ իմ յիշատակած «Թարաֆ» թերթից Ահմեթ Ալթանի յօդուածը անընդունելի համարեցի, քանի որ նա «ցեղասպանութիւն» բառն էր կիրառել: Սակայն իմ կարդացածները բաւական էին, որ 16 տարեկանում իմ խղճի վարագոյրը բացուէր:

Հ.- Գիտեմ, որ ամէն տարի մասնակցում էք Հրանդ Տինքին, ինչպէս նաեւ Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի յիշատակին նուիրուած ձեռնարկներին: Ինչպէ՞ս էք եկել այդ որոշմանը, արդեօք չէ՞ք վախենում ձեր կեանքի ու ապագայի համար:

Պ.- Այո՛, մասնակցում եմ: Այս որոշումը մարդուն վախեցնում է, սակայն, ի վերջոյ, խիղճը թելադրում է այն, ինչ պէտք է անել: Մանաւանդ Հրանդ Տինքի օրինակը շատ ցաւալի է: Չնայած երկու ժողովուրդների միջեւ եղած խնդիրների` Տինքը բաւական զուսպ արտայայտուող անձնաւորութիւն էր: Ցաւալի է, որ Տինքի նման մարդը 3-4 տարուայ ընթացքում ցուցադրաբար սպաննուեց: Շատ եմ կարեւորում Տինքի գործունէութիւնը «Ակօս»-ում, ինչպէս նաեւ` այն փաստը, որ նրա մահից յետոյ Թուրքիայում խիղճ ունեցող մարդիկ սկսեցին համախմբուել նրա անուան ներքոյ:

Կարող եմ ասել, որ այսօր Թուրքիայում շատ բան է փոխուել, նախկին ճնշումներն այլեւս չկան: Օրինակ` այս տարի Թաքսիմի հրապարակում Հայոց ցեղասպանութեան զոհերի յիշատակի արարողութիւնն անցկացուեց ոստիկանութեան հսկողութեան ներքոյ: Յիշում եմ` 2005 թուականին Պողազիչի համալսարանում Հայոց ցեղասպանութեան թեմայով խորհրդաժողովից  յետոյ հետաքննութիւն սկսուեց: 8 տարուայ ընթացքում մեր ապրած առաջընթացն, անշուշտ, կարեւոր է, սակայն դա չի նշանակում, որ այսօր մենք ցանկացած վայրում կարող ենք արտասանել «ցեղասպանութիւն» բառը, քանի որ ազգայնական լուրջ հակազդեցութիւններ կան:

Հ.- Արդեօք ձեր շրջապատում ենթարկւո՞ւմ էք քննադատութեան ձեր հայեացքների պատճառով:

Պ.- Չեմ կարող ասել, թէ ոեւէ մէկն ինձ վրայ ճնշում է գործադրում: Ի հարկէ, մտերիմ զրոյցների ժամանակ, երբ «ցեղասպանութիւն» եմ ասում, հանդիպում եմ արդէն անգիր արած դասական ազգայնական արձագանգի, սակայն նման մարդիկ իսկապէս կան, եւ նրանք մեր երկրում մեծամասնութիւն են կազմում: Մենք պէտք է ընդունենք այս ճշմարտութիւնը:

Հ.- Ի՞նչ էք կարծում` թուրքական հասարակութեան եւ յատկապէս երիտասարդութեան ժխտողական դիրքորոշման պատճառը իրազեկութեան պակա՞սն է, թէ՞…

Պ.- Այո՛, ժխտողականութեան հիմնական պատճառը չիմացութիւնն է կամ, այլ կերպ ասած` նրանց չիրազեկելը: Մեզ պատմել են, որ հայերը դաւաճան են: Եթէ ուզում են վարկաբեկել մէկին, ասում են` նրա մայրը հայ է: Ցաւալի է, որ հասարակութեան մի մասի համար սա ընդունելի է: Մի հասարակ մարդ, որը տարիներ շարունակ իմացել է, թէ հայերը թշնամի են, այժմ հեշտութեամբ չի կարող ընկալել այն ճշմարտութիւնը, որ հայերի պատմութիւնը խեղաթիւրուած է ներկայացւում:

Հ.- Ի՞նչ գործունէութիւն էք ծաւալում ձեր մտերիմների եւ ընկերների շրջանում հայերի նկատմամբ ընկալումները փոխելու համար:

Պ.- Զրոյցների ժամանակ աշխատում եմ այնպէս խօսել, որ չդիպչեմ ընկերներիս համար ցաւոտ հարցերին, նուրբ լարերին: Աւելի շատ աշխատում եմ կասկած առաջացնել նրանց մէջ: Սակայն ես իմ պարտականութիւնը չեմ համարում բոլոր մարդկանց ճշմարտութիւնը պատմելը: Հասարակութեան վերաբերմունքի փոփոխութեան մասին կ՛ասեմ հետեւեալը. սա մի գործընթաց է, եւ ինձ նման երիտասարդներն այս գործընթացի համար խթան են: Անձամբ ես լսում եմ իմ խղճի ձայնը: Ես աշխատում եմ լինել այնպիսի մարդկանց հետ, ովքեր ընդունում են, որ իրենց պապերը կեղեքել են հայերին:

Հ.- Վերջին տարիներին ցեղասպանութեան հարցում թուրք հասարակութեան մէջ որոշակի դրական առաջընթաց է նկատւում: Ըստ ձեզ, դա անկե՞ղծ է, իսկապէ՞ս մարդիկ հասկանում եւ ընկալում են պատմական ճշմարտութիւնը:

Պ.- Այո՛, Թուրքիայում հասարակութեան ընկալման մէջ իրօք աստիճանաբար փոփոխութիւն է տեղի ունենում: Սրա հիմնական պատճառը վերջին տարիներին խօսքի ազատութեան հարցում կատարուած դրական քայլերն են: Ժամանակին հեռուստատեսութեամբ կամ որեւէ թերթի սիւնակում Ցեղասպանութեան մասին գրելը ռիսքային մի բան էր: Բոլորը գիտեն, թէ ինչ խնդիրներ ունեցան Էլիֆ Շաֆաքը իր գրքի, իսկ Օրհան Փամուքն էլ իր խօսքերի համար:

Կարծում եմ, որ տեղի ունեցող փոփոխութիւններն իսկապէս անկեղծ են: Պետութիւնը գիտի, որ չի կարող փախչել 2015 թուականից: Ուստի Թուրքիան աշխատում է մեղմել միջազգային հանրութեան զայրոյթը իր նկատմամբ: Ընդհանրապէս ես անհամբերութեամբ եմ սպասում 2015 թուականին. այդ տարի Թուրքիան նշելու է Չանաքքալէի պատերազմում իր յաղթանակի 100-ամեակը, իսկ աշխարհի մնացած մասը սգալու է Հայոց ցեղասպանութեան մէկդարեայ վիշտը:

Այդուհանդերձ, կարծում եմ, որ ճշմարտութիւնը իմացած մարդիկ անկեղծ են իրենց վերաբերմունքի մէջ, քանի որ չնայած տարուող քարոզչութեանը եւ պաշտօնական պատմագրութեան թեզերին` նրանք ինքնուրոյն ջանք են գործադրել, որ գտնեն այդ ճշմարտութիւնը: Այսինքն այս մարդիկ շատ լաւ գիտակցում են, թէ ի՛նչ են անում:

Հ.- Հայ-թուրքական յարաբերութիւնների կարգաւորման գործընթացում ի՞նչ դեր ունեն հայ եւ թուրք երիտասարդները: 

Պ.- Հիմա այնպիսի դարաշրջանում ենք ապրում, որ շատ հեշտութեամբ կարող ենք տեղեկութիւն ստանալ: Ինչքան ուզում են, թող գրաքննութիւն կիրառեն, միեւնոյն է, հայկական սփիւռքի պատմութիւնը, որը գիտի, թէ Տիգրիսի ափին իրենց պապերին կոտորել են, իսկ տատերին էլ ձուլել, քրտացրել են, մեր համակարգչի պաստառից այն կողմում է: Սփիւռք ասելիս արդէն մի գազանի չենք պատկերացնում: Համացանցում կարդում ենք, որ այդ մարդիկ Անատոլիայի բնիկներն են եղել, որոնք ստիպուած էին փախչել իրենց հայրենիքից: Հայ ասելով` մենք վիրաւորական բառ չենք հասկանում, այլ հասկանում ենք այս հողերի հնագոյն բնիկ մի ժողովուրդ, որը աւելի քան 2000 տարուայ քաղաքակրթութեան կրող է համարւում:

Մենք` որպէս երիտասարդներ, պէտք է աշխատենք փոխել, լուսաւորել մեզնից մեծերի մէջ ձեւաւորուած ընկալումը: Չնայած մեր երիտասարդ տարիքին` անհրաժեշտ է մեր քաղաքական գործիչներին ցոյց տալ, որ մենք այլեւս չենք ուզում, որ երկու ժողովուրդների միջեւ պատնէշներ կառուցուեն: Երկու երկրների համալսարանական շրջանակներում հիմնուած ուսանողական միութիւնների միջնորդութեամբ պէտք է փոխայցելութիւններ կազմակերպել, երկխօսութիւն իրականացնել: Օրինակ` սփիւռքահայ երիտասարդներին հիւրընկալելով մեր տներում` «Բարով էք եկել ձեր տուն» նախագիծ կարող ենք իրականացնել: Իրականում շատ բան է հնարաւոր անել, սակայն ամենակարեւորը մի հասարակ երիտասարդի գիտակցութեան մէջ ինչ-որ բան փոխելն է: Պատմութիւնը կերտողները մեզ նման մարդիկ են եղել, ուրեմն մենք էլ կարող ենք:

Հ.- Եթէ մի օր այցելէք Երեւան, լինէք Ցեղասպանութեան զոհերի յուշահամալիրում, ի՞նչ կը գրէք Ցեղասպանութեան թանգարանի յուշամատեանում:

Պ.- Ցեղասպանութիւնից աւելի վատ բան էլ կայ, այն է` դրա ժխտումը: Ես համեմատաբար աւելի փոքր տարիքում եմ առերեսուել այս ճշմարտութեան հետ: Երանի՜ իմ մանկութեան ընկերոջ անունը Յակոբ Մկրտչեան լինէր: Այդ ժամանակ Անահիտ անունով մի հարեւան մօրաքոյր էլ կ՛ունենայի, նրա տանը տոլմայ կ՛ուտէինք: Հայ եւ քիւրտ դասարանցիներիս հետ միասին վէճի կը բռնուէինք` որոշելու համար, թէ ո՛վ է աւելի լաւ քաղցրաւենիք պատրաստում, միշտ միասին կը ծիծաղէինք: Սակայն 1915 թուականը ինձ զրկեց միանգամայն այլ մի մթնոլորտից: Աւելի՛ն. ոչնչացուած մարդկանց դարձրեց իմ երեւակայական թշնամիները: Ես էլ, այս յանցանքը ժխտելով, դառնում եմ դրա յանցակիցը: Ցաւում եմ այս մեղքի յանցակիցը դարձած թուրք մտերիմներիս համար:

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )