«ՀԱՅԵՐԷՆ ՉԵՄ ԳԻՏԵՐ, ԲԱՅՑ ՀԱՅ ԿԸ ԶԳԱՄ» ՃԻ՞ՇԴ, ԹԷ՞ ՍԽԱԼ

ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի լեզուաբաններու ուսումնասիրութիւնները աշխարհի վտանգուած լեզուները գրանցած են «Աշխարհի վտանգուած լեզուներու ատլաս»ին վրայ, հետեւեալ հինգ խմբաւորումներու կարգավիճակով.-

ա.- «Խոցելի» կը նկատուին այն լեզուները, որոնք կը խօսուին երեխաներու եւ պատանիներու կողմէ, բայց` սահմանափակ վայրերու մէջ (օրինակ` միայն տան մէջ):

բ.- «Հաստատօրէն վտանգուած» կը նկատուին այն լեզուները, որոնք այլեւս չեն ուսուցուիր երեխաներուն իբրեւ մայրենի լեզու` տան մէջ:

գ.- «Խստօրէն վտանգուած», երբ լեզուն կը խօսին միայն մեծ մայրերն ու մեծ հայրերը եւ անոնց սերնդակիցները, մինչ ծնողները հաւանաբար կը հասկնան, բայց չեն գործածեր զայն` իրարու եւ զաւակներուն հետ հաղորդակցելու համար:

դ.- «Ճակատագրականօրէն վտանգուած» կը նկատուին լեզուներ, որոնք հազուադէպօրէն ու մասնակի պարագաներու միայն կ՛օգտագործուին երէց սերունդին կողմէ:

Եւ վերջապէս `

ե.- «Հանգած» կ՛որակուին լեզուներ, որոնք չեն գործածուիր: Այլեւս այդ լեզուներով ոչ մէկ խօսող մնացած է:

Արեւմտահայերէնը 2010-ին ներառուեցաւ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Աշխարհի վտանգուած լեզուներու ատլաս»ին վրայ` դասուելով «Խիստ վտանգուած»` Գ. խմբաւորումին մէջ:

Արեւմտահայերէնի համար ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի լեզուաբաններու այս հաստատումը մտահոգիչ է անկասկած, միաժամանակ ահազանգիչ պատգամ է, ուղղուած է այդ լեզուին տիրոջ` հայ հասարակութեան, յատկապէս` սփիւռքահայութեան, որպէսզի զայն վերակենդանացնելու մեծ ճիգի նուիրուի եւ առաջքն առնէ, որ անիկա չհասնի «Ե.» խմբաւորումին, այսինքն` «հանգած լեզու»ի կարգավիճակին:

Այդ տարողութեամբ ճիգը անպայման կը նշանակէ կեանքի պայմաններուն դէմ երթալ, կ՛ենթադրէ յանձնառու դառնալ բազմակողմանի նուիրուածութեան, կը նշանակէ մեծով-պզտիկով ահաւոր պայքար մղել առարկայական պայմաններու դէմ:

ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի «Ատլաս»ի ընթերցումս յիշողութեանս խոշորացոյցով միտքս բերաւ հին ու դիպուկ պատկերներ, որոնցմէ չորսը հոս գրի առնելով` պիտի փորձեմ կարգ մը մտածումներ արտայայտել:

Առաջինը անցեալի սիրելի պատկերներէն մէկն է եւ այնքա՜ն օրինակելի` այսօրուան մեր իրականութեան դէմ յանդիման: Երիտասարդական միութեան անդամակցութեանս տարիներուն, երբ պահանջ դրուած էր նոր սերունդին մէջ հայերէն լեզուի եւ գրականութեան թափանցումին եւ զարգացման համար ազդու միջոց ի գործ դնել, փափաքող եւ լեզուական որոշ նախապայմաններ լրացնող երիտասարդներու կորիզ մը կազմուեցաւ, որ հետեւեցաւ հայոց լեզուի յատուկ դասընթացքներու շարքի մը: Լեզուական գիտելիքները ճոխացնելէ անդին` ծանօթացանք մեր գրականութեան հեղինակներուն, անոնց անժամանցելի գործին ու խօսքին: Այդ երիտասարդները իրենց կարգին, յունախօս բայց հայերէն սորվելու զօրաւոր փափաք ունեցող իրենց ընկերներուն սորվեցուցին հայերէն կարդալ ու գրել: Այսպէս, կարծես օղակները մէկը միւսին մէջ անցնելով` մարդկային շղթայ մը կազմուած էր մայրենի լեզուին փառքը պահպանելու եւ փոխանցելու համար: Այդ նախաձեռնութեան արդիւնքները անվիճելիօրէն կը վայելեն մինչեւ այսօր թէ՛ մասնակիցները` անհատաբար, թէ՛ մեր գաղութը` իր հաւաքական կեանքին մէջ:

Երկրորդ պատկերը կը պարզէ փոքրիկ պատանիի մը միամիտ ու այրող, միաժամանակ այնքան անմեղօրէն «հեռատես» հարցադրում մը: Տարիներ առաջ, երբ հայաշունչ ընտանիքի զաւակ` փոքր պատանիի մը հայերէնի դասեր կու տայի, ան ուղղագրութեան մէջ դժուարացած մէկ պահուն անկեղծօրէն հարց տուաւ ինծի. «Ես հայ եմ, մամայիս պապայիս հետ հայերէն կը խօսիմ, ուրեմն ինչո՞ւ պէտք է աւելիով հայերէն սորվիմ, ինչի՞ պէտք պիտի ըլլայ ինծի, քանի որ Յունաստան կ՛ապրիմ»:

Երրորդ պատկերը հազուադէպ, բայց նշանակալից է: Հայ բարեկամի մը հետ  նշանուած յոյն երիտասարդուհիի մը փափաքին ընդառաջելով` անոր հայերէն կը սորվեցնէի` կարդալ եւ մանաւանդ` խօսիլ: Ան խոստովանած էր ինծի. «Ամուսինիս հետ հայերէն չենք խօսիր, բայց կ՛ուզեմ սորվիլ լեզուն, որովհետեւ երբ ընտանիք կազմենք եւ զաւակ ունենանք, հայոց լեզուն եւ մշակոյթը զաւակիս ինքնութեան կերտման մէջ իրենց տեղը պէտք է գրաւեն»:

Չորրորդ պատկերը աւելի նոր եւ ապակողմնորոշիչ է: Խելահաս եւ պատասխանատու դիրքի վրայ գտնուող եւ իրապէս ազգային թունդ զգացումներով հայրենակից մը կը յայտարարէր. «Յունարէն պիտի խօսիմ, դժուար է հայերէն խօսիլ»:

Լեզուի հիմնական գործողութիւնը հաղորդակցութիւնն է: Սակայն լեզուն, հաղորդակցելու-յարաբերուելու միջոց ըլլալէ առաջ ու վերջ, ժողովուրդի մը արժէքներուն եւ սկզբունքներուն, մտային ու մշակութային նպատակներուն, քաղաքական եւ ընկերային բարոյականութեան արտայայտիչն է: Ազգային գիտակցութիւն եւ միութիւն կերտելու ազդակ, միեւնոյն ազգին պատկանող անհատներուն` «ազգակիցներուն» միջեւ զիրար ճանչնալու գործօն եւ հասարակ յայտարար:

Պատմութեան ժամանակին մէջ ազգեր կը յարատեւեն եւ կը զարգանան, այնքան ատեն որ իրենց լեզուն կը պահպանեն եւ կը զարգացնեն: Մինչ հակառակը` ազգեր կը տկարանան եւ կը կորսուին, երբ իրենց լեզուն անտեսուի, տկարանայ ու կորսուի: Մասնագէտներու ուսումնասիրութիւններ ցոյց կու տան, թէ լեզուն անմիջականօրէն փոխներգործութեան կապ ունի մարդու մտածողութեան հետ: Լեզուն կը խորացնէ մտածումը եւ անոր կարողութիւնը եւ փոխադարձաբար` մտածումը կը մշակէ ու կը հարստացնէ լեզուն: Ազգային անկախութեան ու միասնականութեան գաղափարները եւ բարգաւաճման իղձը զօրաւոր են ժողովուրդին մէջ, եթէ աճած եւ մշակման բարձր մակարդակ նուաճած ըլլայ մայրենի լեզուն:

Մեր պարագային, սփիւռքի հայ սերունդները ընկերայնանալու (ընկերութեան գործօն անդամ դառնալու) եւ հոգեկան ու զգացական ամբողջացման գործընթացը կ՛ապրին երկու տարբեր մշակոյթներու ընդմէջէն, մէկ կողմէ հայկական ընտանիքէն փոխանցուած պատկանելիութեան ժառանգով, եւ միւս կողմէ` իրենց բնակած երկրի մշակութային եւ քաղաքական իրականութեան կազմաւորումով:

Սփիւռքի հայ երեխան եւ պատանին լաւագոյն պարագային կը մեծնան երկու լեզուներու ներգործութեամբ ու գործածութեամբ, եւ հարց կը դրուի, թէ ո՞ր լեզուին հետ աւելի մտերիմ կապ կը մշակեն, ո՞ր լեզուով կը մտածեն:

Լեզուին տիրապետել` չի նշանակեր միայն անոր արտայայտութեան ձեւերուն ընտելանալ, այլ լեզուին ընդմէջէն անհատը ու մանաւանդ պատանին կը կապուի դէպքերու, դէմքերու, ապրումներու: Յուշեր կը կազմաւորէ եւ ազգային ինքնութիւն կը կերտէ ու կը մշակէ: Յաճախ կը լսենք. «Սա կամ նա լեզուին լաւ կը տիրապետեմ»: Խորքին մէջ շրջուած իմաստն է իրականութիւնը. լեզուն է, որ մեր վրայ կը տիրապետէ…:

Լեզուն կենդանի բջիջ է: Եթէ չսորվինք, չգործածենք, չզարգացնենք, կը մեռնի:

Այսօր սփիւռքի հայը հեռու է հայ գիրքէն, հայատառ թերթէն, կապ չունի հայ գրականութեան հետ: Կը խօսինք հայախօսութեան տկարացման, նահանջի, նոյնիսկ անգործածականութեան մասին: Մտահոգութիւններ կ՛արտայայտենք, լուծումներ կ՛որոնենք, խորհրդաժողովներ կը կազմակերպենք, սփիւռքի հայուն մօտ մայրենի լեզուին զօրացման համար առաջարկներ կ՛ընենք: Բայց այնքան ատեն որ իբրեւ ծնողք աւելի մտահոգ ենք մեր զաւակներու տեղական լեզուի մակարդակով, այնքան ատեն որ հպարտ ենք, երբ մեր զաւակը անգլերէնի կը տիրապետէ, մինչ գոհ ենք, երբ ան հայերէնը գիտէ այնքան մը, որ հասկնայ լսածը եւ քանի մը բառեր քով-քովի դնելով` միտք մը հազիւ կարենայ արտայայտել, այնքան ատեն որ առանց առարկելու կ՛ընդունինք մեր շրջապատէն «Ես հայերէն չեմ գիտեր, բայց հայ կը զգամ» պատճառաբանութիւնը, կը նշանակէ, թէ մեր մէջ կը տիրապետէ այն մտայնութիւնը, որ լեզուն պարզապէս գործիք մըն է, հաղորդակցութեան միջոց մը եւ ոչ` բացարձակ արժէք:

Իրական պատկերը տեսնելու, կացութեան շտապ անդրադառնալու մարտահրաւէրին առջեւ կը գտնուինք այսօր:

Ընդունելի է, որ ներկայ սերունդին մէջ կան անձեր, որոնք հայերէն չգիտնալով հանդերձ, հպարտօրէն հայ կը զգան: Նոյնպէս հաստատելի է, որ բոլոր հայախօս անձերը անպայման ազգային բարձր գիտակցութեամբ չեն յատկանշուիր: Սակայն պիտի ընդունինք նաեւ, որ «Հայերէն չեմ գիտեր, բայց հայ կը զգամ» մտայնութեան զոհն ենք ընդհանուրով: Այդ մտածողութեան դէմ պայքարելու կամքը գրեթէ գոյութիւն չունի կարծէք, բոլոր մակարդակներու վրայ: Խուսափում մը կայ պահանջելէ, որ անպայման հայերէն խօսուի հայկական միջավայրի մէջ:

Իբրեւ ազգային միաւոր վերապրումի համար նախապայման է, որ ազգի մշակոյթին եւ անոր հիմք` լեզուին հետ հայ անհատին կապը սերտանայ: Անժխտելի է դպրոցին, մամուլին, կազմակերպութիւններուն դերակատարութիւնը` ամէն մէկը իր ծիրին մէջ եւ բոլորը միասին` գործակցաբար: Սակայն առաջնահերթ տեղը կը գրաւէ անհատական կամքը:

Հայ անհատները, յատկապէս` միութենական անդամները, ինքնադաստիարակութեան եւ ինքնազարգացման ատենի շեշտուած արժէքներուն մղելով եւ համապատասխան միջոցներ ստեղծելով` թերեւս արեւմտահայերէնը փրկուի «Խիստ վտանգուած լեզու» ըլլալէ եւ վերստին դառնայ ներշնչող ու մեզ արտայայտող մեր «Մայրենին»:

Մայրենի լեզուն իբրեւ ազգային արժէք, կը պահպանուի պայքարով, այնպէս` ինչպէս պայքարով մարդիկ կը պահպանեն բոլոր արժէքները, ազգերը` իրենց անկախութիւնը, ժողովուրդները` ժողովրդավարութիւնը եւ մարդ արարածը` իր արժանապատուութիւնը:

ՆՈՐԱ ՔԻՒՐՏՕՂԼԵԱՆ-ԳՈՒՅՈՒՄՃԵԱՆ

 

Share this Article
CATEGORIES