Մովսէս Թ. Հերկելեանի Յիշատակին

Մովսէս Թ. Հերկելեանին քառասունքին առիթով կ՛ուզեմ աշուղ Ջիւանիէն մէջբերել միայն երկու տող.

«Ինչ մարդ ունենայ իր մօտը հաւատարիմ ընկեր,
Ցերեկի նման անցնում է մութ գիշերը մարդուն»:

Ասիկա` պարզապէս ըսելու համար, որ այդ հաւատարիմ ընկերը մեզի համար Մուսան էր` Մովսէս Թ. Հերկելեանը: Պիտի ջանամ անոր մահուան քառասունքին առիթով ուրախութիւն, ժպիտ ու մեծ մխիթարութիւն գտնել տիրապետող սուգին ու տխրութեան մէջ: Ան ծնած էր Այնճար,  1951-ին: Մեռած է 2014-ին Այնճարի` իր ծննդավայրին մէջ: Իր ծննդավայրին մէջ մեռնիլը մասամբ մխիթարանք մըն է ա՛յն տարագիրին համար, որ օտարութեան մէջ ապրելով` զգաց, որ օտարութեան մէջ նոյնիսկ աղը համ չունի. ահա թէ ինչո՛ւ ան վերադարձաւ իր ծննդավայրը, որուն դառնը, թթուն ու կծուն շատ աւելի համով են, քան` օտարութեան աղը: Ան իր տարագրութեան ընթացքին զգաց, որ այնտեղ նոյնիսկ ձոյլ ոսկին կը ժանգոտի, եւ մանաւանդ, օտարութեան բերրի կարծուած հողին մէջ, իր հաստարմատէն ու մազարմատէն կը չորնայ իր պապենական ծիրանի ծառը: Այս պատճառով ալ ան վերադարձաւ իր հարազատ միջավայրը` համաձայն այն իրական առակին, թէ` «Ձուկը ծովէն չեն հաներ»: Մուսան իր ամբողջ կեանքին, նոյնիսկ իր խոր տխրութեան մէջ փորձեց ժպիտով դիմաւորել ու փարատել իր ձախողութիւնները: Ո՛ւր ալ գտնուէր, այնտեղ կը տիրէր զուարթախոհական մթնոլորտ` իր իւրայատուկ մեկնաբանութիւններով ու կատակներով համեմուած, յարգելի ու սիրելի հեղինակութիւն` թէ՛ փոքրերուն, թէ՛ ալ տարեցներուն համար:

Ըստ իմաստասիրաց, «Մահը գեղեցիկ է, սարսափելին մեր կարծիքն է մահուան մասին, ո՛չ թէ մահը»: Ահաւասիկ` տարբեր սփոփանք մը, որ թեթեւ ընկալուի սուգին ազդեցութիւնը, մանաւանդ` անմիջական պարագաներուն համար: Ես վստահ եմ, որ աշխարհացրիւ այնճարցիները եւ ոչ այնճարցիները, որոնք մօտէն կը ճանչնային Մուսան, անպայման անոր մահուան գոյժին ի լուր` ունեցան հարազատի վայել սգալու զգացումներ, որոնք արտայայտուեցան «Աստուած թող հոգին լուսաւորէ»-ով: Մուսան բարի էր, ահաւասիկ` տարբեր ու ժպտախառն մխիթարութիւն մը ե՛ւս, անմիջական` առաջին կարգի սգաւորաց համար:

Օր մը, կը յիշեմ, Մուսան պարտէզ եկաւ, արդեօք աշխատելո՞ւ. քա՛ւ լիցի. ան պարտէզ եկաւ «ջֆթէ» կոչուած երկփողանի հրացանով` իբր թէ քանի մը ծիծեռնակ որսալու: Ան սկսաւ կրակել, սակայն, դիտմամբ, ո՛չ մէկ ծիծեռնակի չբերաւ նշանքարին. որովհետեւ անոր համար ծիծեռնակը աւելի գեղեցիկ էր երկինքի մէջ թռչած ատեն, քան` տապակի մէջ տապկուած ատեն: Սակայն որպէսզի արդարացնէ իր սուտ որսորդութիւնը, ան բարի տեսակէն, տեղ չհասած քանի մը հայհոյանք առաքեց ծիծեռնակի հասցէին:

Երանի՛ բարի մարդոց, որոնք եկան եւ իրենց բարի պարտակակութիւնը կատարեցին այս աշխարհի վրայ ու հեռացան: Մուսան անոնցմէ մէկն էր: Ան ոչ միայն իրենց թաղին շէն ու կենսախինդ տղան էր, այլ` ամբողջ գիւղին: Ան ժողովուրդին սիրելին էր, ինչպէս` «Պէպոն»: Ահաւ-ասիկ նաեւ ա՛յս մէկը սուգի մէջ պահուըտած ժպտաբեր սփոփանք մըն է ընտանեկան անմիջական պարագաներուն համար, որ սուգը թեթեւ ընկալուի: Ան ունէր գրելու իւրայատուկ շնորհք, թերեւս կեանքի աննպաստ պայմաններու բերումով չկրցաւ մեծ երգիծաբան մը ըլլալ, սակայն եղաւ մեծ գրագէտի մը ստեղծել կամեցած հերոս մը` իր երեւելի եւ անտեսանելի դէմքերով:

Այնճարի գերեզմանատունը հարստացաւ Մուսայով, որ այլեւս մաս կը կազմէ անդենականի մէջ ապրող այնճարցիներու համրանքին, որոնք մէկ առ մէկ կը հաւաքուին այնտեղ. հետեւաբար Մուսան առանձին չէ հոն, այլ նաեւ այնտեղ իր շուրջը ստեղծած է հաճելի մթնոլորտ: Ան այժմ իր հօրը` «Իրկան Թըմասին» իր մօրը` Արաքսիին, եղբօրը` Ժաքին, ու քրոջը` Ծաղիկին մօտ է, ընտանեկան նոր յարկին տակ: Ան նաեւ մէկ առ մէկ մօտ է իր խնամիներուն` Փանոսեան ննջեցեալներուն: Անոր քառասունքին առիթով հարազատներուս կը մնայ մխիթարուիլ անոր` մեզի թողած բարի յիշատակներով, ամէն օր, կամ` առիթէ առիթ, զայն յիշել որպէս բացարձակօրէն կենդանի ներկայութիւն մեր մէջ: Զայն յիշել այնպէս, որ իբր թէ շատ կարեւոր գործի մը համար երկինք գացած է, եւ պիտի վերադառնայ ամէն կիրակմուտքին, ամէն մահուան տարելիցին, որ խնկուի անոր յիշատակը իր ընտանեկան յարկին տակ ու եկեղեցւոյ մէջ:

Ամէն բան իր ժամանակը ունի, մենք պարտինք չխառնուիլ Աստուծոյ գործերուն, որովհետեւ միայն անոր կամքով կ՛ըլլայ ամէն բան, հետեւաբար Աստուած չար չէ, որ նաեւ Անոր կամքը չար ըլլայ: Մեզի կը մնայ, ըստ երկինքի օրէնքին, համակերպիլ մեր ճակատագիրին առանց դժգոհանքի:

Կ՛ըսուի, թէ ննջեցեալը չի սիրեր, որ զինք ծայրայեղօրէն սգան. ան կ՛ուզէ, որ իր սիրելիները ուրախ ըլլան ասդենականին մէջ. չէ՞ որ օր մը դարձեալ պիտի միանան անդենականին մէջ. ուրեմն, ո՛չ թէ սանձակոտոր սգալով, այլ չափաւոր կարօտով պէտք է զիրար սպասել: Աստուած երբ սուգ կու տայ` նաեւ կու տայ, սփոփանք, երբ վէրք կու տայ, նաեւ վէրքին դարմանը կու տայ: Իսկական մխիթարութիւնը ա՛յն է, երբ սգաւորը կրնայ, կամ առնուազն կը փորձէ ըստ Երկնաւորին մտածել ու գործել, այս պարագային` դիմագրաւել ննջեցեալին բացակայութիւնը եւ անոր ոգեղէն ներկայութիւնը այնպէս զգալ` իբր թէ ան մեռած չէ:

Շարունակելով սուգի մէջ թաքնուած սփոփանքը փնտռել, ուրեմն, պահ մը ձգենք, որ Մուսան անձամբ անդենականէն մխիթարէ իր անմիջական հարազատները` ըստ իր իւրայատուկ զուարթախոհական պարզ մտքերուն եւ զգացումներուն.

– Ճանըմ, կատակ մը ըրի, բայց դուք զայն իրական կարծեցիք, ես չեմ մեռած: Ուրեմն, սիրելի կինս, իմ աննման շուշան Շուշանս, շատ մի՛ սգար զիս, օր մը դարձեալ կը միանանք, եւ դուն կ՛եփես իմ սիրած ճաշս, սակայն զգուշացիր, որ շատ աղ չդնես ճաշին մէջ, չէ՞ որ քու եփած ճաշերդ նոյնիսկ առանց աղի համով են: Ես այստեղ` անդենականին մէջ ծանօթացայ նոր մուսալեռցիներու, որոնք, ըստ մեր սովորութեան, շատ կը վիճին, բայց քիչ բան կ՛ըսեն. շատ կը հայհոյեն, բայց քիչ կ՛աղօթեն. դրախտի մէջ ըլլալով հանդերձ, դարձեալ կը ձանձրանան ու կ՛ուզեն գոնէ արձակուրդի մը համար ետ` Այնճար գալ, քիչ մը հանգստանալ` որովհետեւ նստելէն շատ յոգնած են խեղճերը:

Սիրելի՛ եղբայրս «Պարիւն», դուն քեզի լաւ հոգ տար: Եթէ ինծի հարցնելու ըլլաս, ես այստեղ շատ առողջ հանգիստ եւ ուրախ եմ: Երանի թէ (մեղայ Աստուծոյ) շատ առաջ մեռած ըլլայի. (ափսոս) սակայն ամէն բան իր ատենը ունի: Սիրելի՛ քոյրս Վիքթոր, քու քրոջական պարտականութիւններդ շարունակէ Շուշանին ու Յովնանին նկատմամբ: Երանի թէ, գոնէ քանի մը ժամով մեռնէիք, որ հոս գայիք պարզապէս ականատես ըլլալու այստեղի դրախտին, վստահ եմ, որ պիտի չուզէիք վերադառնալ: Հետեւաբար, եթէ կ՛ուզէք, որ ես ուրախ ըլլամ, ապա շատ ծայրայեղ մի՛ սգաք մահս: Զիս մի՛ ամչցնէք, որովհետեւ ես չեմ ուզեր, որ ո՛չ մէկ աչք լայ վրաս ու ո՛չ մէկ սիրտ տխրի ինծի համար: Այստեղ ես շատ գոհ եմ ճակատագրէս:

Մուսային տուած այս պատգամէն ետք ես ի խորոց սրտի անոր կ՛ըսեմ.

– Սիրելի՛ ու յարգելի ընկերս, թող հողը թեթեւ գայ աճիւնիդ վրայ: Թոյլ տուր, որ դեռ անտիպ երկերէս մին` «Երկնային ուրախութիւն» վիպակը, որպէս  խաչքար ձօնեմ անթառամ յիշատակիդ: Մեր աղօթքն է, որ Աստուած ներէ քու երեւելի եւ աներեւոյթ մեղքերդ ու քեզի արժանի դարձնէ երկնային կեանքին: Մեզի կը մնայ, բոլոր քեզի ծանօթ, մանաւանդ գաղափարական ընկերներուդ անունով, նաեւ` հարազատներուդ անունով, անգամ մը եւս միաբերան ըսենք.

– Սիրելի՛ ընկեր, եղբայր, ամուսին, յարգելի՛ այնճարաբոյր Մովսէս Թ. Հերկելեան, թող հողը թեթեւ գայ վրադ… երթաս բարով, ցտեսութիւն…

Հարազատ ընկերդ`
ՎԱՉԷ ՔԵՐՔԵԶԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )