ՀԱՄԱՍՓԻՒՌՔԵԱՆ ԿՐԹԱԿԱՆ Գ. ՀԱՄԱԳՈՒՄԱՐԻՆ ԸՆԴԱՌԱՋ. ԱՄՈՒՐ ՊԱՀԵՆՔ ՄԻՋՆԱԲԵՐԴԸ

Հանրայայտ իրականութիւն է, որ ազգային իրաւազրկումի պատճառով սփիւռքը  աշխարհասփիւռ հաւաքական-ինքնութիւններու պատկերով կը ներկայանայ եւ, կազմակերպական տեսակէտէն, ունի հաստատութենական կառուցուածք, որ մէկ դար շարունակ իբրեւ   կենդանի յարատեւող կազմակերպական եւ  ինքնագործունէութեան բնորդ-մոտել, եղած է ինքնաղեկավարման յաջող ձեւ մը, ինչպէս ցոյց կու տայ հայ նոր սփիւռքի  պատմութեան կենսափորձը: Սփիւռքի կեցութեան  եւ գոյատեւման կազմակերպական կառուցուածքի այս միջոցով ալ պայմանաւորուած են ու կը շարունակեն այդպէս մնալ սփիւռքի գործունէութիւնն ու գործօնութիւնը` կեանքի տարբեր բնագաւառներուն մէջ, քաղաքականէն` մշակութային, մարզականէն` կրթական:

Սփիւռքի գաղութներուն մէջ միօրեայ թէ ամէնօրեայ դպրոցները եւ կրթական գործի ղեկավարումը այսօր նոյնպէս կը շարունակեն սեփականութիւնը մնալ հաստատութիւններու. յարանուանութիւններ, մշակութային եւ բարեսիրական  միութիւններ, ազգային իշխանութիւններ, որոնց համապատասխան մարմիններու նախաձեռնութեամբ  ալ կը պատրաստուին կամ կը պատուիրուին ու կ՛որդեգրուին հայալեզու դասագիրքերը, ինչպէս անցեալին: Ներկայիս հայերէնի տարբեր դասագիրքերու գոյութիւնն ու անոնց օգտագործումը նոր երեւոյթ մը չէ: Արեւմտահայերէնի նահանջն ալ  նոր երեւոյթ մը չէ: Հետեւաբար այնքան ալ ճիշդ չէ լեզուի նահանջը կապել հայերէնի դասագիրքին եւ անոր այլազանութեան:

Թէկուզ եւ որքան ալ հոգատարութիւն վայելէ ու պաշտպանուի արեւմտահայերէնը, իր արմատախիլ, անարմատ, սփռումին մէջ է իր նահանջը, որ անքակտելիօրէն նոյնացած է  հայ ինքնութեան հարցին հետ, յատկապէս` յետցեղասպանութիւն: Իսկ անկէ առաջ, երբ խօսակցական լեզուի մէջ բազմաթիւ էին գաւառաբարբառները, թրքախօսութիւնը լայն չափով տարածուած էր, հայը ինքնութեան սուր հարցեր չէր դիմագրաւեր ինչպէս այսօր, որովհետեւ կ՛ապրէր իր հարազատ բնօրրանին մէջ: Մինչդեռ ներկայիս արմատներով միայն հայ զգալու, բայց մշակոյթով օտար ազգի պատկանելիութիւնը նոյն չափով  հպարտութեամբ կրելու փաստն ու բանաձեւումը` «100 առ հարիւր հայ, 100 առ հարիւր ֆրանսացի, ամերիկացի…», սկսած է սփիւռքահայը բնորոշող ընդունելի  տարազում մը ըլլալ: Ի՞նչ չափորոշիչներու  հիման վրայ է, որ կ՛որոշուի համարկումի եւ ձուլումի  սահմանագիծը:  Հայ ինքնութեան բաղադրիչներուն մէջ ՀԱՅ ՄԱՐԴ-ը բնորոշելու տեսակէտէն որքա՞ն է լեզուին ներկայացուցած տոկոսային որակական համեմատութիւնը: Սփիւռքի  իսկական եւ գլխաւոր հարցը ՀԱՅ ԻՆՔՆՈՒԹԵԱՆ ՀԱՐՑՆ Է: Ի դէպ, այս հարցը միայն սփիւռքահայունը չէ, այլեւ` համազգային հնչեղութիւն ունի: «Դասական սփիւռք» հասկացողութիւնը կորսնցուցած է իր նախկին բնորոշումը հայրենական մեր հայրենակիցներէն հազար-հազարաւորներու  արտասահմանի մէջ   վերջնականապէս կայք հաստատելու իրողութեամբ: Այդ առումով փաստերը  աւելի քան պերճախօս են: Ըստ Հայաստանի սփիւռքի նախարարութեան տուեալներուն, սփիւռքի մէջ 7 միլիոն հայերուն 5 միլիոնը արեւելահայերէն կը խօսի, 2 միլիոնը` արեւմտահայերէն: Արեւելահայերէն խօսողներէն միայն մէկ տոկոսը կը յաճախէ հայկական դպրոց, իսկ արեւմտահայերէն խօսողներէն` տասը տոկոսը: Իրեն եկողին հայ դպրոցը չի զլանար հայեցի կրթութիւն տալու: Բայց մտահոգիչ եւ հրատապ խնդիրը  99  եւ 90 տոկոսին կորուստին հարցն է, եւ ոչ` այնքան անոնցը, որոնք դողդոջուն քայլերով կը մտնեն հայ դպրոցի սեմէն ներս եւ անկէ դուրս կու գան հաստատուն քայլերով` իբրեւ հա՛յ մարդ:

Հայ ինքնութեան տագնապը գոյութենական հարց է: Բայց այն անձկութիւն պատճառելէ աւելի, գործի մղող մարտահրաւէր մըն է բոլոր անոնց համար, որոնք կը գիտակցին վերեւ նշուած վտանգի ահաւորութեան, որ ազգային աղէտի տարողութիւն ունի:  Բնութեան մէջ (բուսական աշխարհ, կենդանական աշխարհ եւ մարդկային մակարդակ) ԱՊՐՈՂ ոչ մէկ տեսակ կը համակերպի, կը հաշտուի իր տեսակի կորուստին հետ, եւ ինքնավերարտադրութեամբ, ստեղծագործութեամբ բնազդաբար եւ գիտակցաբար կը պայքարի իր գոյութեան սպառնացող վտանգներուն դէմ: Բնական եւ բանական պայքարը յանուն գոյութեան ու գոյատեւման այնքան հին է, որքան` մեր մոլորակն ու անոր վրայ ապրող մարդուն պատմութիւնը:

Չմոռնանք, որ արեւմտահայերէնը իր ծնունդով ու կրթամշակութային նիւթեղէն եւ իմացական իրագործումներով (դպրոցներ, դասագիրքեր, տպագիր մամուլ, գրականութիւն եւ այլն) 1850-1915 ժամանակաշրջանին ալ մեծ մասամբ «գաղութային» երեւոյթ էր: Եւ պատմական փորձը ցոյց կու տայ, թէ սահմաններու առումով արեւմտահայերէնը բնաւ եւ երբեք պետական լեզուի կարգավիճակ չունենալով հանդերձ, գոյատեւած  եւ ԶԱՐԳԱՑԱԾ է` շնորհիւ մշակոյթի  տարբեր բնագաւառներուն մէջ ստեղծագործական խիզախումներու:

Վիճակագրական բաւարար տուեալներ կը պակսին փաստելու եւ գնահատելու համար անցեալին օգտագործուած դասագիրքերուն որակական արդիւնաւէտութիւնը: Սակայն սփիւռք գոյավիճակի մէջ, շուրջ մէկ դար շարունակ խօսակցական եւ գրաւոր-տպագիր արեւմտահայերէնի յարատեւումը, անոր զարգացումն ու վերանորոգումը (Ն. Սարաֆեան, որդի Օշական, Գ. Պըլըտեան, թուելու համար մէկ քանի ներկայացուցչական գրական դէմքեր) տարբեր ժամանակներու  եւ աշխարհագրական տարբեր գօտիներու մէջ գրական շրջանակներու ու շարժումներու կազմութիւնն ու անոնց բերած նպաստը մեր լեզուին ու գրականութեան (անցեալ դարու 20-ական թուականներու Փարիզի տղաներ, 60-ականներուն` Պէյրութի տղաք եւ մասամբ նորին), ընդհանրական բացատրութեամբ` արեւմտահայ գրականութեան շարունակականութիւնը սփիւռքահայ իրերայաջորդ գրական երեք-չորս սերունդներով,   անկասկած դրական բան մը կ՛ըսեն հայ դպրոցի յաջողած առաքելութեան  եւ նոյն ատեն նաեւ օգտագործուած տարատեսակ, այլազան հայերէնի դասագիրքերու  արդիւնաւէտութեան մասին:

Գրականութեամբ (եւ ոչ միայն գրականութեամբ) ծաղկած ու զարգացած մշակութաստեղծ դրական երեսին քովն ի վեր միշտ ալ եղած է  մարտահրաւէրային ահազանգը արեւմտահայերէնի նահանջին, Շահնուրի` նշանաւոր «Նահանջէն» ասդին: Եւ զուգահեռաբար նաեւ եղած է օրինակը` անցեալ դարու 20-ական թուականներէն ի վեր,  արեւմտահայերէնի նահանջին դէմ դնող  ու սփիւռքածին սերունդներուն գոյերթը ազգային ու համամարդկային արժեչափերով ապահովելու համար ժամանակի հրամայականներուն ու պահանջներուն թելադրականութեամբ հարցերուն արդիական լուծում բերող, կրթական-ամբողջական ծրագիր առաջարկող եւ զայն գործադրութեան մէջ դնող Ն. Աղբալեաններու տեսլականին ու գործին:

Սփիւռքեան կենսափորձի ա՛յս երեսը գօտեպնդիչ փաստարկ է այսօրուան իրավիճակին առարկայական գնահատական տալէն անդին ազգային ինքնութեան մարտահրաւէրները դիմակայելու համար ժամանակակից մօտեցում եւ գործելաոճ որդեգրելու տեսակէտէն մանաւանդ:

Այնքան  ատեն որ կը շարունակուի սփիւռք երեւոյթը, այնքան ատեն ալ պիտի շարունակուի  լեզուի նահանջը: Կը մնայ տեղի չտալ մարտահրաւէրին առջեւ եւ ժամանակակից միջոցներով ծրագիր մշակել  ու գործ կատարել:

Ախտաճանաչումներ կատարելը կարեւոր աշխատանք է, զգաստութեան հրաւիրելու առումով անհրաժեշտ է արեւմտահայերէնի նահանջին ահազանգը հնչեցնելը բեմերէն ու մամուլէն, բայց գործնական մէկ քայլ, հայ մանուկին թէկուզ մէկ բառ աւելի հայերէն սորվեցնելու տեսքով, գործնապէս աւելի արժէք կը ներկայացնէ:

Դպրոցական-կրթական գործը առհասարակ, եւ յատկապէս հայկական դպրոցներու խիտ ցանց ունեցող Միջին Արեւելքի աշխարհագրական գօտիին մէջ հայկական գաղութներու ինքնագործօնութեան  ամէնէն որոշադրիչ մարզերէն մէկը կը շարունակէ մնալ: Այդ ոլորտն է, որ անմիջականօրէն ու էապէս կ՛առնչուի սփիւռքի (նպատակ հետապնդող, եւ ոչ միայն իբրեւ օրկանական կենդանի գոյութիւն եղող) հայադրոշմ լինելիութեան հարցին: Հետեւաբար, ոչ միայն ցանկալի է, այլեւ անհրաժեշտ է, որ  սփիւռքի գործօնութեան իւրայատուկ այդ մարզն ու զայն ներկայացնող հաստատութիւնը` հայկական ինքնութիւն կերտող  ամրակուռ միջնաբերդ հայ դպրոցը դարձնել կարելի եղածին չափ անխոցելի բոլոր առումներով:

ՇՈՂԻԿ ԱՇԸԳԵԱՆ

 

 

Share this Article
CATEGORIES