Արուեստի Աշխարհէն. Բանաստեղծութիւնը Ունի՛ Օգտակարութիւն Մը, Թէեւ Հակառակը Կը Կարծեն Շատեր

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

Բրիտանական կայսրութիւնը հաշտ էր Քիփլինկի հետ։

ԱՐԴԵՕՔ ԱՄԷՆ ԻՆՉ ԱՆՊԱՅՄԱՆ ՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹԻ՞ՒՆ ՄԸ ՊԷՏՔ Է ՈՒՆԵՆԱՅ: ԲԱՒԱՐԱՐ ՉԷ՞, ՈՐ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԻՒՆԸ ԳԵՂԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆ ՎԱՅԵԼՔ ԿԸ ՊԱՐԳԵՒԷ: ԻՆՔՆԻՆ ԳԵՂԱՐՈՒԵՍՏԱԿԱՆ ՎԱՅԵԼՔԸ ՕԳՏԱԿԱՐՈՒԹԻՒՆ ՄԸ ՉՈՒՆԻ՞: ԱՐԴԵՕՔ ԳՈՐԾԱԾԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ՄԱ՞Ս ԿԸ ԿԱԶՄԷ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԵԱՆ ՆՊԱՏԱԿԻՆ: ՎԵՐՋԵՐՍ ԵԷՅԼ ՀԱՄԱԼՍԱՐԱՆԻՆ ՄԷՋ ՏԵՂԻ ՈՒՆԵՑԱԾ ԴԱՍԱԽՕՍՈՒԹԻՒՆ ՄԸ ԿԸ ԽՏԱՑՆԷ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԵԱՆ ԱՐՈՒԵՍՏԻՆ ԱՅՍՕՐՈՒԱՆ ՎԻՃԱԿԸ. ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԵԱՆ ՊԱՀԱՊԱՆՆԵՐԸ ԿԸ ՀԱՒԱՏԱՆ, ԹԷ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԻՒՆԸ ՊԻՏԱՆԻ Է, ՈՉ ԹԷ ԱՅՆ ՊԱՏՃԱՌՈՎ, ՈՐ ԱՆՊԱՅՄԱՆ ԲԱՆ ՄԸ Կ՛ԸՍԷ: «ՏԻ ԱԹԼԱՆԹԻՔ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ՅՕԴՈՒԱԾ ՄԸ ԿԸ ՊԱՐԶԷ ՀԱԿԱՍՈՒԹԻՒՆՆԵՐԸ:

Բանաստեղծութիւնը անպէտ է:

Ա՛յս է մեր մշակոյթին մէջ տիրող զգացումը: Ընկերութիւններու բարձրաստիճան պատասխանատուներ եւ իրաւաբաններ կ՛իշխեն աշխարհին: Ոստիկաններ կը պաշտպանեն մարդոց ինչքերը, կը պահպանեն խաղաղութիւնը եւ նիւթ կը հայթայթեն պատկերասփիւռի թատերական յայտագիրներու: Մարզիկներ, ռոք երաժշտութեան եւ շարժապատկերի աստղեր հսկայական գումարներ կը շահին եւ նիւթ կ՛ապահովեն թերթերու բամբասանքի սիւնակներու: Իսկ բանաստեղծնե՞րը: Որո՛ւ հոգը: «Դժուար է երեւակայել աշխարհ մը` առանց ժապաւէններու, թատերախաղերու, վէպերու եւ երաժշտութեան, սակայն կարիք չկայ երեւակայելու աշխարհ մը` առանց բանաստեղծութեան», կը գրէր «Նիւզուիք» 2003-ին` «Բանաստեղծութիւնը մեռած է, որո՛ւ հոգը» վերնագիրով յօդուածի մը մէջ, երբ «Փոէթրի» թերթին կատարուած մեծագումար նուիրատուութիւն մը կը խոստանար շրջել բանաստեղծութեան դիմագիծը, սակայն զարմանալի չէ, որ ձախողեցաւ իր նպատակին մէջ: 2002-ին Արուեստներու մէջ հանրութեան դերակատարութեան վերաբերող վիճակագրութիւն մը ի յայտ բերած էր, թէ Միացեալ Նահանգներու բնակչութեան շուրջ 14 առ հարիւրը բանաստեղծութիւն կը կարդար, ինչ որ չափազանցուած կը թուի ըլլալ: «Կուկըլ թրենտ»-ի վրայ բանաստեղծութիւնը արուեստի եւ ժամանցի այլ ձեւերու բաղդատելով` կը տեսնենք այն, ինչ որ ակներեւ է: Բանաստեղծութիւնը հանրային խօսակցութեան նիւթ չէ, անոր միակ օգտակարութիւնը այն է, որ քանի մը հոգիի առիթը կու տայ իր օրերը անցընելու փղոսկրեայ աշտարակներու մէջ` տեւաբար վերամշակելով իր անհրապոյր եւ հանրութեան հետ որեւէ կապ չունեցող մէկ գործը:

Տարօրինակ է, սակայն կը թուի, թէ ասիկա յաճախ նաեւ ինքնին բանաստեղծներուն կարծիքն է: Վերջերս Եէյլ համալսարանին Փոլիթիքըլ եունիըն ուսանողական միութիւնը կազմակերպած էր բանավէճ մը` «Ի՞նչ է բանաստեղծութեան օգտակարութիւնը» վերնագիրով: Անուանի բանաստեղծ եւ գրականագէտ Մինա Ալեքսանտր առաքինութիւն մը կը տեսնէր բանաստեղծութեան «ոչ պիտանի» որակումին մէջ: Հարցումին պատասխանելով` ան պարզապէս կը յայտարարէր. «Մտածեցի, ոչինչ, ոչինչ կրնամ ըսել»: Այնուհետեւ ան իր այս հակազդեցութիւնը վերածած է բանաստեղծութեան մը, որ կ՛աւարտի հետեւեալ բառերով.

«Մէկ կողմ կանգնած` նայեցայ իրեն եւ ըսի.

Բանաստեղծութիւն կը գրենք,
որպէսզի սորվինք պատմութեան սխալներէն:

Չէի գիտեր` ի՛նչ ըսել կ՛ուզէի»:

Հետեւաբար բանաստեղծութիւնը կը հակադրուի պատմութեան եւ աշխարհին: Անիկա դուրս է պատճառահետեւանքային վիճակներէն, նոյնիսկ` բանականութենէն («Չէի գիտեր` ի՛նչ ըսել կ՛ուզէի»): «Բանաստեղծութեան կը դիմենք իբրեւ բանի մը, որ խորապէս կը զգանք, եւ որ հիմնականին մէջ կարելի չէ ըսել», կ՛ըսէ Ալեքսանտր: Բանաստեղծութեան դերը անգործնական եւ ոչ սովորական բաները արժեւորելն է: Բանաստեղծութիւնը արժէք կը ներկայացնէ ճիշդ այս պատճառով. որովհետեւ պատմական, քաղաքական եւ տնտեսական բան մը չէ, որովհետեւ մաս չի կազմեր պատճառահետեւանքային աշխարհին:

Եթէ նոյնիսկ պահ մը անտեսենք Ալեքսանտրի գործածած սովորամոլութիւնները, ինչպէս` «խորապէս զգացուած», անոր մտորումները նորութիւն չեն անշուշտ: Շելի իր «Տիֆենս աֆ փոէթրի» բանաստեղծութեան մէջ կը գրէ. «Բանաստեղծը մաս կը կազմէ յաւիտենականին, անսահմանին եւ բացարձակին: Անոր ներաշխարհին մէջ տեղ չունին ժամանակը, տեղն ու թիւը»: Շելիի նման վիպերգակներ կը շեշտէին, թէ բանաստեղծութիւնը քնարերգական ընդոստ արտայայտութիւնն էր ներքին ճշմարտութեան մը` ի հակադրութիւն այլ բանաստեղծներու, ինչպէս` Փոփ, Սուիֆթ եւ Ճոն Ուիլմըթ, որոնք աւելի հետաքրքրուած էին ձաղկելով, քաղաքականութեամբ կամ պղծութեամբ: Վիպերգակները յաղթեցին, ձաղկումը եւ պղծութիւնը պարտուեցան եւ այժմ սերունդներ ետք «բանաստեղծութիւնը» ենթադրաբար կը փոխանցէ նոյն քնարերգական զգացումները, նոյն ներքին ճշմարտութիւնը, թէեւ ընդոստ արտայայտութիւնը քիչ մը մաշած կը թուի ըլլալ:

«Աշխարհի տարածքին որոշ տեղեր մեր հասարակաց պատմութեան մէջ գոյութիւն ունեցած են պահեր, երբ բանաստեղծներն ու երգիչները արգիլուած են», կ՛ըսէ Ալեքսանտր:

«Սակայն ինչո՞ւ, ի՞նչ բանէ վախնալով: Ճիշդ այն պատճառով, որ բանաստեղծութիւնը իր աննախատեսելի ուժով ազատ կ՛արձակէ ցանկութիւնը, զոր չի կրնար կաշկանդել ոչ մէկ օրէնք կամ օրէնսդրութիւն: Ասիկա կը կազմէ մեր կեանքին մարդկային, ոգեղէն մակարդակը», կ՛ըսէ ան:

Հետեւաբար բանաստեղծութիւնը միշտ ալ յեղափոխական է: Այնքան ալ կարեւոր չէ, թէ ինչ կ՛ըսէ անիկա: Բանաստեղծութիւնը պիտանի է նոյնինքն իր ոչ պիտանի բնոյթով, ոչ` իր էութիւնը բնորոշող առանձին իմաստին պատճառով:

Երբ բանաստեղծներ եւ գրագէտներ հալածանքի կ՛ենթարկուին, ընդհանրապէս պատճառը ոչ թէ բռնատիրութեան եւ բանաստեղծութեան միջեւ վերացական հակասութեան մը գոյութիւնն է, այլ որովհետեւ բանաստեղծները կ՛ըսեն բաներ, զորս բռնատէրեր չեն սիրեր լսել: Աննա Ախմաթովա հալածանքի ենթարկուած էր, ոչ թէ որովհետեւ բանաստեղծ էր, այլ որովհետեւ իր բանաստեղծութիւնը բացայայտ կերպով հակաստալինեան էր: Ի տարբերութիւն` Փաունտ եւ Մուսոլինի ոչ մէկ հարց ունեցած են իրարու հետ: Վիքթոր Խարա սպաննուեցաւ, որովհետեւ զօրակցեցաւ Ալենտէի, սակայն Բրիտանական կայսրութիւնը ոչ մէկ հարց ունէր Քիփլինկի հետ:

Հարցը այն է, թէ բանաստեղծութիւնը իբրեւ բանաստեղծութիւն պիտանի չէ, որովհետեւ բանաստեղծութիւնը իբրեւ բանաստեղծութիւն ոչինչ է: Գոյութիւն չունի հիմնական իմաստալից «բանաստեղծութիւն» կամ բացակայ պարունակութեան մը օգտակարութիւն, այնպէս` ինչպէս գոյութիւն չունի հիմնական «երաժշտութիւն», որ կրնայ կամ պէտք է խորիմաստ դարձնէ Մայլզ Տէյվիսի, Մայլի Սայրըսի արտաբերած ձայները կամ` «Ֆլայթ աֆ տը պամպըլպի»-ի ընկերակցութեամբ կերպընկալէ անիւ մը ծամող Կոնզոյի արարքը: Թերեւս Քիթցի եւ Շելիի նման վիպերգակն բանաստեղծներու նպատակը պատմութեան քնարերգական, ներահայեաց այլընտրանքի մը փնտռտուքն էր: Սակայն Տաքթըր Սուսի նպատակը ծիծաղ պարգեւել էր: Լենկսթըն Հիուզ կը գրէր հաճելի ժամանց պարգեւելու եւ դաստիարակելու նպատակով. ան վստահաբար պիտի չմտածէր պատմութիւնն ու բանաստեղծութիւնը հատու հարուածով մը իրարմէ բաժնելու մասին, որովհետեւ իր բանաստեղծութիւնը կը միտէր ցոյց տալ, թէ ինչպէ՛ս իր սեփական պատմութիւնը եւ մասնաւորաբար` Ամերիկայի ցեղային պատմութիւնը ընդելուզուած են ինքնութեան հետ: Պայման չէ, որ բանաստեղծութիւնը փրկէ աշխարհը: Անիկա պարզապէս պարպուելու մրցում մը կրնայ ըլլալ:

Երբ մարդիկ կը խօսին «բանաստեղծութեան» մասին` իբրեւ բանաստեղծութեան, անոնք չեն մտածեր Տաքթըր Սուսի մասին, յաճախ ոչ ալ` Քիփլինկի կամ Լենկմթըն Հիուզի, թէեւ անոնք ամէնէն աւելի ճանչցուած բանաստեղծներուն շարքին են: Փոխարէնը` ժողովրդային գիտակցութեան մէջ բանաստեղծութիւնը համազօր է «Տետ փոէթց սոսայըթի»  ժապաւէնէն բխած ներշնչումին եւ ուռուցիկ իմաստին: Պատճառը այն է, որ Ալեքսանտրի նման անձեր աշխատած են առասպելականացնել բանաստեղծութիւնը, կարեւորութիւն մը տալ բանաստեղծութեան էութեան, փոխանակ` բանաստեղծութեան մը բովանդակութեան կամ խօսքին:

Հետեւաբար ժամանակն է, որ այլեւս հարց չտանք, թէ «ի՞նչ է բանաստեղծութեան օգտակարութիւնը, այլ` «ի՞նչ է այս տուեալ բանաստեղծութեան օգտակարութիւնը»: Թերեւս կարգ մը պարագաներու պիտի յայտնաբերենք օգտակարութիւն մը, որուն գոյութեան տեղեակ չէինք: Եւ հաւանաբար յաճախ պիտի հակազդենք` ըսելով, որ` «այս տուեալ բանաստեղծութիւնը ըստ էութեան բանաստեղծութիւն չէ, օգտակարութիւն մը չունի, պէտք չունինք անոր եւ այլեւս չ՛արժեր մտածել անոր մասին»:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )