Նելսըն Մանտելայի Մահով Մարդկութիւնը Կորսնցուց Հոգեկան Արժէքներու Հսկայ Մը Եւս

ԱՍԱՏՈՒՐ ԿԻՒԶԵԼԵԱՆ

Մարդկութիւնը հրաժեշտ կու տայ իր ամէնէն արի, ամէնէն իմաստուն, ամէնէն մարդասէր, ամէնէն արդարամիտ, ամէնէն ներողամիտ ու ամէնէն անոխակալ զաւկին` Նելսըն Մանտելային, Հարաւային Ափրիկէի առաջին սեւամորթ նախագահին, որ մահացաւ 5 դեկտեմբեր 2013-ին:

Ո՞վ Էր Մանտելա

nelson_mandela1_AGՆելսըն Մանտելան ծնած է 18 յուլիս 1918-ին, Հարաւային Ափրիկէի մէջ:

Նախնական եւ երկրորդական ուսումը զանազան վարժարաններու մէջ ստանալէ ետք, իրաւագիտութիւն կ’ուսանի Հեր եւ Ուիթուոթըրսըրանտ համալսարաններուն մէջ: Ապրելով Ճոհանեսպուրկի մէջ` կը մասնակցի քաղաքի գաղութատիրութեան դէմ ծաւալող պայքարին, մասնակցելով «Էյ. Էն. Սի.»¬ի (Ափրիկեան ազգային քոնկրեսով) աշխատանքներուն: Որպէս իրաւաբան`  բազմիցս կը ձերբակալուի իր քաղաքական համոզումներուն ու հակապետական կեցուածքին համար: Ափրիկեան ազգային քոնկրեսի ղեկավարներուն հետ կը դատուի, իբրեւ հայրենիքի դաւաճան, 1956-1961 տարիներուն: Սկզբնական շրջանին թէեւ կը մասնակցի խաղաղ ցոյցեր կազմակերպելու աշխատանքին միայն, սակայն  հետագային,1961¬էն սկսեալ, Ափրիկեան Համայնավար կուսակցութեան հետ կը հիմնէ Էմ. Քէ. յեղափոխական կազմակերպութիւնը, խափանարարական միջոցներով պայքարելու  համար Հարաւային Ափրիկէի apartheid (բաժանիչ, ցեղապաշտ) պետութեան դէմ: Մանտելան 1962-ին կը ձերբակալուի, կը մեղադրուի պետական յեղաշրջում կազմակերպելու յանցանքով, կը դատուի եւ կը դատապարտուի ցկեանս բանտարկութեան :

Մանտելա կը մնայ բանտարկուած 27 տարի, նախ` Ռոպին կղզի, ապա`  Փոլսմուր եւ Վիքթոր Վերսթըր բանտերուն մէջ: Միջազգային երկարամեայ ճնշումներն ու ներքին պայքարը պատճառ կը դառնան, որ Մանտելա ազատ արձակուի 11 փետրուար 1990¬ին եւ Հարաւային Ափրիկէի նախագահ, Տը Քլերքի հետ սկսի բանակցութիւններու, որոնց նպատակն էր  ցեղային խտրականութեամբ կառավարուող Հարաւային Ափրիկէն կերպարանափոխել  ժողովրդավարական սկզբունքներու վրայ հիմնուած հանրապետութեան:

1994-ին տեղի կ՛ունենայ առաջին ժողովրդավարական բազմազգ նախագահական ընտրութիւնը, որուն ընթացքին Ափրիկեան ազգային քոնկրեսը կը յաղթանակէ, եւ Մանտելա կ’ընտրուի  Հարաւային Ափրիկէի Հանրապետութեան առաջին սեւամորթ նախագահ:

Մանտելայի կառավարութիւնը կը ճանչցուի որպէս ազգային միասնութեան կառավարութիւն: Նորընտիր նախագահին հրաւէրով բազմաթիւ ուրիշ կուսակցութիւններու ներկայացուցիչներ եւս  մաս կը կազմեն նոր կառավարութեան: Ըստ բանակցութիւններու ընթացքին գոյացած համաձայնութեան, կը պատրաստուի նոր սահմանադրութիւն, որով միանգամընդմիշտ կը վերանայ ցեղային խտրականութիւնը եւ հիմը կը դրուի ժողովրդավարական պետութեան:  Նելսըն Մատելա կը կազմէ նաեւ յատուկ մարմին մը, որուն պարտականութիւնը կ՛ըլլայ քննել անցեալին մարդկային իրաւանց դէմ գործուած արարքները:

Երկրորդ նախագահական ընտրութեան Մանտելա կը մերժէ իր թեկնածութիւնը դնել`  նախընտրելով նուիրուիլ «Նելսըն Մանտելա հիմնարկութիւն»-ի բարեսիրական աշխատանքներուն:

Շրջան մը Մանտելա դատապարտուեցաւ որպէս մարքսական ահաբեկիչ` իր հակառակորդներուն կողմէ, որոնց մէջ կը գտնուէին  բազմաթիւ արեւմտեան պետութիւններու ղեկավարներ, որոնք  հետագային զինք բնութագրեցին որպէս հերոս, ազատամարտիկ, հայրենասէր, մարդասէր, եզակի անձնաւորութիւն եւ նման բազմաթիւ  այլ որակումներով:

Մանտելա արժանացած է  աւելի քան 250 պարգեւներու, ինչպէս` Խաղաղութեան Նոպելեան մրցանակ, Միացեալ Նահանգներու Նախագահական ազատութեան շքանշան, Խորհրդային Միութեան Լենինեան մրցանակ  եւ այլն:

Մեծ է Նելսըն Մանտելայի թողած ժառանգը ո՛չ միայն իր ժողովուրդին, այլ նաեւ համայն մարդկութեան համար: Այսօր ամբողջ աշխարհը  կը խոնարհի վրէժխնդրութեան դաշոյնէն ներողամտութեան, հաշտութեան, բարեկամութեան  խոփ ձուլող եւ այդ խոփով եղբայրութեան դաշտեր ակօսող այս եզակի մարդու դագաղին  առջեւ:

Հանդիպում` Նելսըն Մանտելայի Հետ

1980-ական թուականներուն առեւտրական ներկայացուցչութիւն մը ունէինք Զիմպապուէի մայրաքաղաք Հարարէի մէջ: Լոնտոն հիմնուած մեր ընկերութիւնը Հարարէի գրասենեակին միջոցով կ’իրագործէր զանազան ծրագիրներ պետական կառոյցներու համար` եւրոպական մեծ ընկերութիւններու հետ համագործակցութեամբ:

1988 թուականին Հարարէի մեր ներկայացուցիչներուն հետ որոշեցինք հիմնել  «Նախագահական ֆոնտ» բարեսիրական հիմնադրամը եւ զայն դնել Ռոպերթ Մուկապէի տրամադրութեան տակ: Բնական է, որ հիմնադրամը ստեղծեցինք նախագահին գիտակցութեամբ եւ հաւանութեամբ: Հիմնադրամին ի նպաստ կազմակերպեցինք հասութաբեր քանի մը ձեռնարկներ, ներառեալ` աճուրդ մը, ուր վաճառուեցան մեզի հետ համագործակցող տարբեր ընկերութիւններէ ստացուած նուէրներ: Նուէրներէն մէկն ալ Մերսետես ինքնաշարժ մըն էր, որ վաճառուեցաւ չորս միլիոն Զիմպապուէն տոլարի: Աճուրդը, որուն ներկայ գտնուցաւ նաեւ նախագահ Մուկապէ, հիմնադրամին համար ապահովեց  պատկառելի գումար մը: Այդ տարիներուն հիմնադրամի աշխատանքներուն հետ կապուած  հարցերով յաճախ առիթ կ՛ունենայիք հանդիպելու նախագահին:

1990-ին մեծ շուքով նշուեցաւ Զիմպապուէի անկախութեան տասնամեակը: Այդ առիթով կազմակերպուած ձեռնարկներէն մէկն ալ  պետական ճաշկերոյթ մըն էր, որուն հրաւիրուած էին ափրիկեան երկիրներու գրեթէ բոլոր նախագահներն ու տարբեր պետութեանց ներկայացուցիչները, ինչպէս նաեւ` բարձրաստիճան եկեղեցականներ, քաղաքական ու  մտաւորական գործիչներ:  Հրաւիրեալներու մէջ էր նաեւ Նելսըն Մանտելա, որ միայն քանի մը ամիս առաջ ազատ արձակուած էր բանտէն:

Որպէս «Նախագահական ֆոնտ»-ի անդամներ` կինս եւ ես ալ հրաւիրուած էինք մասնակցելու տօնակատարութիւններուն: Պետական ճաշկերոյթին մեզի տրամադրուած սեղանը կպած էր Նելսըն Մանտելայի սեղանին, որով երեկոյթի ընթացքին յաճախ առիթ ունեցանք զրուցելու իրարու հետ:

Nelson-Mandela-2_AGԱնկեղծ ըլլալու համար ըսեմ, որ Մանտելային պատկերը, որպէս մարդու, իրականութեան չհամապատասխանող խառնուածքի ու մտածելակերպի բոլորովին տարբեր գոյներով վրձինուած էր մտքիս մէջ: Կը սպասէի, որ քսանեօթը տարուան բանտարկութենէն  ետք անոր մէջ տիրապետող գիծը ըլլար անիրաւուած  մարդոց յատուկ  բացասականութիւնն ու իր թշնամիներէն վրէժ լուծելու ցասումը: Ընդհակառա՛կը, դէմքի ժպիտին ուղիղ համեմատող մեղմութիւն մը կար ձայնին մէջ, որ անդորրութեամբ կը լեցնէր զինք ունկնդրողի հոգին: Քաղաքավարութիւնը, կնամեծարութիւնն ու  փափկանկատութիւնը միշտ առկայ էին խօսակցութեան մէջ: Դժգոհութիւն եւ բարկութիւն բառերը անոր բառապաշարին մաս չէին կազմեր: Բանտերու մէջ տառապած, արհամարուած ու անարգուած այս արտակարգ մարդուն մէջ ատելութեան ուրուրը չէր կրցած բոյն դնել: Անոր մտածումներու կապոյտ երկնակամարին վրայ խաղաղութեան աղաւնիներուն միայն  իրաւունք տրուած էր թռչտելու: Ահա մեր հանդիպումէն ստացած տպաւորութիւնս:

Ճաշկերոյթի աւարտին մեր զրոյցը շարունակեցինք յոտնկայս, սրահին մէկ անկիւնը: Մանտելա բացառիկ զարգացումի տէր անձ մըն էր: Քաջատեղեակ էր ժողովուրդներու պատմութեան: Հայոց ցեղասպանութեան մասին կարդացած էր Մորկընթաույի յուշերը, Բրիտանիոյ խորհրդարանին կողմէ հրատարակուած  «Տը թրիթմընթ աֆ տը արմինիընզ անտըր տը Օթթոմըն էմփայր» եւ այլ գիրքեր: Անոր սիրած հեղինակներուն մէջ առաջին տեղը կը գրաւէր Ուիլիըմ Սարոյեանը:

«Պրն. Մանտելա, այսքան գիտելիք ե՞րբ եւ ինչպէ՞ս ձեռք բերած էք», հարցուցի:

«Բանտին մէջ մէկ բան առատ է` ժամանակը:  27 տարիներու ընթացքին կարդացած եմ գրեթէ բոլոր ժողովուրդներու պատմութիւնը: Ամբողջ գիտակից կեանքս եղած է պայքար անարդարութեան եւ ցեղային խտրականութեան դէմ: Հասկնալի է ուրեմն, թէ ինչո՛ւ հայ եւ հրեայ ժողովուրդներու դէմ գործուած ցեղասպանութեան պատմութիւնը աւելի մօտ է սրտիս»:

Մեր խօսակցութեան միջամտեց ապահովութեան պաշտօնեան. «Պէտք է մեկնինք, պրն. Մանտելա»:

Իրեն յատուկ քաղցր ժպիտը դէմքին, մեղմ, բայց յանդիմանական շեշտով մը ըսաւ ապահովութեան պաշտօնեային.

«Երիտասա՛րդ, կը տեսնես, որ կը զրուցեմ պրն. Կիւզելեանին հետ. երբ մեր զրոյցը աւարտի,  կու գամ դուրս»:

Երբ բաժնուեցայ Մանտելայէն, հոգեպէս հարստացած զգացի ինքզինքս:

Մարդկային վեհագոյն սկզբունքներու տէր այս մարդը, որ գիտցաւ ատելութիւնը կերպարանափոխել սիրոյ, տապալել վրիժառութեան չաստուածին արձանն ու անոր տեղ կառուցել իրերհասկացողութեան, փոխադարձ յարգանքի ու համերաշխութեան տաճարը, արժանի է համայն մարդկութեան յարգանքին:

Արդարեւ, ամբողջ աշխարհը այսօր երկիւղածութեամբ ծունկի եկած է անոր յիշատակին առջեւ: Նելսըն Մանտելան մեռած է, բայց չէ մահացած:

Մեծութիւնները կը մեռնին, բայց  չեն մահանար:

 

 

 

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )