ՏՕՆԵՐ – ԱՒԱՆԴՈՒԹԻՒՆՆԵՐ- Ս. ԱՍՏՈՒԱԾԱԾԻՆ

Ինչպէս արտօնուած չէր խնձոր ուտելը մինչեւ Վարդավառ, այնպէս ալ արտօնուած չէր խաղող ուտել մինչեւ օգոստոսի 15-ին նախորդող կամ յաջորդող կիրակի օրը` Խաղողօրհնէքի տօնը:

Աշխարհի բազմաթիւ ժողովուրդներու մօտ աւանդաբար պահպանուած սովորութիւն կայ հասունցած առաջին բերքը, առաջին պտուղները զոհաբերել ուխտավայրի եւ յետոյ միայն կարելի էր ուտել: Հայերուն մօտ տարբեր տօներու զոհաբերուող ուտելիքներէն էին հաւկիթը` Զատիկին, կաթնովը` Համբարձումին, հասկեր ու խնձոր` Վարդավառին, հատեղէնները` Նոր տարիին, չոր ու թարմ զանազան պտուղներ` Տեառնընդառաջին եւ Ս. Սարգիսին, իսկ խաղողին կամ խաղողաքաղի սկիզբին նուիրուած էր յատուկ տօն` «Խաղողօրհնէք»:

Քրիստոնէութեան շրջանին ընդհանրացած սովորութիւն էր առաջին խաղողի ողկոյզները քահանային օրհնել տալ: Խաղողօրհնէքի տօնակատարութիւնը տարբեր շրջաններու մէջ որոշ տարբերութիւններ ունէր: Օրինակ, Քեսապի մէջ շաբաթ օրը բոլոր թոնիրները կը վառէին, եւ կիները ձէթով բոկեղ կը թխէին, բոկեղին բոյրը կը դառնար տօնի ուղեկիցը…

Կիրակի առաւօտեան տղամարդիկ խաղող, կիները բոկեղ կը տանէին եկեղեցի:

Դարձեալ Քեսապի մէջ, կիրակի անպայման սմբուկով ու սիսեռով ճաշ կ՛եփէին: Այս սմբուկը սովորաբար տարուան առաջին բերքը կ՛ըլլար: Այնքան տարածուած էր այս ճաշատեսակը, որ շրջակայքի թուրքերը Աստուածածնի տօնը «Պատընճան պայրամ» կը կոչէին:

Հայաստանի տարբեր շրջաններու մէջ տեղացիները օրերով կը պատրաստուէին օգոստոսեան ուխտագնացութեան, իսկ բուն տօնին օրը մտերիմներ, ծանօթներ, ազգականներ նախապէս ընտրելով իրենց տօնական ուխտավայրը` ճամբայ կ՛իյնային, երբեմն ամբողջ գիշեր մը քալելով, որպէսզի արեւածագը դիմաւորեն նշանակուած վայրին մէջ:

Առաւօտեան ուխտավայր հաւաքուած բազմութիւնը արեւածագը կը դիմաւորէր տօնական տրամադրութեամբ, խնճոյքի պատրաստութիւններով: Մինչ մեծերը մատաղներ կ՛ընէին, սեղան կը պատրաստէին, երիտասարդներու խումբ մը լախտի, ըմբշամարտ, գօտեմարտ եւ այլ խաղեր կը կազմակերպէր, ուրիշ խումբ մը կը պարէր: Կէսօրին խումբերով կը նստէին խնճոյքի. սեղանը ճոխացուած կ՛ըլլար համադամ կերակուրներով, առատ միրգով, կաթնասերով, գաթայով, հալւայով եւ անշուշտ` մատաղի միսով:

Յատկապէս խնամիները խիստ պարտաւորուած էին զիրար պատուել նոր պտուղներով, իսկ նորապսակ հարսը կամ նշանուած աղջիկը ամուսինին կամ փեսացուին ազգականներէն կը ստանար մեծաքանակ սկուտեղներ, միրգեր եւ այլ նուէրներ:

Քեսապի մէջ ուխտագնացութիւնը կը սկսէր կիրակի երեկոյեան, երբ մատաղները կ՛օրհնուէին ու կը զենուէին: Իսկ աւանդական հարիսայի պղնձեայ կաթսաները կը շարուէին ծառերուն տակ, ուրկէ կը փչէր զուռնան, կը թնդար թմբուկը, եւ մինչեւ լոյս շուրջպարը կը դառնար:

Երկուշաբթի առաւօտ տեղի կ՛ունենար հանդիսաւոր պատարագ: Պատարագող եկեղեցականը կ՛օրհնէր հարիսան, որ կը բաժնուէր ուխտաւորներուն: Խնճոյքը, կերուխումը, զուռնան ու պարը կը տեւէին մինչեւ երեկոյ:

Առհասարակ այս տօնը լիաբուռն, անկաշկանդ ուրախութեան դրսեւորում էր, նուազագոյն պարտաւորութիւններով:

Յաջորդ երկուշաբթի մեռելոց էր:

Ստորեւ մէկ-երկու նմուշ` ուխտի վայրերուն մէջ երգուող սիրային երգերէն:

Լուսնակը կամար-կամար,
Քեզի կ՛ուզեմ ինծի համար,
Բարակ մէջքիդ օսկի քամար,
Քելէ, քելէ, պոյիդ մատաղ:

***

Ելեր ես կ՛երթաս, սէյրան,
Մնացեր եմ պոյիդ հէյրան,
Դու գլմանիս չոլի ջէյրան,
Կայնէ, ֆիտան պոյիդ ղուրպան:

 

ԳԵՂԵՑԿԱԳԻՏԱԿԱՆ

ԴԷՄՔԻ ԳԻՇԵՐԱՅԻՆ ԾԵՓՈՒԿՆԵՐ

Ապականած կենսոլորտը, ցուրտը, արեւին անդրմանիշակագոյն ճառագայթները եւ այլ ազդակներ կ՛ազդեն դէմքի մորթին վրայ եւ վնաս կը հասցնեն անոր:

Դէմքին մաշկը երեկոյեան անպայման պէտք է մաքրել, ձերբազատել շպարէ եւ խնամել:

Բնաբուժներու կարծիքով, դէմքին մորթը աւելի թարմ կը մնայ, շուտ չի ծերանար կամ չի կնճռոտիր, եթէ առաւելաբար խնամենք բանջարեղէններով եւ պտուղներով, դէմքը պաշտպանող քսուքներ գործածենք եւ պարբերաբար մարձենք զայն:

Թարմ պտուղները եւ բանջարեղէնները պահպանիչ նիւթեր չեն պարունակեր եւ դէմքին համար երբեմն աւելի ազդու են, քան` գեղեցկագիտական ժամանակակից որոշ արտադրութիւններ:

Գիշերային ծեփուկները կատարել երեկոյեան ժամը 7-9 միջեւ, շաբաթը առնուազն երկու անգամ` մէկ ամսուան ընթացքին, որմէ ետք միայն կարելի է ստանալ անոնց արդիւնքները:

Այսօրուան սիւնակով պիտի ներկայացնենք քանի մը օգտակար եւ դիւրին քսուքներ, որոնք պիտի հարթեն ձեր կարգ մը դժուարութիւնները:

Ա.- Դէմքը մաքրող դիմակ

Կրիֆոնի մը հիւթին աւելցնել 1 թէյի դգալ մածուն, 1 թէյի դգալ ստեպղինի հիւթ եւ 1 ապուրի դգալ բրինձի ալիւր: Խառնուրդը քսել դէմքին եւ վիզին: 30 վայրկեան ձգելէ ետք դէմքը ցօղուել: Մաքուր դէմքը օծել կրիֆոնի հիւթով եւ ձգել, որ չորնայ:

Բ.- Կնճիռները դարմանող դիմակ

Քառորդ բաժակ կարմիր խաղողի հիւթին աւելցնել նոյն քանակութեամբ կաթ. ստացուած հեղուկը մաքուր բամպակի մը միջոցով քսել դէմքին, առաւելաբար` ճակատին, աչքերուն շուրջ եւ շուրթերուն ծայրամասերուն: Քառորդ ժամ ետք գաղջ ջուրով ցօղուել:

Գ.- Թարմացնող եւ հարթեցնող դիմակ

Երկու ստեպղին քերոցէ անցընել, աւելցնել խաշած գետնախնձորի մը խիւսը եւ հաւկիթի դեղնուց մը: Խառնուրդը քսել նախապէս մաքրուած դէմքին վրայ: 20 վայրկեան ետք դէմքը լուալ նախ գաղջ եւ ապա պաղ ջուրով:

Դ.- Արեւահար մորթի դիմակ

Երկու ստեպղին քերոցէ անցընել, աւելցնել հաւկիթի մը ճերմկուցը: Խառնուրդը տարածել դէմքին վրայ եւ 20 վայրկեան ձգելէ ետք ցօղուել գաղջ ջուրով:

Այս մէկը կիրարկել օրական 2-3 անգամ:

 

ՄԵՐ ԱՌՕՐԵԱՆ ԴԻՒՐԱՑՆՈՂ ՀՆԱՐՆԵՐ

1

Սեւցած (ոչ այրած) ալիւմինիոմ կաթսան մաքրելու եւ անոր փայլք տալու համար զայն ջուրով լեցուցէք եւ մէջը եռացուցէք սոխ, կիտրոնի շերտեր կամ խնձորի կեղեւ: Շատ չանցած` կաթսան պիտի գտնէ իր նախկին վիճակը:

2

Պղնձեայ աման մը դուրսէն մաքրելու եւ փայլեցնելու համար զայն շփեցէք աղի մէջ թաթխուած կիտրոնով մը: Կրնաք նաեւ ջրմուղի մը մէջ քացախ եւ աղ լուծել եւ ապա սրսկել ամանին դուրսի պատերուն, սպասել, որ հեղուկը իր ազդեցութիւնը գործէ, ապա մաքրել:

3

Մոքեթին վրայէն ցեխի հետքերը մաքրելու համար նախ ձգեցէք, որ ցեխը լաւապէս չորնայ ու քարանայ (2 – 3 ժամ), ապա ելեկտրական աւելով մաքրեցէք զայն եւ ի հարկին կարծր խոզանակով մը խոզանակեցէք:

4

Բրդեղէնները ցեցէ պաշտպանելու համար դարաններուն վրայ կամ գզրոցներուն մէջ զետեղեցէք մեխակի գամեր, ինչպէս նաեւ` նարինջի կամ կիտրոնի չոր կեղեւներ: Օճառի կտորները եւս նոյն նպատակին կրնան ծառայել:

5

Պահարանին խոնաւութիւնը առնելու համար առէք 10-12 սովորական կաւիճ, իրարու կապեցէք եւ կախեցէք պահարանին մէջ:

6

Պահարանին գզրոցները ցեցէ հեռու պահելու համար թիւլի մը մէջ քիչ մը լաւանտ ծաղիկ դրէք, ծրարի ձեւ տուէք եւ բերանը կապելէ ետք գզրոցը զետեղեցէք. այսպիսով նաեւ գզրոցը անուշ կը բուրէ:

7

Արծաթեայ դգալները, պատառաքաղներն ու դանակները գործածուելէ անմիջապէս ետք լուացէք: Խորունկ տաշտի մը յատակը ալիւմինիոմ թուղթի, երկայնքին ծալուած կտորներ զետեղեցէք, վրան դրէք զանոնք եւ եռացած ջուր ու գաւաթ մը պիքարպոնաթ տը սուտ աւելցուցէք: 10 վայրկեան թրջելէ ետք լուացէք:

8

Ոսկեղէններն ու արծաթեղէնները մաքրելու համար զանոնք դրէք խորունկ ամանի մը մէջ, վրան աւելցուցէք աման լուալու դեղ եւ ջուր: 5 վայրկեան թրջելէ ետք մաքուր խոզանակով մը խոզանակեցէք, ապա ցօղուեցէք եւ չոր լաթով մը փայլեցուցէք:

9

Եթէ կեղեւով ընկոյզ գնած էք, զանոնք ամբողջ գիշեր մը աղի ջուրի մէջ թրջեցէք: Այսպիսով թէ՛ պատեանը դիւրին կը կոտրի եւ թէ՛ միջուկը առանց փշրուելու, լման կ՛ելլէ:

10

Հալած եւ պզտիկցած օճառները մի՛ թափէք, այլ զանոնք դրէք ապակեայ մաքուր շիշի մը մէջ, աւելցուցէք կիտրոնի մը հիւթը եւ մինչեւ բերանը եռացած ջուր աւելցուցէք: Կափարիչը լաւ գոցեցէք, ձգեցէք, որ թրջուին, ապա մերթընդմերթ ցնցեցէք: Հալած օճառներու հեղուկը լեցուցէք շիշի մը մէջ եւ դրէք խոհանոցի լուացարանին մօտ` ձեր ձեռքերը լուալու համար:

 

ԽՈՀԱԳԻՐ

«ԼԱՅԱԼԻ ԼՈՒՊՆԱՆ»

Բաղադրութիւն

– 3 գաւաթ կաթ
– 4-5 ապուրի դգալ շաքար
– 4 ապուրի դգալ քորնֆլաուր
– Քիչ մը վարդի ծաղիկի ջուր
– 2-3 մեզտեքի (մուշկ) աղացուած կէս թէյի դգալ շաքարով
– Կէս քիլօ շուկայէն գնուած պատրաստ աշթա
– Ափ մը մանրուած Հալէպի պիստակ
– 2 պանան` կլոր շերտուած
– 1 սուրճի գաւաթ սնոպար
– 1 սուրճի գաւաթ խարկուած նուշ
– Ծոր կամ մեղր

Պատրաստութիւն

Պոյտի մը մէջ տաքցնել 2 գաւաթ կաթը, մինչեւ որ եռայ:

Լուծել քորնֆլաուրը մնացեալ կաթով եւ շաքարով: Աւելցնել տաք կաթին, խառնել ու կրակին վրայ եփել, մինչեւ որ թանձրանայ: Մարել կրակը:

Աւելցնել վարդի ծաղիկի ջուրը, փոշի մեզտեքին եւ խառնել:

Ներկայանալի ամանի մը մէջ պարպել խառնուրդը եւ ձգել, որ պաղի: Զարդարել աշթայով, նուշով, սնոպարով, պիստակով եւ շերտուած պանանով:

Հիւրասիրելու պահուն մեղր կամ ծոր թափել վրան:

Բարի՛ ախորժակ:

 

ՇԱԲԹՈՒԱՆ ԲԱՆԱՍՏԵՂԾՈՒԹԻՒՆԸ

ԳԱՒԱԹՆ ՈՒ ՋՐԱՄԱՆԸ

Բիւրեղ գաւաթն օր մը այսպէս
Ըսաւ քովի թիթեղ կամ զէնկ
Ջրամանին. «Հպարտ չեմ ես.
Մենք երկուքս ալ, ուզենք-չուզենք,
Կը ծառայենք գազան մարդուն.
Բայց ես բերնին կը մօտենամ,
Դուն` ոտքերուն.
Յաճախ գինին ախորժահամ
Կը լնու զիս, քեզ` ջուրը յար.
Կը մեղքնամ զքեզ, իրա՛ւ,
Բայց չեմ կրնար
Օգնել բնաւ…»:

Ջրամանին կախ շրթունքէն
Դող մը կարծես անցաւ յանկարծ.
Կ՛ալեկոծէր զինք ոխ ու քէն.
Կ՛ուզէր դուրս տալ բերնին եկած
Ժահրը փրփրոտ. սակայն չէ՞ որ
Ճշմարտութիւնն էր ըսած ան,
Եւ ինք ինչպէ՞ս  կրնար անոր
Սլաքներուն տալ պատասխան…:

Ճիշդ այդ պահուն`
Տանը կատուն
Մէկ ոստումով ցատկեց սեղան…
Բիւրեղ գաւաթ, զէնկ ջրաման,
Երկուքը մէկ ինկան գետին…
Երբոր եկան հաւաքեցին`
Ջրամանին չկար վնաս.
Գաւաթն եղած էր տասը մաս…:

***

Թէ իսկ կոտրիս` լաւ է բիւրեղ
Ըլլալ անշուշտ, քան թէ թիթեղ.
Սակայն լաւ չէ հպարտանալ,
եթէ փայլիս, պսպղաս ալ…:

ՎԱՀԱՆ ԹԷՔԷԵԱՆ

Կնոջական էջը պատրաստեց՝
ՇՈՒՇԻԿ ՄԱՒԻՍԱԳԱԼԵԱՆ

 

 

Share this Article
CATEGORIES