50 Տարի Առաջ (30 Յունուար 1964)

Շաւարշ Միսաքեան
Ախոյեան Արեւմտահայերէնի

(Մահուան Եօթներորդ Տարելիցին Առթիւ)

Հայ լեզուին շուրջ գոյութիւն ունին նախապաշարումներ:

Հին տեսութիւն մը, զոր դատապարտեց Վանտրիէս, պատգամ կը կարդար. «Ժողովուրդն է, որ լեզու կը շինէ»: Այո՛, հասկցա՜նք, կը հաւատա՜նք, թէ «ժողովուրդն է, որ լեզու կը շինէ», ապահովաբար կ՛ուզեն ըսել, թէ կը ստեղծէ»: Բայց ինչ որ ժողովուրդը կը շինէ կամ կը ստեղծէ, գրագէտը կը մշակէ: Արդ, մշակում` կը նշանակէ ստեղծում: Ի՜նչ պատկեր պիտի ներկայացնէր, երեւակայեցէք, յունարէնը կամ հայերէնը, եթէ մնար ժողովուրդին ստեղծած եւ խօսած ձեւով, եթէ մշակած չըլլար զայն իր գրագէտը:

Գերման միտքը, զարգացնելով լուտերական գաղափարը, որ ջախջախիչ հարուած մը տուաւ լատիներէն լեզուին համատիրութեան, ԺԶ. դարուն տուաւ կոչնակի մը դերը` արթնցնելու համար ժողովուրդները, մանաւանդ փոքրերը, որպէսզի մշակեն իրենց ինքնատիպ ժառանգութիւնները, մասնաւորաբար ինչ որ ազգային է եւ տեղական:

Այստեղ կը թողում այս գաղափարին պատմութիւնը, որ կը հասնի մինչեւ ֆրանսական յեղափոխութիւն հատորներ կը պահանջէ նիւթը:

Մեր մէջ Աբովեան ի վիճակի չէր ըմբռնելու այս գաղափարին վտանգը: Ոչ ալ այն «իրապաշտ» գրագէտները, որոնք ժողովուրդը խօսեցնելու կամ գրականութիւնը ժողովուրդին տանելու հրաւէրին մէջ դիւրին յաղթանակներ միայն փնտռեցին: Տարազը գեղեցիկ էր, նոյնիսկ` նուիրական, բայց` ոչ յատուկ մեր պայմաններուն կամ ցորենի այն արտին, ուր սեւ որոմն ու կարմիր հարսնուկը, տեղին աշխարհագրական անունն իսկ փոխելու աստիճան շատցած, կրնային խաթարել հունձքին որակը:

Անհրաժեշտ էր մշակում` այս բառին ամէնէն լայն ու գիտական առումով, Կոմիտաս, այս հանճարեղ միտքը, ըմբռնեց տարազին իսկական իմաստը ու մշակեց: Իր քաղած ժողովրդական երգերը մշակուած են թէ՛ բառերով, թէ՛ եղանակով: Կրնաք, դժուար չէ, երեւակայել հայ երգին պատկերը, եթէ Կոմիտաս երաժշտութիւն տար մեզի այն ձեւով, որ գրականութիւն տուին Աբովեան եւ Պոլսոյ իրապաշտները:

Արդ, Շ. Միսաքեան կատարեց հայ լեզուին մէջ այն, ինչ որ կատարեց Կոմիտաս հայ երաժշտութեան մէջ` զտում, մշակում: Դուրս նետեց թրքական սեւ որոմը արտին քարն ու ղպռտուկը, առու սպիտակ եւ ազնիւ մարմուսը` տալու համար նաշիհ, ամէնէն նուրբ ալիւրը, թաւշանման եւ քաղցրահամ:

Եթէ արդի արեւմտահայերէնը հասած է մինչեւ այժմ չգերազանցուած բարձրութեան մը, եւ իրողութիւն է ասիկա, շատ բան կը պարտինք Շ. Միսաքեանի:

Հետաքրքրական է հետեւիլ իր իսկ լեզուին յեղաշրջութեան գիծին, «Սուրհանդակ»-էն մինչեւ «Յառաջ»: Սկիզբը աւելի երկար էր իր պարբերութիւնը: Տարօրինակ խորշանք մը ցոյց կու տար հանդէպ կարգ մը բառերու` զգլխիչ, ըմբոշխնել: Հնչական դժուարութի՞ւնն էր պատճառը` չեմ կարծեր, աւելի դժուար արտասանելի բառեր ալ ունինք: Ճիշդ է, որ կ՛աշխատէր իր խօսքին տալ մասնայատուկ երաժշտութիւն մը, բայց առաւելապէս կը փնտռէր պատկերաւոր ձեւը, նկարչագեղ է իր ոճը, վրձինի հարուածներ տալու եղանակով մը` իր կարճ նախադասութիւնները գոյնի ալիքներ են կարծես, որ կը յաջորդեն իրարու:

Իր լեզուն ակրեսիվ է հոն, ուր պատուելի պիտի դառնար ուրիշ մը` հակաճառողին դէմ յանդիման, ու գործածած միակ զէնքը` քիչ մը թթու, որ բխումի ձեւովը, յաճախ` ընդվզում չի պատճառեր… ընդունողին:

Լեզուի մաքրութեան իր սէրն էր, որ կը մղէր զինք համբերութեամբ սրբագրելու իր մեծ ու պզտիկ աշխատակիցներուն լեզուն. այսպէս է որ գոյութիւն ունի այսօր «Յառաջ»-ի հայերէն մը:

Ի՞նչ յատկանիշով կը ներկայանայ այս տարազը:

Նախ` ուղիղ քերականութիւն մը: Չխախտել համաձայնութեան աւանդական օրէնքները` իրենց յետին մանրամասնութեան մէջ: Դէմ էր, օրինակ, Օշականի… աճապարանքին, որ գաղափարներու եւ պատկերներու հեղեղին մէջ կը ջնջէր կամ «կ՛ուտէր» մակբայը, թէեւ իր կարգին` աւելորդ կը գտնէր անվնաս եւ ամէնէն խնայողական շաղկապը, որ շատ սիրելի է Աստուածաշունչ մատեանին: Դէմ էր, վերջապէս, մակբային այն ձեւին (Նարեկացի եւ Սիամանթօ), որ մակբայական ածականը կը կրկնէ իր պոչին վրայ անհաճոյ յօրանջով մը. զգալիօրէն կը նախընտրէր ըսել` զգալի կերպով:

Այս ուղիղ քերականութեան հետ` գրականութենէն կը պահանջէր ժուժկալութիւն: Օշական դէմ էր յատկապէս ածականներուն, Շ. Միսաքեան` բառերու բազմութեան: Ուժեղ է պարբերութիւնը, թեթեւաշարժ եւ աշխուժ, երբ շատ հագուած չէ, երբ շատ զարգացած չէ, նոյնիսկ միսն ալ պակաս` երբ նիհար է կազմուածքով:

Լեզուն հարստացնելու, ճոխացնելու համար կ՛առաջարկէր ոչ թէ գործածել օտար բառեր, ինչպէս սովորութիւն է կարգ մը արեւելահայ գրողներու մօտ` այլ` նախ փնտռել համապատասխան մեր հին մատենագրութեան մէջ, երկրորդ` մեր բազմաթիւ բարբառներու մէջ: Եթէ կը պակսի, կերտել նորը` վարպետութեամբ եւ համաձայն մեր լեզուին օրէնքներուն: Այս մտահոգութեամբ «Յառաջ» մեր լեզուին տուած է նորակերտ բազմաթիւ բառեր, յաջող եւ գեղեցիկ: Կ՛ընդունէր, որ Երեւանի մէջ եւս, այժմ, կը գործածուին բառեր, որոնք կամ առնուած են հին մատենագրութենէն, կամ կերտուած են նորապէս եւ վարպետութեամբ:

Արդի աշխարհաբարին մեծագոյն ուսուցիչը… գրաբարն է, կ՛ըսէր եւ իրաւունք ունէր:

Արեւմտահայերէնի ապագային մասին կը բաժնէր մտահոգութիւնը, զոր կարելի չէ ծածկել կամ ուրանալ:

Երբ կը խմբագրէր «Ազատամարտ» շաբաթաթերթը, բացաւ հարցարան մը, տեսակ մը հրապարակային խորհրդակցութիւն` երկու բարբառներու միացման, արեւելահայերէնի եւ արեւմտահայերէնի ձուլման կարելիութիւններուն մասին: Պատասխանեցին գրագէտներ եւ լեզուագէտներ: Եզրակացութի՞ւնը. վաղաժամ կը համարուէր միացման փորձ մը: Այս վերջին տարիներուն ձայն մը լսուեցաւ Երեւանէն, ապահովաբար իմաստակի մը յայտարարութիւնը, որ պետական լեզու կը յայտարարէր արեւելահայերէնը, իսկ արեւմտահայերէնը կորստեան դատապարտուած` իբրեւ գաւառաբարբառ: Շ. Միսաքեան պատասխանեց անմիջապէս, պաշտպանելով արեւմտահայերէնի պատմական արժէքը, դերը եւ իրաւունքները:

Ապագա՞ն. կա՞ն փոքր ժողովուրդներ, որոնք, թէեւ հանգչած` իրենց հողերուն վրայ, հագուած` իրենց աւանդութեանց զրահները, տէր իրենց բարբառին` նոր կամ հին, կրնան յայտարարել հիմա, թէ ապահոված են իրենց գոյութիւնը, ապագա՛ն:

Ի՛նչքան ալ յոռետեսութիւն ներշնչէ ժամանակը, ի՛նչքան ալ յուսահատութիւն պատճառեն քաղաքական դէպքերը, արեւմտահայերէնին ախոյեանները պիտի պաշտպանեն հայ լեզուի այս հրաշալի ծաղիկը գրագէտի իրենց պատուով եւ պիտի մշակեն զայն իրենց տաղանդով: Աղէտներու մասին խօսողները կը մոռնան մէկ բան. հայ լեզուն փիւնիկ մըն է: Սխալած մարգարէները վաղը պիտի ըսեն` հրա՜շք մըն է: Հրաշք մը չէ՞ արդէն տեսնել, որ հողէն ու ժողովուրդէն կտրուած` ծաղկեր է աննման գարնան մը զգեստաւորումով:

Վերջապէս, հրաշալի ծաղկումներու իր ընդունակութեան համար չէ՞ որ կը պահանջուի ժողովուրդը վերադարձնել իր հողերուն վրայ:

Ահա արեւմտահայերէնի ախոյեանին հանգանակը եւ կտակը, այնքան` որքան ծանօթ է ինծի:

Շ. ՆԱՐԴՈՒՆԻ

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )