Գրողի Անկիւն. Իրականութիւնը

ԳԷՈՐԳ ՊԵՏԻԿԵԱՆ

Տարիներ առաջ, Միջին Արեւելքէն նոր տեղափոխուած ու այս հսկայ երկիրը հաստատուելով, երբ հազիւ տուն տեղ եղած էինք, յանկարծ ակամայ, գործի պայմաններու բերումով, իբրեւ մէկ ընտանիքի հարազատներ` եղբայրներով իրարմէ կը բաժնուէինք: Ու ամէն մէկս տարբեր նահանգներու մէջ կը սկսէինք շարունակել մեր կեանքը: Յուզումնախառն բաժանումի այդ օրերուն երեքով որոշած էինք, գոնէ տարին անգամ մը, եւ յատկապէս երկար շաբաթավերջի մը զուգադիպող արձակուրդի մը ընթացքին իրարու քով գալ, քանի մը օրերու համրանքով իրարու հետ ըլլալ ու այդ ձեւով իրարու կարօտ առնել:

Լաւ որոշում էր, որ առողջ սովորութեան մը վերածուելով` դարձաւ աւանդական: Եւ շինիչ ալ էր ու` կարօտով լեցուն: Եւ անկէ ետք, այս անգիր համաձայնութենէն շատ չանցած, ամէն տարի, այդ ճշդուած արձակուրդին մեր կիներով ու ձագերով համաձայնուած քաղաքի մը պանդոկի մը մէջ կը մէկտեղուէինք ու կարօտի մեր զգացումներուն քիչ մը յուշ, քիչ մըն ալ ապրում խառնելով` կը վատնէինք մեր ժամերը: Նախ կը ժամադրուէինք միեւնոյն պանդոկին մէջ եւ սենեակներուն մէջ տեղաւորուելէ ետք, երեկոյեան, պանդոկին ճաշարանը իրարու կը հանդիպէինք:

Առաջին կէս ժամը զիրար համբուրելով ու գրկուելով կ՛անցնէր: Աչքերնիս ակամայ կը խոնաւնար ու կամաց կամաց, երբ մենք մեզ զսպած կ՛ըլլայինք, կը սկսէինք մեր իրարայաջորդող անհատնում հարցումներուն: Իրենց կարգին, մեզմէ քաջալերուած, միեւնոյն սեղանին վրայ տեղ գրաւած մեր կիները իրենք ալ կը սկսէին իրենց աղմկոտ խօսակցութիւններուն` երբեմն նոյնիսկ խանգարելով մերը:

Հաճելի խանգարում: Կեանք ու կարօտ բնորոշող խօսակցութիւն, ու մանաւանդ` բոլորիս հաշուոյն երանելի պահեր: Մէկուն տղան դպրոցին մէջ առաջնութիւն շահած էր: Իսկ միւսինը` նոր ակռայ հանած եւ կամ «հոքի» խաղցած ժամանակ` վիրաւորուած:

Իսկ մեր զաւակները, մեզմէ իւրաքանչիւրէն ստացած իրենց նոր խաղալիքներու աղմուկով կը լեցնէին ճաշարանը: Կարծես նոր տարի ըլլար: Եւ ընդունինք կամ ոչ, այդպէս էր: Նոր տարին յիշեցնող բան մը: Հաճելի ժամերով խառն, յուզիչ, անցեալի տխրութիւնն ու ուրախութիւնը շալկած` ժամեր ու ժամեր: Մեր միջեւ, այդ վայրկեանին, անկասկած որ կարօտէն անդին ուրիշ բան մըն ալ կար: Անյայտ  ներկայութեամբ բան մը: Մեր յուշերը, այդ մեր անջնջելի ու անմոռանալի անցեալի կեանքի պատկերները, որոնք իրարու ետեւէ մեր մտքերուն մէջ առատօրէն կը ծնէին ակամայ, ու սեղանը շրջապատող մթնոլորտը, կարօտէն անդին,  տարբեր գոյնով ու ձեւով կը պատէին:

Եկեղեցին շապիկ հագնիլնիս, կամ մեզմէ մէկուն, հօրս բարեկամ դերձակի մը խանութը ամառնային աշխատանքը կատարած ըլլալը, կամ մօրս եւ կամ նոյնիսկ մեծ մօրս մեր խօսած մեծ սուտը կամ սուտերը եւ առաւել` յատկապէս մեր անպատիժ մնալը, կը դառնային մեր անհատնում խօսակցութեան հիւսքը` առանց անդրադառնալու, որ յաջորդ տարի անգիտակցաբար նոյն յուշերը պիտի գային դարձեալ կրկնուելու մեր մտքերուն մէջ, ու դարձեալ մեր մթնոլորտը ջերմացնելու իրենց նոյն շարքով եւ ուժգնութեամբ:

Եւ այդ յուշերն էին, որոնք մեր ձայներուն տարբեր խանդ ու մեր դէմքերուն տարբեր երանգ կու տային ու մեզ անօրինակ երջանկութեան մը գիրկը կը նետէին: Տարուէ տարի մեզի հետ մեծցող մեր զաւակներն ալ սկսած էին մօտէն հետեւիլ մեր խօսակցութեան: Կեանքը զիրենք ալ հասունցուցած էր` միաժամանակ մեր ներքին հպարտանքին տալով տարբեր կշիռ եւ չափ:

Հապա՞ ետքը, տարիներ վե՞րջ… հապա հիմա… երբ այլեւս իրենց խաղալիքները «կըրլ կամ պոյ ֆըրենտ»-ներով փոխարինուած էին, իրենց հետաքրքրութիւնն ալ ինքնաբերաբար շեղած ըլլալով` մեզ նետած էր նոր երանութեան մը գիրկը:

Մեր զաւակները մեծցած էին: Կը զգայինք այս մէկը եւ անոր գիտակցութեամբ կ՛ապրէինք: Այսպէս կը դատէին մեր մտքերը: Այսպէս կը չափէին մեր տրամաբանութիւնները: Այսպէս էր նաեւ մարդոց կեանքին խաղը: Մարդիկ միշտ փոքր պիտի չմնային: Երանի թէ փոքր մնային. գոնէ իրենց հոգերն ու ցաւերն ալ փոքր կը մնային: Քանի մեր փոքրերը կը մեծնային ու հասակ կը նետէին, իրենց հետ կը մեծնային ու բազմանային նաեւ մեր մտահոգութիւնները:

Անկասկած տարիներու ընթացքին մեր եւ իրենց միջեւ հաղորդակցական լեզուն ինքնաբերաբար փոխուած էր: Հայերէնը, շատ յաճախ նահանջելով, իր տեղը տուած էր անգլերէնին: Որքան ալ որ փորձէինք շտկել, մեր զաւակներուն հարցումներուն մեր մայրենի լեզուով պատասխանել, բայց ակամայ կը հասնէինք անելի մը առջեւ, որուն ներկայութիւնը անգլերէն լեզուով միայն կը հարթուէր:

Այսպէս է Ամերիկայի կեանքը:

Չէինք գիտեր: Երբ նոր հաստատուած էինք այս երկիրը, մեր օրերը տեղացի հայերը այպանելով կ՛անցնէին: Ու հիմա, երբ մենք ալ «նոյն բաժակէն եւ նոյն ջուրը խմելու» ակամայ առիթն ու պատեհութիւնը կ՛ունենայինք` այս անգամ լռելեայն մենք զմեզ կ՛այպանէինք:

Բայց ամէն բանէ առաջ կը փորձէինք ներքնապէս համոզել մեր անձն ու անմիջապէս մտովի բաղդատականը կ՛ընէինք, ասոր կամ անոր զաւկին կամ աղջկան հետ, որոնք միայն օտար լեզուով` անգլերէնով կը հաղորդակցէին իրենց ծնողներուն հետ: Ու մտովի եւ թերեւս ալ ներքնապէս ինծի նման եղբայրներս ալ կ՛ապրէին նոյն մղձաւանջն ու մտատանջութիւնը:

Տարիներ առաջ մենք ալ փոքր եղած էինք, մենք ալ քալած էինք մանկութեան, պատանեկութեան եւ երիտասարդութեան ճամբայէն, սակայն ասոնցը տարբեր էր: Զգալի եւ բնորոշ տարբերութիւն մը կար մեր եւ մեր զաւակներուն միջեւ: Անգիտանալ չէինք կրնար, թէ լեռ ու ձոր կար մեր սերունդին եւ ներկային միջեւ:

Մեր ատեն հեռատեսիլ չունէինք, նոյնիսկ Նոր տարուան ծառ կամ պարզ խաղալիք հազիւ տեսած կամ վայելած էինք: Ու չէինք պահանջած: Չէինք բողոքած: Այս էր մեր սահմանը: Համոզուած էինք, որ այսքան պէտք էր, որ ակնկալէինք մեր ծնողքէն: Ո՛չ աւելի եւ ո՛չ ալ պակաս: Ու բաւարարուած էինք:

Խաղալիք… մաղալիք… ատանկ բան չկար մեր տան բառարանին մէջ: Ի՞նչ ըսել է խաղալիք…  Իսկ նոր սերունդին մօտ` խաղալիքները ամէնօրեայ նորութիւններով կը ներկայանային: Եւ այս բոլորին դիմաց, կամաց կամաց, երբ մեր աչքերը կը կեդրոնանային մեր զաւակներուն վրայ, որոնք պանդոկի հսկայ աւազանը իրենց աղմուկով կը լեցնէին, մեր մտածումները ինքնածին թռիչքով վերլուծումներու մէջ կ՛իյնային:

Անցնող քանի մը տարիներուն յստակ ու պարզ իրականութիւն մը մեր հանդիպումներուն տուած էին տարբեր երանգ: Վտանգաւոր եւ չարչրկող: Անբացատրելի ու նոր մտմտուքի մը դրան մօտեցած էինք ընտանիքներով, նոյնիսկ` ամբողջ մեր էութեամբ: Բայց տակաւին յամառօրէն կը բաղդատէինք, թէ ինչպէս ժամանակին մեր փոքր կամ երիտասարդ տարիքին` երեք եղբայրներով, հօր, մօր եւ մեծ մօր հետ միասին, եօթը դրացիներով խճողուած բակի մը, մէկ սենեակի մը մէջ մեծցած ու հասակ առած էինք:

Մեր զաւակներուն համար այս մէկը հեթիաթի նմանող բան մըն էր: Նոյնիսկ` առասպելական: Կարելի չէր մեր անցեալը իրենց ներկայի աչքերով դիտել եւ չափել: Մեր դարը ուրիշ էր: Հիմա պահանջքները ուրիշ էին: Մտածելակերպը` տարբեր: Ակումբ ունէինք: Հոն կ՛անցընէինք մեր ժամերը: Գայլիկ ու սկաուտ էինք: Եկեղեցին շապիկ կը հագնէինք: Յաճախ փողոցը, նոյնիսկ մեր ծնողքին ընկերակցութեամբ, երբ մեր ուսուցիչին հանդիպէինք, շուարումի կը մատնուէինք: Դրացի ունէինք: Գիտէինք լաւ դրացնութեան բոլոր գաղտնիքները: Ազգականի մը չափ կը սիրէինք ու յարգէինք ու մեր կեանքի բոլոր հոգերը կը կիսէինք այդ դրացի ըսուած անծանօթ ծանօթներուն հետ, հայ կամ արաբ:

Հարազատութիւն կար: Կար նաեւ անկեղծութիւն, անմեղութիւն, կեանքի պարզութիւն եւ ուրիշ շա՜տ բաներ: Տարին հազիւ մէկ երկու անգամ կը հայհոյէինք եւ անոր երեսէն շատ ծանր կը պատժուէինք: Ու կը պատժուէինք ոչ միայն տնեցիներէն, այլեւ` նոյնիսկ դպրոցէն, մեր կնքահայրէն, մեր մօրեղբայրէն, մեր դրացիէն ու ազգականէն:

Հիմա դարը ուրիշ էր:

Ու միշտ ողորմած մայրս ըսած էր մեզի, որ դարը չէր, որ փոխուած է, այլ ինքը` մարդը: Դարը նոյնը եղած է միշտ: Մարդն է, որ իր կենցաղն ու մտածելակերպը փոխած է ու դարձած` տարբեր մէկը… Մակերեսային` իր բոլոր շարժումներուն ու յարաբերութիւններուն մէջ: Դարը ի՞նչ յանցանք ունի: Դարը ի՞նչ գիտէ: Մարդն է դարուն տէրը: Մարդն է դարուն գոյն եւ ձեւ ու պատմութիւն տուողը:

Ճիշդ էր:

Ու յաճախ կը մտածեմ, որ խեղճ հայրս իր այնքան հոգերուն մէջ երբեք օր մը իսկ իր մտքէն չէր անցուցած, նոյնիսկ չէր կասկածած մեր ինքնութեան, մեր հայու կերպարին վրայ: Իրեն համար մենք երեքով իսկական հայեր էինք ու այդպէս ալ հայ պիտի մնայինք ու մեծնայինք, եւ մեզի հետ պիտի շարունակուէր մեր ընտանեկան սովորութիւններն ու աւանդութիւնները:

Երջանիկ էր հայրս: Անկեղծօրէն ինծի համար ծնողքս այն երջանիկներէն էին, որոնց զաւակները իրենց նման մեծցան ու… Հապա՞ հիմա:

Մեր երեքին տան մէջ հայերէն թերթերու ներկայութիւնը զգալի է: Բոլորս ալ կը փորձենք ազգային, հրապարակային ձեռնարկներուն մեզի հետ իրենց ներկայութիւնն ալ ապահովել: Բոլորիս զաւակներն ալ հայոց պատմութեան ծալքերուն քաջատեղեակ են: Համացանցի հայկական կայքերով հետաքրքրուած:

Բա՛յց… հակառակ այս բոլորին , երբ մեր հարազատ զաւակներուն հետ ստիպուած ենք անգլերէն խօսիլ, ալ ո՛ւր մնաց մեր հայութիւնը` կը մտածէին երբեմն:

Հապա՞ հարսերը… հապա՞ մեր գալիք… թոռները… Եւ կը հաւատայի, որ տոմինոյի քարերու նման իրարու ետեւէ շարուած էին այս մտածումները եւ այն վայրկեանին, երբ քար մը կքէր կամ իյնար. իրարու ետեւէ փուլ պիտի գային մեր բոլոր շարուած քարերը, մեր յոյսերը, հայու մեր հպարտանքը: Տխուր իրականութիւն մըն էր խորքին մէջ այս պատկերը, որ երբեմն մտքիս ծայրէն կը սահէր ու զիս նոր մտմտուքի մը մէջ կը նետէր:

Եւ այս տարի, մեր աւանդական հանդիպման, երբ մեր զաւակները իրենց կիներով եւ ամուսիններով զանազան պատճառներով ու պատրուակներով շուտով մը մեզմէ բաժնուած էին, երեք եղբայրներով լուռ կսկիծով մը, երկար ատեն զիրար դիտած էինք, անխօս ու լուռ:

Չէի կրնար անտարբեր մնալ այս նոր երեւոյթին, հետզհետէ մէջս ամբարուող ու կուտակուող այս տխուր իրականութեան դիմաց:

Ի՞նչ պիտի ըլլար մեր տունը, տոհմական կամ ոչ, մեր երեքին զաւակները, անոնց հայութիւնը, անոնց խօսակցական լեզուն, անոնց մտածումը:

Արդեօք պիտի մնայի՞ն կամ գոյատեւէի՞ն իբրեւ հայեր, իբրեւ մեր ընտանիքի հարազատ զաւակներ, թէ ոչ պիտի խառնուէին այս մեծ ամբոխին ու կորսուէին:

Հարց տուի եղբայրներուս, որոնք ապշահար ու անխօս այդ վայրկեանին երկարօրէն միայն զիս դիտեցին: Յանկարծակի ապտակի մը ազդեցութիւն ունէր հարցումս:

Ոչ ոք ունէր պատասխան մը: Ոչ ոք կրցաւ պատասխանել:

Վայրկեանին միայն երեքով ներքնապէս կը գիտակցէինք, որ իսկապէս մեր ծնողները այս գետնի վրայ երջանիկներէն էին: Անոնք հաստատ գիտէին, որ իրենց ցանած սերմը հայկական արմատներ ունէր….

Ակումբը, եկեղեցին, մեր յաճախած վարժարանները մէկական ամրոցներ շինած էին իրենց զաւակներուն հոգիներուն ու մտքերուն մէջ: Հայկականութեա՛ն ամրոցներ:

***

Անոր համար սկսած եմ գաղտնօրէն, ծնողքիս նախանձիլ:

 

bedig43@aol.com

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )