ՆՈՐ ԱՒԱՐԱՅՐ

Եռանկիւն արժեհամակարգ մը խարսխուած կը մնայ փետրուարին մէջ:

Արժեհամակարգ մը, որ ազատութեան, անկախութեան եւ արդարութեան ուղենիշներով առանցքը կը կազմէ հայ ժողովուրդի գոյատեւման երթին:

Հայ ժողովուրդի պատմութիւնը շարժման մէջ դրած ուժերը ա՛յս ուղենիշներու ընտրանքով է, որ ռազմավարական անփոխարինելի աւանդ ստեղծեցին նոյն այդ երթին մէջ:

Ազգովին սեփականը ունենալու եւ պահելու, ազատ կամք նուաճելու եւ արդարութիւն հետապնդելու ձգտումը եղաւ յաւերժահոս հրայրքը այն ասպետութեան, որ վերցուց դաժան պատմութեան նետած ձեռնոցը:

Այդ դաժան պատմութեան անկիւնադարձային երեք հանգրուաններն են, որոնք կը պարզեն անփոխարինելին նուաճելու այն անշեղ ուղին, որուն հետեւեցան Վարդանանց ասպետները, հայրենիքի փրկութեան փետրուարեան ապստամբները եւ արցախեան ազատամարտիկները:

 *       *       *

Մինչեւ հինգերորդ դար, Մեծն Տիգրանով սեփական ուղի նուաճած հայկական հելլենիզմը կու գար հարստանալու հայ ժողովուրդի նկարագրին այնքան հարազատ քրիստոնէութեամբ եւ ամրագրուելով Մեսրոպեան գիւտով` կը դառնար քաղաքակրթական անկասելի հոսանք:

Պարսկական քաղաքական տիրապետութիւնն ու հովանին անզօր էին կայսրութեան անքակտելի կցորդը վերածելու Հայաստանն ու հայութիւնը:

Որովհետեւ հայկական քաղաքակրթութիւնը ամբարած էր այնքան ներուժ, որ կրնար ոչ միայն հայ ժողովուրդի ինքնուրոյնութիւնը պահել` ռազմաքաղաքական տարբեր վերիվայրումներու դէմ յանդիման, այլեւ վարակել իր շրջապատը` ազդեցութեան իր ոլորտին մէջ պահելով վրացիները, հոներն ու աղուանները:

Այս իրողութեան մէջ պէտք է փնտռել պարսկական ռազմապետութեան քաղաքակրթական նկրտումը: Զրադաշտական կրօնաքաղաքակրթական համակարգի պարտադրանքը կը միտէր ամլութեան մատնելու հայկական այս ներուժը, որ իր նուաճած մակարդակով որեւէ ատեն կը մնար քաղաքական հաշուարելի գործօն:

Վարդանանց բռնկումը կու գար իմացեալ մահու գնով պաշտպանելու նշեալ իրողութիւնը. Վարդանանց բռնկումը կու գար ընդգծելու, որ հոգեմտաւոր հետեւակութիւնն ու ստրկութիւնը հայկական ինքնութիւնը ի սպառ կը հիւծեն, քաղաքական անկախութեան ամրակուռ կռուան մը ջնջելով:

Եթէ պատմութեան գիտութիւնը պատճառահետեւանքային դիպաշարի ուսումնասիրութիւնը, շարահիւսութիւնն ու անոնց վերլուծումն է, ապա Վարդանանց բռնկումը Աւարայրի զինուորական ճակատամարտով չի սահմանափակուիր երբեք: Փաստօրէն, Աւարայրի ճակատամարտէն ետք, բռնկման հոլովոյթը Վահան Մամիկոնեանի գլխաւորած 30-ամեայ փարթիզանական կռիւներով` ինքզինք պարտադրեց Նուարսակի հաշտութեամբ: Դաշնագիր մը, որ ոչ միայն հայութեան քաղաքակրթական-հոգեմտաւոր ներուժին քաղաքական անձեռնմխելիութիւնը կ՛ապահովէր, այլեւ Հայաստանն ու հայութիւնը քաղաքական անսակարկելի միաւորի կը վերածէր:

Էապէս անարդարութեան դէմ պոռթկում մըն էր Փետրուարեան ապստամբութիւնը. այլապէս ինչպէ՞ս բացատրել. հայ քաղաքական միտքը տուած էր իր որոշումը, Հայաստանի խորհրդայնացումով ընտրուած էր չարեաց փոքրագոյնը: Սակայն համայնավար Յեղկոմը, որ իր աշխուժութեան լծակները կը համարէր Ալեքսանդրապոլ տեղակայուած թրքական վտանգը, ինչպէս նաեւ Արցախն ու Սիւնիքը զաւթել փորձող Կարմիր Ազրպէյճանը, չափը անցուց:

Հայաստանի մէջ հայութեան վերապրելիութիւնը եւ անոր պետական կարգուսարքի շարունակականութիւնը, թէկուզ խորհրդային մարզպանութեան օրինաչափութեամբ, նոյնինքն Յեղկոմի կողմէ ծանր հարուածներու ենթարկուեցաւ:

Դասակարգերու վերացման քողին տակ թալան, սեփականազրկում, պարէնի արտահանում, նախկին պետական աւագանիի հալածանք եւ բանտարկութիւն, ցուցակագրման պատրուակով բանակի սպայակազմի աքսոր® եւ այս բոլորը հակառակ խաղաղ փոխանցումին եւ համաձայնութեանց:

Այս սանձարձակութեանց դիմակայման ժողովրդային շարժումները ի վերջոյ Հայրենիքի փրկութեան կոմիտէով մը ընդհանուր ապստամբութեան պիտի առաջնորդէին…

Կուռօ Թարխանեանը, խմբապետ Մարտիրոսը, Կարօ Սասունին փետրուար 18-ին Երեւանին պիտի պարգեւէին վարդաեղեղ արշալոյս մը, որ աւաղ, սակայն, Վրաստանի խորհրդայնացման եւ թուրք-բոլշեւիկեան համաձայնութեանց պայմաններուն մէջ երկար պիտի չտեւէր:

Հակառակ Փետրուարեան ապստամբութեան համաժողովրդային բնոյթին, խորհրդային պատմագրութիւնն ու քարոզչութիւնը չդադրեցան ապստամբութիւնը բնութագրել իբրեւ դաշնակցական արկածախնդրութիւն եւ պետական յեղաշրջման փորձ:

Սակայն շատ հետաքրքրական է, որ 1922-ի փետրուար 18-ին, ապստամբութենէն ընդամէնը տարի մը ետք, «Սովետական Հայաստան» պաշտօնաթերթի մէկ յօդուածը` անդրադառնալով ապստամբութեան, կը խոստովանէր հետեւեալը. «Փետրուար 18-ը անցաւ գնաց: Նա եղաւ մեր երկրի վիրաբուժը»:

Այո՛, փետրուար 18-ը եղաւ մեր երկրի վիրաբուժը, որովհետեւ խորհրդային կարգերու վերահաստատման հետ, ազերի բոլշեւիկներուն մօտ ապաստանած Սարգիս Կասեանը, Աւիս Նուրիջանեանը եւ Գէորգ Աթարբէկեանը երբե՛ք չվերադարձան Երեւան, եւ Յեղկոմի կազմը փոփոխութեան ենթարկուեցաւ չափաւորական տարրերով:

Այո՛, փետրուար 18-ը եղաւ մեր երկրի եւ հայութեան ոչ միայն վիրաբուժը, այլեւ փրկի՛չը, երբ իր նախատօնակը հանդիսացող Լեռնահայաստանի գոյամարտով անխուսափելի դարձուց Սիւնիքը Խորհրդային Հայաստանի անբաժան մաս պահելու իրողութիւնը:

Փրկուեցաւ նաեւ Հայաստանի պետական աւագանին, որ հետագային իր պետական մտածողութեամբ պիտի կազմակերպէր սփիւռքը…

Ուսանելի շատ դաս կայ Փետրուարեան ապստամբութենէն նաե՛ւ այսօր. Հայաստանի քաղաքական ներքին համակարգը իր հարստապետական եւ գլանային ձեւին տակ` արագ վիրաբուժութեան կարիք ունի, եթէ չենք ուզեր կրկնուի 96-ի եւ 2008-ի նախագահական ընտրութիւններէն ետք քաղաքացիական ցնցումներն ու արտաքին քաղաքական անկումները:

 * * *

88-ի փետրուարեան զարթօնքով կազմաւորուած եւ արցախեան ազատամարտի արեան կակաչներով ջրդեղուած` անկախ պետականութիւնը քաղաքական անկումի ուրուականով մը պատուած կը մնայ. նամանաւա՛նդ որ 2008-էն սկսեալ աշխարհաքաղաքական պաստառի վրայ արձանագրուող հոլովոյթները անբարենպաստ պայմաններ կը պարտադրեն:

2008-ի ռուս-վրացական պատերազմը եւ այնուհետեւ շարունակուող լարուածութիւնը Հայաստանի հիւսիսային դարպասը պայմանական խաղի մը կանոններուն կ՛ենթարկեն:

25 միլիառ տոլարը գերազանցող ռուս-թրքական ռազմատնտեսական գործակցութիւնը` քաղաքական բովանդակութիւն կը ստանայ, երբ Թուրքիոյ արեւմուտքէն հեռանալու քայլերուն զուգահեռ` միջազգային եւ շրջանային տարբեր թղթածրարներու առնչուող ռուս-թրքական շահերը կը համընկնին:

Հայաստանի հետ Ռուսիոյ ռազմավարական գործընկերութիւնը կը ձեւախեղուի, մանաւանդ երբ ռուս-թրքական մերձեցման առընթեր` Ռուսիա կը յագեցնէ եւ առիթ կու տայ յագեցնելու Ազրպէյճանի սպառազինման ախորժակները. սպառազինում մը, որ երեք միլիառ տոլարի սահմանները կը թափէ:

Թուրքիոյ «դրացիներու հետ զերօ խնդիր»ի դիւանագիտական յղացքը, արաբական դատերու պաշտպանութեան բեմականացումը, արաբական աշխարհի ժողովրդավարացման տոմինոյին մէջ Թուրքիոյ փարոսի դերակատարութեան յաւակնութիւնը, իր աճող տնտեսական ներուժով` նոր օսմանիզմի մը ենթահողը կը պատրաստեն եւ Թուրքիան կը վերածեն շրջանային գերուժի:

Այս պաստառին վրայ, հայրենի իշխանաւորներու ֆութպոլային դիւանագիտութիւնը` 2009-ի հոկտեմբերի ցիւրիխեան տխրահռչակ աքթով, առիթ ընծայեց թրքական համարձակ դիւանագիտութեան մը, որ փրոթոգոլներու ընդմէջէն, Կարսի պայմանագիրը նուիրականացնելէ ետք, իր ճնշամիջոցը կը կեդրոնացնէ ղարաբաղեան նախապայմանով:

Ղարաբաղեան հարցին մէջ, Թուրքիոյ յարձակողական այս դերակատարութիւնը համարժէք դիմակայութեան չ՛արժանանար Մինսքի խմբակի համանախագահութեան կողմէ. առիթ կ՛ընծայուի եւրոպական եւ միջազգային թատերաբեմերու վրայ Հայաստանի շուրջ օղակը սեղմելու թուրք-ազերիական նկրտումներուն:

Գործընթացը Հայաստանի կողմէ սահմանադրական դատարանի սահմանափակումներով եւ մեկնաբանութեամբ հունաւորելու, ու ապա ամբողջ գործընթացը սառեցնելու քայլերը հասու չեն կասեցնելու թրքական սանձարձակ ներգործութիւնը:

Դիւանագիտական ճակատի վրայ աւերը գործուած է արդէն: Միակ համարժէք քայլը, որ կրնայ հակակշռել թրքական գործօնը` տխրահռչակ արձանագրութիւններէն Հայաստանի ստորագրութիւնները վերցնելն է:

Մինսքի խումբի բանակցային հոլովոյթին մէջ, 98-էն 2008-ի տասնամեակը, անհանգստացնող տարրերով հանդերձ, հայամէտ պայմաններ կը պարզէր սեղանին վրայ: Այս ժամանակաշրջանին, բանակցային հոլովոյթին մէջ առաջադրուածները հայկական կողմին համար կ՛ընդունուէին իբրեւ բանակցային մեկնակէտ:

Փաստօրէն 98-ի ընդհանուր պետութեան գաղափարի, այնուհետեւ 2001-ի Քիուեսթեան տարանցիկ եւ գերիշխան անցքերու փազըլի եւ վերջապէս 2007-ի մատրիտեան սկզբունքներու տարբերակները կը մերժուէին Ազրպէյճանի կողմէ:

Այսօր սակայն, մատրիտեան 2009-ի նորացուած սկզբունքներու տարբերակով` կացութիւնը գլխիվար շրջուած կը թուի ըլլալ: Ազատագրուած տարածքներու դիմաց` յետաձգուած հանրաքուէի հարցակա՛ն կարելիութիւն®

Ազրպէյճան իր դիւանագիտական ու քարոզչական հրետանին կը բանեցնէ միջազգային եւ շրջանային տարբեր բեմերու վրայ. միւս կողմէ, զինադադարի գրեթէ պարբերական խախտումներով սահմանագիծերը կ՛ելեկտրականացնէ ընդհանրապէ՛ս:

 * * *

 Այս բոլորը նոր եւ բազմաճակատ Աւարայր մը կը պարտադրեն հայութեան: Աւարայր մը, որ պէտք է օգտագործէ Վարդանանց բռնկումի, փետրուարեան պոռթկումի եւ չաւարտած ազատամարտի ամբողջ զինանոցն ու ռազմավարական աւանդատունը:

Հո՛ս, ամէնէն դիմացկուն զէնքը գաղափարականութիւնն ու հաւատքն է, անխորտակելի վահանը` արիութիւնը, ամենաբարձր դիտակէտը` խոհականութիւնն ու շրջահայեացութիւնը` ժամանակին կշռոյթով` աշխարհաքաղաքական կանոններու վրայ:

Դէպի բազմաճակատ Աւարայր տանող ճամբան, անպայմանօրէն կ՛անցնի ներազգային եւ մանաւա՛նդ պետութեան ներքին համակարգի ամրակայումէն: Պետութեան վարչատնտեսական համակարգի ժողովրդավարացումը, ընկերային պաշտպանութեան կռուաններու հաստատումը, ինչպէս նաեւ ամբողջ ազգի ներուժը կեդրոնացնող ու դրսեւորող ազգային պետական բնորդի մը որդեգրումը անյետաձգելի հրամայականներ են այլեւս: Բնորդ մը, որ ազգի բոլոր հատուածները պետաշինարարութեան աշխատանքին մասնակից կը դարձնէ նաեւ ռազմաքաղաքական «բաժնետոմսով»:

Ոչ միայն օրէնսդիրի, այլեւ գործադիր իշխանութեան մէջ Սփիւռքի ներգրաւումը` միմիա՛յն հայկական գործօնի հզօրացման, ինչպէս նաեւ հայկական պետութեան քաղաքական կշիռի յաւելման պիտի նպաստէ:

Արտաքին ճակատի վրայ, Ազրպէյճանի թրքական յենարանը վիժեցնելու համար, հայկական կողմը անյապաղ պէտք է յետս կոչէ իր ստորագրութիւնը տխրահռչակ փրոթոգոլներէն եւ Հայաստանի թրքական շրջափակման փաստը արծարծէ իբրեւ միջազգային իրաւակարգի խախտում եւ հակահայ գործողութիւն:

Արդարեւ, Հայաստանի արտաքին քաղաքականութիւնը աշխուժ օրակարգի պէտք է վերածէ Ցեղասպանութեան միջազգային ճանաչման խնդիրը, վար առնելով հայ-թրքական երկխօսութեան թրքական ցուցափեղկը միջազգային քաղաքական ցուցասրահներէն: Ցուցափեղկ մը, որ ճանաչման գործընթացը ականահարելով` Ղարաբաղեան հարցին մէջ թրքական աշխուժ ներգործութեան հրաւիրատոմս մը յղեց:

Միւս կողմէ, եթէ Հայաստանի կողմէ ԼՂՀ-ի ճանաչումը պատերազմի յայտարարութեան համարժէք քայլ կը նկատուի եւ Հայաստանը կարծրատիպի կը մղէ, ըստ մեր իշխանաւորներուն, ապա սահմանագիծերու վրայ իր ռազմական ճնշումներուն համար` Ազրպէյճան պէտք է զգուշացուի ԼՂՀ-ՀՀ ռազմական դաշինքի ձեւաւորման իրաւաքաղաքական աքթով մը. այս աքթի պատգամով Հայաստանը նախ անտարբեր միջնորդները կը մղէ անվտանգութեան երաշխիքներու շօշափելի դիւանագիտութեան մը, ապա` ԼՂՀ-ի տէ ֆաքթօ ճանաչումը կը մղէ տէ ժիւրէ գործընթաց սկսելով իրմէ:

Բանակցութեանց մէջ, Հայաստանի վերադարձը ԼՂՀ-ի անվտանգութեան երաշխաւորի դերով պիտի շեշտադրէ երկրորդ հանրապետութեան ուղղակի կողմ ըլլալու հանգամանքը, ինչ որ ինքնորոշման ելակէտ է: Ասկէ անկախ, Ղարաբաղեան պահանջատիրութեան ինքնորոշման ուղին, պատմական իրաւունքի ու Ցեղասպանութեան վտանգի պարունակով հարթելը, ինքնորոշման անհրաժեշտութիւնը առաւե՛լ հիմնաւոր եւ պաշտպանուած կը պահէ. բան մը, որ հայկական դիւանագիտական քարոզչութեան մէջ անհրաժեշտ շեշտադրումով չի ներկայացուիր:

Գետնի վրայ, ազատագրուած տարածքները կենսատարածքներու վերածելու հետեւողական ռազմավարութիւնն է յատկապէ՛ս, որ զանոնք միջազգայնօրէն «զբաղեցուած եւ հետեւաբար զիջելի» պիտակներէն կը թօթափէ եւ հայկական կողմի բանակցային դիրքը կ՛ամրացնէ: Այս իմաստով համարձակութիւն մը կը պակսի® Անդին` Ազրպէյճանը Շահումեանի շրջանը իր կենսատարածքին վերածած է առաջին իսկ օրէն:

Չաւարտած ազատամարտը տակաւին ունի չպայթած ականներ, փշալարեր օձապտոյտ, աչքեր անթարթ, սպասումներ ահարկու…

Չաւարտած ազատամարտը տակաւին ունի ոգիներ անյաղթ. Վարդանը Բախշեան, Վիգէնը Գրիգորեան, Նորայրը Դանիէլեան, Շահէնը Մեղրեան, Մերուժանը Մոսիեան, Պետոն պանծալի, Մհերը առիւծ, վէրքերով լի Բեկոր-Աշոտը Ղուլեան…

Ունինք չվերադարձած Կարօտ, դաշնակցական կարօտ, փշալարերէն անդին` Շահումեանի, Գետաշէնի, Բուզլուխի եւ Արծուաշէնի փէշերուն սաւառնող` հայրենի՛ կարօտ, վերջապէս` հողի՛ կարօտ…

Այս չաւարտած ազատամարտը տակաւին ունի չմրճահարուած արդարութիւն… Նոր Աւարայր…

 ԱՐՄԷՆ ԹԱՇՃԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES