ՎԿԱՅԱՐԱՆ ՀԱՅԿԱԿԱՆ ՑԵՂԱՍՊԱՆՈՒԹԵԱՆ

ՊԱՏՐԱՍՏԵՑ` ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ԻՍԿԱՀԱՏԵԱՆ, ԳԻՐՔ Բ.
ՊԷՅՐՈՒԹ 2011
ՀՐԱՏԱՐԱԿՈՒԹԻՒՆ` ԿԱՐՊԻՍ Լ. ՆԱԶԱՐԵԱՆ
ՀԻՄՆԱԴՐԱՄԻ, ԹԻՒ 15

Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած իւրաքանչիւր նոր հրատարակութիւն, ըլլայ ան ուսումնասիրութիւն, վաւերաթուղթերու հրապարակում, յուշագրութիւն թէ գրական երկ, անկասկած քար մը կ՛աւելցնէ հայոց պահանջատիրութեան արդարութեան պատին: Այս պարագային ի մտի ունինք այն լայնածիր աշխատանքը, որ կը տարուի հայ իրականութեան զոյգ թեւերուն վրայ` ի սփիւռս եւ ի հայրենիք: Ուշադիր հետեւող մը ամէն օր կրնայ յայտնաբերել այս ծիրին մէջ կատարուած կարեւոր աշխատութիւններ, պահ մը նոյնիսկ կը տարուի խորհելու, թէ իսկապէս լայնքով ու խորքով կը հերկուի այս դաշտը: Սակայն, պարզ բաղդատական մը այս հոսանքին հակադրուող ահռելի զանգուածին, ի յայտ կը բերէ անհաւասար պայքար մը: Երբ երկու տարի առաջ հրաւէրով Պոլիս կը գտնուէի, բարեկամ մը զիս առաջնորդեց քաղաքին կեդրոնը գտնուող գրադարաններէն մին, ուր ոտքերս զիս տարին Հայկական հարցին առնչուող երկար ու ձիգ գրադարակներուն քով, որոնք լեցուած էին Հայոց ցեղասպանութիւնը հերքող ու դրժող բազմալեզու ու բազմատեսակ գիրքերով ու հրատարակութիւններով: Այդ ահռելի զանգուածին դիմաց անճրկած` պահ մը այն մտածումը ունեցայ, որ դարձեալ ու կրկին, ինչպէս եղած է դարեր շարունակ, մենք մեր փոքր ուժերով ու փոքրաթիւ զօրքով կանգնած ենք ահարկու բանակներու դէմ եւ յանուն արդարութեան, յանուն ճշմարտութեան անհաւասար պայքար կը մղենք: Այսօրուան պայքարի մեր դաշտը արդի տեղեկատուական աշխարհն է, ուր ամէն մէկս ընելիք ունինք` ով ի՛նչ կրնայ եւ ինչպէ՛ս կրնայ: Հետեւաբար այս ուղղութեամբ իւրաքանչիւր ճիգ նախ եւ առաջ կ՛արժեւորուի իբրեւ ընդհանուր այդ զօրաշարժին մէկ մասնիկը:

Այս առումով ուշադրութեան արժանի իրագործում մըն է Յարութիւն Իսկահատեանի պատրաստած «Վկայարան Հայկական Ցեղասպանութեան» երկհատորեակը, որուն երկրորդ հատորը ընթերցող-ուսումնասիրողի սեղանին դրուեցաւ վերջերս, իբրեւ կատարուած խոստում` առաջին հատորի լոյս ընծայումէն ետք: Իսկահատեան տարիներէ ի վեր ինքնանուիրումով մը փարած է Եղեռնի նուիրուած գրականութիւնը ուսումնասիրելու եւ մէկտեղելու աշխատանքին, որուն արգասիքը կը հանդիսանան Պէյրութի մէջ հրատարակուած զոյգ հատորները, Ա. գիրք` 2010 (367 էջ), Բ. գիրք` 2011 (350 էջ):

Մատենագիտական այս պրպտումի եւ համադրումի աշխատանքը փորձ մըն է ի մի բերելու եւ հանրագիտարանային ձեւով ներկայացնելու Եղեռնին նուիրուած գրականութիւնը:

 

Իրապէս դժուար է այս ընդգրկումին ճիշդ սահմանում մը տալ` գրական-տեղեկատուական, մատենագիտական ուղեցոյց, որ այս պարագային այնքան ալ կարեւոր չէ, կարեւորը այն է, որ այսօր ունինք հայոց եղեռնապատումին գրականութիւնը պարագրկող աշխատասիրութիւն մը, որուն օգտակարութիւնը գործնականօրէն պարզ պիտի դառնայ հետագային կատարուելիք ուսումնասիրութիւններու եւ աշխատանքներու ընթացքին:

Ցարդ լոյս տեսած են Հայկական հարցին, Հայոց ցեղասպանութեան նուիրուած գիրքերու եւ ուսումնասիրութիւններու մէկէ աւելի մատենագիտական ցանկեր, հրատարակութիւններ: Այս հատորը նախորդներէն բոլորովին տարբեր մօտեցումով մը կը ներկայանայ, նախ` նիւթի ընդգրկման, ապա մատուցման եղանակով: Այստեղ ընդգրկուած են գրական երկեր, առաւելաբար` յուշագրութիւններ. մատենագիտական ծանօթագրութիւններէն զատ, տրուած են հատորին բովանդակութիւնը ներկայացնող սեղմ եւ հակիրճ ամփոփումներ: Այս կը նշանակէ, թէ ընթերցողը կամ ուսումնասիրողը միաժամանակ կրնայ մատենագիտական տեղեկութիւններ քաղել զինք հետաքրքրող նիւթին կամ գիրքին վերաբերեալ, եւ որ աւելի կարեւոր է` ծանօթանալ գիրքին բովանդակութեան:

Կարեւոր է, որ հատորին մէջ տեղ գտած գիրքերուն ներկայացումը կամ մատուցումը կատարուած է առանց հեղինակային միջամտութիւններու ու մեկնաբանութիւններու, այս պարագային որդեգրուած է ճիշդ ձեւը` հիմնական գիծերու մէջ տալ ամփոփումը գիրքին, որ կը բխի բովանդակութիւնը հարազատօրէն մատուցելու եւ հեղինակ-կազմողին անհատական մօտեցումը չթելադրելու անհրաժեշտութենէն:

Այս ուրուագիծէն եւ մեթոտէն որեւէ ձեւով չզիջող Իսկահատեան հաւաքած եւ ժամանակագրական կարգով շարադասած է Եղեռնին առնչուող հայերէն եւ օտար լեզուներով տարբեր երկիրներու մէջ հրատարակուած գրականութեան պատկառելի ամբողջութիւն մը` ընդգրկելով 1890-ականներու սուլթան Ապտիւլ Համիտ Բ.ի հայասպան ու հայաջինջ ջարդերէն մինչեւ 1915 թուականը կրող Ցեղասպանութեան եւ անոր յաջորդող ժամանակաշրջանը:

Այս հաւաքումը իրաւամբ կարելի է որակել իբրեւ հայոց Գողգոթայի եւ տառապանքի վկայարան, եւ այս իմաստով առաւել քան խօսուն է գիրքին խորագիրը:

Իսկահատեանի կազմած այս հատորները ունին պատմական եւ գործնական արժէք, մանաւանդ երբ նկատի ունենանք, որ ընդգրկուած հատորներուն մեծ մասը տասնամեակներու վաղեմութիւն ունի, ուստի եւ անգտանելի է: Նաեւ հարկ է ընդգծել այն հանգամանքը, որ սփիւռքի զանազան գաղթօճախներու մէջ հրատարակուած այս գիրքերը մեծ տարածում չեն ունեցած եւ այդ պատճառով կրնան ուսումնասիրողի տեսադաշտէն դուրս մնալ կամ անյայտութեան մէջ մոռցուիլ: Աւելորդ է ըսել, որ ամենատարբեր ուսումնասիրութիւններու համար այս երկհատորեակը կրնայ բանալիի դեր կատարել, յատկապէս` Ցեղասպանութեան եւ ընդհանրապէս հայագիտական հարցերով հետաքրքրուողներուն համար:

Այս առումով աւելի քան շահեկան են հատորին վերջաւորութեան տրուած գիրքին մէջ յիշատակուող յատուկ անուններու` անձնանուններու եւ տեղանուններու հեղինակին կազմած ցանկերը:

Անշուշտ, հոս տողանցող գիրքերէն շատեր համեստօրէն կը պահուըտին աւելի ծանօթ եւ անուն հանած գիրքերուն ետին, սակայն` ո՛չ մէկ կասկած, որ իւրաքանչիւր հրատարակութիւն առանձինն պատմական եւ ճանաչողական արժէք կը ներկայացնէ:

Հայոց ցեղասպանութեան մասին հազարաւոր գիրքեր լոյս տեսած են տակաւին յետեղեռնեան առաջին տարիներէն ու յետոյ աշխարհի չորս կողմը` զանազան լեզուներով: Այդ ամբողջը ոչ միայն հնարաւոր չէ կարդալ, այլեւ նուազագոյն ծանօթութիւն ունենալ անոնց մասին` նկատի ունենալով բազում պատուարներ` տեղի, ժամանակի, լեզուական եւ այլն: Ուստի այս առումով Իսկահատեանի կազմած հատորները իսկապէս կրնան բացառիկ դեր կատարել:

Առաջին հայեացքով տարակուսանքի տեղի կու տայ այն, որ կարգ մը գիրքերու պարագային նկարագրութիւնը սեղմուած է քանի մը տողերու մէջ, իսկ ուրիշներ կը ներկայացուին քանի մը էջով, որ անհամաչափութիւն մը կը ստեղծէ մատուցման եղանակին մէջ: Այս ալ թերեւս կարելի է բացատրել այն հանգամանքով, որ հոս տեղ գտած գիրքերն ալ միատարր չեն եւ նոյն տարողութիւնը չունին:

Ընդհանուր առմամբ աշխատութիւնը մեծապէս շահած է հեղինակին պրպտող ե՛ւ հետեւողական, ե՛ւ համբերատար աշխատանքին շնորհիւ, որ կը վկայէ, թէ Իսկահատեանին այս նուիրումը լոկ նախասիրութիւն մը չէ եղած, այլ` լուրջ հետապնդում մը. եւ պիտի յուսանք, որ ան պիտի շարունակէ իր աշխատանքը` նոր հատորներով համալրելով շարքը:

Գիրքին ամբողջական ընթերցումը ի յայտ կը բերէ նաեւ այսօրուան խնդրանքը, որ է` անհրաժեշտութիւնը այսօրինակ հրատարակութիւններու թարգմանութիւնն ու զետեղումը համացանցի համապատասխան կայքէջերուն մէջ, որքան հայ ընթերցող- ուսումնասիրողին մատչելի դարձնելու, նոյնքան ալ օտար շրջանակներուն հասցնելու առումով:

Եւ, վերջապէս, գրախօսուող հատորներու բովանդակութենէն բխող ճշմարտութիւն մը, որ կը յամենայ ամբողջական ընթերցումէն ետք, ա՛յն, որ հակառակ տիրող կարծիքին` Ցեղասպանութիւնը վերապրող սերունդը չէ լռած: Տակաւին Եղեռնի վաղորդայնին ու մինչեւ օրս չէ լռած ջարդի ու տարագրութեան ողջ արհաւիրքը ապրած, Օշականի բառով` մնացորդացին ձայնը: Անոնք ապրեցան, որպէսզի ի լուր աշխարհի բարձրաձայնեն իրականութիւնը. անոնք ապրեցան, որպէսզի տասնեակ հազարաւոր նահատակներու շուրթերով պատմեն` ձորերու, կիրճերու ու անապատներու մէջ կատարուած ոճիրին մասին. անոնք ապրեցան, որպէսզի անմեղ զոհերուն պատգամը փոխանցեն յաջորդ սերունդներուն: Եւ զարմանալի, այդ փոխանցումը այնքա՛ն յստակ, այնքա՛ն բացայայտ է այս հաւաքումին մէջ. այստեղ քով – քովի կը տողանցեն Եղեռնի առաջին սերունդը ներկայացնող ականատես վերապրողներն ու արդէն երրորդ, չորրորդ սերունդը` Եղեռնը ժառանգող անոնց զաւակներն ու թոռները:

Այսպէս, Եղեռնը վերապրողներու առաջին սերունդը կերտեց իւրայատուկ գրականութիւն` ակօսելով թերեւս ալ իր նմանը չունեցող գրական նոր սեռ մը, որուն տրուեցաւ «Աղէտի գրականութիւն» սահմանումը: Գրական այս անդաստանը զարգացաւ երկու ուղղութիւններով` Եղեռնը արտաբերող գեղարուեստական մշակումներով եւ ականատես վերապրողներու վկայութիւններով` յուշապատումներու ձեւով: Ի տարբերութիւն առաջինին, այս երկրորդը կու գար այսպէս կոչուած ժողովրդային խաւերէ, երբ հեղինակը ինք գրող մը չէ եւ հանդէս կու գայ իբրեւ հեղինակ. եզակի չեն նոյնիսկ այն պարագաները, երբ հեղինակը բառացիօրէն պատմած է, իսկ ուրիշ մը գրի առած է յիշողութիւնները: Յուշագրութիւններու այս սեռը, որ մշակոյթ մըն է անկասկած, գեղարուեստի ընկալումներէն դուրս, անոր թելադրական իմաստին մէջ պէտք է որոնել, քանզի հեղինակներուն մեծ մասին, մանաւանդ Եղեռնը վերապրող առաջին սերունդին հիմնական մտահոգութիւնն է եղած ճշմարտութիւնը փոխանցել յաջորդ սերունդներուն:

Թերթելով ամբողջ ժողովուրդի մը ցաւի ու տառապանքի խտացումը հանդիսացող այս էջերը` անխուսափելի կը դառնայ հարցումը. կը հաւատայի՞ն արդեօք, կը գիտակցէի՞ն իրենց գործին կարեւորութեան: Պատասխանը միանշանակ այո՛ է, ապա թէ ոչ` ինչո՞ւ նորէն անցնիլ մղձաւանջի հովիտներէն, ինչո՞ւ նորէն ծանր փորձութիւններու ենթարկուիլ, վերապրումով խռովել խլացած ցաւը: Ո՛չ մէկ հրահանգ, ո՛չ մէկ պարտադրանք, որ կը մղէ այդ ցաւատանջ վերապրումին, որ իրե՛նցն էր, ա՛յն մարդերուն, որ չես գիտեր` ի՛նչ նախախնամութեամբ կամ ի՛նչ դիպուածով ողջ մնացեր էին: Վստահաբար քիչեր կրցան յաղթահարել հոգեբանական, մարդկային արգելքներն եւ տառապանքը թուղթին յանձնելու վճռակամութիւնը ունեցան` գիտնալով, թէ հաշի՛ւ ունին, թէ գո՛րծ մը ունին, եւ մէյ մէկ ՎԿԱՅԱՐԱՆ դարձան հազարաւորներու հանգոյն: Անոնցմէ շատեր արդէն հեռացած են այս կեանքէն, բայց վստահաբար` իրենց յոգնած ու դադրած հոգիին մէկ անկիւնը փայփայելով կարեւոր գործ մը կատարած ըլլալու հպարտութիւնը: Երանի՜ այդ հոգիներուն:

Այս մտորումներով աւարտեցի Յարութիւն Իսկահատեանին նոր հատորեակին ընթերցումս. փորձեցի միտքերս թուղթին յանձնել` արժանին մատուցելով հեղինակին` իր այս կարեւոր աշխատութեան համար:

ՎԱՐԴԻ ՔԷՇԻՇԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES