ՅՈՒՆԱՀԱՅ ՎԵՐԱՊՐՈՂԻ ՄԸ ՎԿԱՅՈՒԹԻՒՆԸ

Հայոց ցեղասպանութեան կենդանի վկայ,  վերապրող Բաբգէն Գասպարեանի վկայութիւնը «Հանգուցեալ մայրս սարսափով կը պատմէր, որ գիշեր մը եկան… հայրս, մեծ հայրս, հօրեղբայրներս, բոլորը հաւաքեցին եւ կախաղան առաջնորդեցին»:

Այս խօսքերով կը սկսի իր պատմութիւնը պատմել Աթէնքի արուարձաններէն Փանիոնիոս շրջանին մէջ բնակող Բաբգէն Գասպարեանը:

Մանկական տարիներու իր յիշողութիւնները գլխաւորաբար կը կեդրոնանայ իր մօր պատմութիւններուն վրայ, մինչեւ որ չորս տարեկան հասակին Ատանա կը հասնին ընտանեօք, ուր ալ կը սկսին իր սեփական յուշերը:

«1915-ին հաւաքեցին բոլոր հայերը եւ ցեղասպանութեան ենթարկեցին: Մայրս կը պատմէր, թէ ճամբաները լեցուած էին դիակներով, կը բռնաբարէին, կիրճերէն վար կը նետէին մարդիկը: Ո՛չ անուանաքար կար, ո՛չ ալ գլխաքար, որ կը նշէր անոնց հաւաքական գերեզմանը: Սարսափելի տարիներ էին», կ՛ըսէ ան եւ կենդանի իր նկարագրականով Հայոց ցեղասպանութեան սեփական իր վկայութիւնը կու տայ:

«Ես երկու տարեկան էի, մայրս յղի էր քրոջս. երկու օր պայմանաժամ տուին մեզի, որպէսզի ծննդաբերէ: Այսպէս եղաւ, որ խումբով չմեկնեցանք: Անկէ ետք մեզի արտօնեցին, որ Մերսինէն մեկնելով` անցնինք Ատանա:

Մենք Կեսարիա կ՛ապրէինք, երբ խումբով մեկնեցան բոլորը. քիչ յետոյ մենք ալ Ատանա գացինք: Կը յիշեմ Ատանայի մէջ մեր կեանքը: Հոն չորս տարեկան էի: Պազար կար, ճամբաները կ՛ելլէինք, կը խաղայինք: Այն ատեն էր, որ դարձեալ ջարդերը սկսան: Հոն ապրեցանք որոշ ժամանակ. ես փոքր էի, բայց կը յիշեմ մեր դիմադրութիւնը, որքան եւ ուր որ կարելի էր»:

Բաբգէնը սուր յիշողութեան տէր, քաղցր ժպիտով  ծերունի մըն է, որ զգայացունց պատկերներով կը ներկայացնէ իր սեփական կեանքին հանգրուանները, երբեմն առջեւ-ետեւ երթալով իր պատմուածքին մէջ, երբեմն ալ իր կնոջ` Մարիային օգնութեան եւ կարծիքին դիմելով, երբ հարց կու տանք իրենց կեանքի ներկայ պայմաններուն մասին: Ան ցաւ կը յայտնէ, որ լուսանկարներ չի տրամադրեր իրենց ընտանեկան կեանքէն, «այն ժամանակ ո՞վ դրամ ունէր այդպիսի բաներու համար…»:

«Թուրքիան դաշնակից էր Գերմանիոյ հետ: Շատ էին հնարաւորութիւնները վաճառականութեամբ զբաղող մարդոց համար: Մեր ընտանիքը եւս վաճառականներէ կը բաղկանար. բոլորը միասին կ՛ապրէին.  երբ մայրս ամուսնացաւ հօրս հետ, 12 հոգի միասին կ՛ապրէին նոյն տան մէջ», կ՛ըսէ ու զարմանք կը յայտնէ կեանքի փոխուած պայմաններուն մասին: «Դժբախտաբար հիմա մեր ամէնօրեայ յարաբերութիւնը խախտած է: Շաբաթներ եւ ամիսներ կ՛անցնին, մինչեւ որ իրարու հանդիպինք…», կ՛ըսէ ան:

«Ատանայի մէջ մօրեղբայրս ֆրանսական բանակի բարձրաստիճան սպայ էր, անունը` Չիչեքեան: Ան փորձեց մեզ բոլորս պատսպարել,  երբ Ատանայի մէջ հետապնդումները եւ ջարդերը սկսան:

Թրքական բանակը սկսաւ զօրանալ, հետզհետէ կը ճնշէին մեզ: Գիշեր մը մօրեղբայրս եկաւ զինուորական կառքերով, մեզ հաւաքեց. ապրանքները վերցուցինք, մեզի հետ տարինք: Իր քով մնացինք: Երբ Ատանայի մէջ սկսան ջարդերը սաստկանալ, Զմիւռնիա գացինք, ուր ապրեցանք մինչեւ 1923-ի Զմիւռնիայի հրդեհումը եւ աւերը»:

«Չորս քոյր-եղբայր էինք եւ բոլորս հոն ծնանք: Երկու մեծ եղբարներս Քորտելիոյի ամերիկեան դպրոցը կը յաճախէին: Երբ բռնութիւնները սկսան, մայրս մեկնեցաւ Քորտելիօ զիրենք մեր մօտ բերելու համար: Բայց պատասխանատուները իրեն յանձնարարեցին,  որ հոն ձգէ երկու տղաքը` վստահեցնելով, որ աւելի ապահով էր դպրոցը: Մայրս ձգեց: Ետ եկաւ: Այդ օրերուն, երբ ամէն մարդ փախուստի միջոց կը փնտռէր, նաւահանգիստ կ՛իջնէր  եւ նաւ բարձրանալ կը փորձէր, բոլորս մէկ եղանք, իրարու հետ քով-քովի փրկութեան ելք փնտռեցինք», ցաւով կը յիշէ Բաբգէնը:

«Երբ Փիրէա հասանք, մեզ տարին Այ Տիոնիսիի շրջանը, Փիրէայի նաւահանգիստին վերեւ գտնուող բլուր մը: Վրաններ լարեցին եւ ամիսներով հոն մնացինք, Փիրէայի գերեզմանատան ճիշդ քովը: Մինչեւ հիմա կը յիշեմ, որ երեք օր շարունակ գերեզմանատան մէջ քնացանք: Յետոյ բանակին պատկանող պահեստանոցներու մէջ մտանք, իւրաքանչիւրս` մէկական ծածկոցով: Հիւանդութիւններու պատճառով օրական 30-40 մարդ կը մահանար: Փոքրիկներ, երեխաներ: Բայց մենք այն ժամանակ պատանի էինք, ջուրերուն մէջ կոխկռտելով կ՛ուրախանայինք: Բոլորս թրքախօս էինք, կամաց-կամաց փորձեցինք քիչ մը յունարէն սորվիլ: Առտուընէ մինչեւ գիշեր ճամբաները կը պտտէինք, յետոյ երբ քիչ մը մեծցանք, սկսանք աշխատիլ: Ես կուտ կը ծախէի: Մեծ եղբայրս ալ Ֆրանսա մեկնեցաւ ետքը: Յոյները արդէն պատերազմը կորսնցուցած էին: Դժուարաւ իրենց երկիրը կը կառավարէին, հսկայական թիւերով աղքատ գաղթականութիւնը  կը փորձէին տեղաւորել: Որոշ ժամանակ ետք լսեցինք, որ պետութիւնը տուներ պիտի տրամադրէ Քոքինիոյ մէջ: Մեզի փոքրիկ սենեակ մը տուին: Մօրս երկրորդ եղբայրը 1916-էն ի վեր Աթէնք հասած էր, փախստական: Պետութիւնը Ամարուշի մէջ հիւղակներ տրամադրած էր գաղթական եկած ժողովուրդին: Եկաւ, մեզ գտաւ եւ իր քովը տարաւ: Հետզհետէ երկրորդ եղբօրս հետ ընկերութեան մը մօտ գործ գտանք: Ամուսնացանք, զաւակներ ունեցանք: 1964-էն ետք «Գարակէօզեան»ի կառուցած շէնքերուն մէջ հաստատուեցանք Փանիոնիոսի շրջանին մէջ», իր պատմութիւնը կ՛ամբողջացնէ Բաբգէնը:

Հայոց ցեղասպանութենէն գրեթէ դար մը անցած ներկայ ժամանակներուս, այլեւս թիւով շատ քիչ վերապրող վկաները կը շարունակեն կենդանի ամուր փաստը ըլլալ Թուրքիոյ կողմէ 20-րդ դարու մէջ գործուած Հայոց ցեղասպանութեան ոճիրին:

«ԱԶԱՏ ՕՐ»

Share this Article
CATEGORIES