Պրպտելով Մարսէյի Հայ Հին Գաղութին Էջերը. Մկրտիչ Փորթուգալեան, Պալաքեան Սրբազան Եւ Ուրիշ Բաներ…

ԼԵՒՈՆ ՇԱՌՈՅԵԱՆ

Մարսէյի Հայութեան Անմոռանալի Օրը`
11
Փետրուար 1973

Մարսէյի հայ գաղութին տարեգրութեան մէջ կան քանի մը թուականներ, որոնք ունին պատմական նշանակութիւն եւ տասնամեակներ յետոյ ալ կը մնան անմոռանալի:

Այդպիսի օրերէն մէկը եղաւ 11 փետրուար 1973-ը, երբ Ս. Թարգմանչաց մայր եկեղեցւոյ բակին մէջ բացումը կատարուեցաւ Մեծ եղեռնի յուշակոթողին: Եւ այս յուշակոթողը, օրին դիւանագիտական աննախընթաց փոթորիկ մը յառաջացուց Ֆրանսայի ու Թուրքիոյ միջեւ:

Ամէն հայ, որ Մարսէյ կ՛այցելէ, անպայման կ՛ուզէ տեսնել այս հոյակապ յուշակոթողը, որուն գաղափարն ու իրագործումը երկարատեւ ու հետեւողական ջանքերու արդիւնք եղած է: Եւ այս բարի արդիւնքին մէջ, հաստատապէս, իր լայն բաժինը ունեցած է Մարսէյի երկարամեայ ու հայասէր երբեմնի քաղաքապետը` ԿԱՍԹՈՆ ՏԸՖԵՐ:

Նախ ըսենք, որ այս յուշակոթողը Հայոց ցեղասպանութեան զոհերուն ձօնուած սփիւռքեան առաջին յուշարձաններէն մէկն է: Զայն միասնաբար պատրաստեցին ճարտարապետ Ալեն Բիրեան եւ քանդակագործ Թորոս Ռասթկելենեան (նախկին հալէպցի): Յուշակոթողին գաղափարը սկիզբը բախեցաւ Մարսէյի պետական շրջանակներու մերժումին: Անոնք յատկապէս կը պահանջէին փոխել յուշակոթողին վրայի արձանագրութիւնը (երկլեզու), ուր նշուած էր` թէ 1915-ի ցեղասպանութիւնը գործադրուած էր ԹՈՒՐՔ ՂԵԿԱՎԱՐՆԵՐՈՒ հրահանգով: Ֆրանսա հաշուենկատ երկիր էր ու չէր փափաքեր խանգարել թուրք-Ֆրանսական սերտ յարաբերութիւնները:

Հայ համայնքը չյուսահատեցաւ սակայն: Յուշարձանի յանձնախումբը կրցաւ հադիպում մը ունենալ այդ օրերու կրտսեր նախարար ԺոզեՖ Քոմիթիի հետ եւ ապահովել անոր համամտութիւնը: Դեռ աւելի՛ն. կրտսեր նախարարը կը յայտնէր, թէ ինք անձամբ կ՛ուզէր ներկայ ըլլալ յուշակոթողին բացման հանդիսութեան`  ներկայացնելով Ֆրանսական պետութիւնը: Յաղթանակ մըն էր ասիկա հայութեան համար:

Շաբաթներու եւ ամիսներու երկայնքին, ի զուր կ՛անցնէին Թուրքիոյ բոլոր դիւանագիտական ճնշումները` խափանելու յուշարձանին բացումը:

Մեծ եղեռնի յուշակոթողը` Մարսէյի հայոց մայր եկեղեցւոյ  շրջափակին մէջ

Մեծ եղեռնի յուշակոթողը` Մարսէյի հայոց մայր եկեղեցւոյ շրջափակին մէջ

Ու ի վերջոյ կու գար սպասուած օրը: Հազարաւոր մարսէյահայեր կը համախմբուէին Ս. Թարգմանչաց մայր եկեղեցւոյ ներսն ու դուրսը եւ ներկայ կ՛ըլլային յուշակոթողին բացման հանդիսաւոր արարողութեան: Գաղութին պատմական օրերէն մէկն էր այս:

Ներկայ կ՛ըլլային` կրտսեր նախարար Քոմիթի, քաղաքապետ Կ. ՏըՖեր, Մարսէյի կաթոլիկ եկեղեցւոյ արքեպիսկոպոսը, տեղական զանազան կուսակցութեանց երեսփոխաներ եւ ծերակուտականներ, ինչպէս նաեւ` հայ ու օտար համայնքային ներկայացուցիչներ: Կ՛արտասանուէին ճառեր, Հայ դատի զօրակցութեան խօսքեր…:

Իսկ Թուրքիա՞… Ան իբրեւ բողոք` տուն կը կանչէր Փարիզի իր դեսպանը:

Յաջորդող տարիներուն Ֆրանսացի պետական բազմաթիւ բարձրաստիճան դէմքեր կ՛այցելէին այս յուշարձանը ու կը խոնարհէին Եղեռնի զոհերուն յիշատակին առջեւ: Նախագահական թեկնածուներէն Վալերի Ժիսքար Տեսթեն, Ֆրանսուա Միթերան, Ժաք Շիրաք կարեւոր այցելուներու շարքին էին:

Մարսէյը` Այսօր

Մարսէյը եթէ մէկ կողմէ ֆրանսահայութեան կարեւոր կեդրոններէն մէկն է, միւս կողմէ ալ, անկասկած, արեւմտեան Եւրոպայի ամէնէն «կայացած» ու հնագոյն հայագաղութներէն մին կը սեպուի: Մասնաւորաբար վերջին 30-40 տարիներուն մեծ ճիգեր ի գործ դրուեցան, որպէսզի Մարսէյ դառնայ հայկական բաբախուն սիրտ մը, ու հոն ապրող բազմահազար հայերը կարենան վառ ու կենդանի պահել իրենց ինքնութիւնն ու ազգային արժէքները: Հաւատաւոր դէմքեր, որոնք օր մը իբրեւ գաղթական ոտք դրեր էին Մարսէյի նաւահանգիստը, տասնամեակներ ետք դարձան գաղութին ազգային կարիքներուն հիմնական մատակարարները` նիւթապէս թէ բարոյապէս:

Այդպիսի դէմք մըն էր վանեցի Արծրուն Ջրբաշեանը, որուն իշխանական նուիրատուութեամբ 1977-ին կառուցուեցաւ Ս. Թարգմանչաց մայր եկեղեցւոյ կից «Ս. Սահակ-Մեսրոպ մշակութային կեդրոն»-ը, որ տրոփող սիրտը դարձաւ գաղութին: Այս նոյն կեդրոնին զուգահեռ, կեանքի կոչուեցաւ «Սահակ-Մեսրոպ» երգչախումբն ալ, որ Խաչիկ Եըլմազեանի ղեկավարութեամբ շատ պատուաբեր ներկայութիւն մըն է Մարսէյի ծոցին մէջ, 1978-էն ի վեր:

Աւելի հինէն կու գար ՀԲԸՄ-ը, որ ունի իր կեդրոնատեղին: Գործօն ուժեր են Կապոյտ խաչն ու ԺԱՖ-ը (Ֆրանսահայ երիտ. միութիւն), ՀՅԴ «Նոր Սերունդ»-ն ու ՀՄԸՄ-Արծիւը, Հայ կաթողիկէ Ս. Խաչ միութիւնը (իր սեփական համալիրով), բայց մանաւանդ` Հայ մշակոյթի Տունը (հիմ.` 1976-ին), որուն երկյարկանի շէնքը տարուան գրեթէ բոլոր եղանակներուն կը նմանի մեղուի փեթակի: Շատ մը կազմակերպութիւններ կը բանեցնեն շաբաթօրեայ դպրոցներ:

Մամլոյ կալուածին մէջ Մարսէյ  մնացած է վատուժ գաղութ մը: Փորթուգալեանի «Արմէնիա»-էն ետք յիշատակութեան արժանի հայերէն ուշագրաւ թերթեր գրեթէ չկան: Միայն Ֆրանսերէն «Armenia» ամսագիրն է, որ բախտաբեր ներկայութիւն մը եղած է գաղութին մէջ, 1970-ական թուականներէն մինչեւ 1989, աւելի քան 15 տարի: Այս սիրուն մակազինին հիմնադիրը հանդիսացած է Ֆրանսացի մը` Անտրէ Կիրոնէ, իր հայազգի կնոջ օժանդակութեամբ: Աւելի ուշ «Armenia»ի ղեկը ստաձնած է տեղածին հայ երիտասարդներու աշխուժ խմբակ մը:

Իսկ դպրոցնե՞ր:

Երկար տասնամեակներ Մարսէյ չունեցաւ իր ամէնօրեայ ազգային վարժարանը, այսինքն` այն «կանթեղ»-ը, որուն ակնարկեր էր Շաւարշ Միսաքեան 1931-ին:

Ստեփան Պօղոսեան, «պատմութեան առջեւ մեղանչած չըլլալու համար», իր գրքին 388-րդ էջին վրայ կու տայ հետեւեալ վկայութիւնը.

– Վաթսունական թուականներուն ՀԲԸՄիութեան բարերար նախագահ Ալեք Մանուկեան 500.000 ամերիկեան տոլարի պատկառելի գումարով մը կ՛առաջարկէր Մարսէյի մէջ կառուցել իր կողակիցին` Մարի Մանուկեանին անունը կրելիք վարժարան մը: Բայց Մարսէյի Բարեգործականի այն ատենուան ղեկավար շրջանակներուն համար շատ աւելի հեշտ էր թէյասեղաններով ու պարահանդէսներով, նաեւ փոքրիկ միօրեայ դպրոցով բաւարարուիլ եւ «ազգապահպանում» խաղալ, քան` ամէնօրեայ դպրոցի մը շինութեան տաղտկալի գործին լծուիլ: Եւս առաւել` ատոր մատակարարութեան հոգը ստանձնել: Թեհրանցիները աւելի յանդուգն եւ նախաձեռնող գտնուեցան, եւ «Մարի Մանուկեան վարժարան»-ը ի վերջոյ կառուցուեցաւ Իրանի մայրաքաղաքին մէջ…

Sharoyan_Marseill-12

Համազգայինի Ճեմարանին նորակառոյց շէնքը

Բարեբախտաբար Ալեք Մանուկեանի դպրոցաշէն առաջարկին մէկ այլ տարբերակը իրականացուց Համազգայինը, 1980-ին Մարսէյի մէջ բանալով իր Ճեմարանին առաջին դասարանը… լոկ 4 աշակերտներով: Բայց տեսիլքն ու գործը յաջողեցա՛ն: Մարսէյի գաղութին համար անփոխարինելի այս վարժարանը հիմա  արդէն տէրն է սեփական գեղակառոյց շէնքի մը եւ ունի մանկապարտէզէն մինչեւ երկրորդական երկարող դասարաններ, 250-ի չափ աշակերտներով: Այլ խօսքով, անիկա Ֆրանսայի հայկական ամէնօրեայ դպրոցներէն միակն է, որ կ՛ապահովէ նախահամալսարանական դպրոցական ծրագիրը ամբողջապէս:

Մարսէյի իր սեփական յարկին տակ երախտաշատ աշխատանք կը տանի նաեւ «ԱՐԱՄ» կեդրոնը (ողբացեալ Կարպիս Քէօսէեանի կողմէ կեանքի կոչուած), որ հետազօտութիւններու ու վաւերագրումի հաստատութիւն մըն է: Օրինակ, այս կեդրոնին ջանքերով վերջին տարիներուն թուայնացուած են բազմաթիւ թանկարժէք հայերէն գիրքեր եւ հանդէսներ, նաեւ` Փարիզի «Յառաջ» օրաթերթին հաւաքածոները:

Մարսէյ, Միջերկրականի ափին, միջին արեւելեան երկիրներուն իր մօտիկ դիրքով կրնայ աւելի՛ն տալ հայութեան:

([email protected])

Հալէպ
(Շար. 3 եւ վերջ)

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )