«ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՀԱՆՐԱՊԵՏՈՒԹԻՒՆ- ՍՓԻՒՌՔ ԳՈՐԾԱԿՑՈՒԹԻՒՆ. ԵՐԷԿ, ԱՅՍՕՐ ԵՒ ՎԱՂԸ» ՆԻՒԹՈՎ ԳԻՏԱԺՈՂՈՎԸ ՍԿՍԱՒ ԻՐ ԱՇԽԱՏԱՆՔՆԵՐՈՒՆ

Հայաստանի Հանրապետութեան սփիւռքի նախարարութեան, Հայկազեան համալսարանի եւ Երեւանի պետական համալսարանի կազմակերպած «Հայաստան – սփիւռք գործակցութիւն. երէկ, այսօր եւ վաղը» նիւթով գիտաժողովը երէկ` երեքշաբթի, 6 սեպտեմբերի առաւօտեան ժամը 9:30-ին սկսաւ իր աշխատանքներուն, Հայկազեան համալսարանին մէջ:

Ներածական նիստը վարեց Հայկազեան համալսարանի արուեստից եւ գիտութեանց բաժանմունքի տեսուչ դոկտ. Արտա Էքմեքճի, որ բարի գալուստ մաղթեց գիտաժողովի բոլոր մասնակիցներուն: Ընտրուած նիւթին անդրադառնալով` Արտա Էքմեքճի դիտել տուաւ, որ հիմնականը վաղն է, ապագան է. այս իմաստով ան յոյս յայտնեց, որ գիտաժողովը կարելի կ՛ըլլայ վերածել գործնական լուծումներ փնտռող, աշխուժ քննարկումներ կատարելով մատը վէրքին վրայ դնող միջավայրի: Ան դիտել տուաւ, որ պէտք է այս գիտաժողովը ըլլայ անկիւնադարձային առիթ մը իսկապէս ապագային մասին մտածելու եւ այդ գծով շօշափելի քայլեր ծրագրելու: Արտա Էքմեքճի յայտնեց, որ Հայաստանն ու սփիւռքը մէկ արծիւի երկու թեւերն են, որոնք պէտք է ըլլան նոյնքան առողջ, նոյնքան հզօր, որպէսզի արծիւը կարենայ սրընթաց եւ հաւասարակշռուած խոյանալ:

Հաստատելով, որ ներածական նիստին երեք զեկուցաբերները իրենց ղեկավարած կառոյցներուն սիւներն են` Արտա Էքմեքճի հրաւիրեց Հայաստանի սփիւռքի նախարար Հրանուշ Յակոբեանը, որպէսզի ներկայացնէ իր նիւթը` «Հայաստան-սփիւռք գործակցութեան զարգացման պետական քաղաքականութեան հիմնախնդիրները»:

Նախարար Յակոբեան կեդրոնացաւ սփիւռք հասկացողութեան, անոր գոյութեան դրդապատճառներուն եւ ունեցած դերակատարութեան վրայ` իր գտնուած երկրին ու իսկական հայրենիքին մէջ: Ան յատուկ կերպով խօսեցաւ սփիւռքի եւ Հայաստանի միջեւ առկայ տարբեր բնոյթի եւ զանազան մարզեր ներառող յարաբերութիւններուն մասին` անդրադառնալով Հայաստանի ապրած քաղաքական տարբեր հանգրուաններու ու վարչակարգերու օրով անոնց ապրած հոլովոյթին ու տիրող պայմաններուն բերումով արձանագրուած դրական եւ ժխտական դէպքերուն:

Ապա սփիւռքի նախարարը շեշտը դրաւ 2008-2011 տարիներուն Հայաստանի պետական քաղաքականութեան մէջ սփիւռքի վերաբերող զարգացումներուն, նոր օրէնքներուն, ծրագիրներուն եւ առաջադրանքներուն վրայ, որոնք կը միտին համահայկական կեդրոնի վերածել Հայաստանը եւ հայ նկատել ոեւէ անձ, որ ինքզինք հայ կը զգայ` քանդելով նախապէս գոյութիւն ունեցող կարծրատիպերը, որոնք Հայաստանի եւ սփիւռքի մերձեցման դիմաց արգելք կը հանդիսանային: Նախարար Յակոբեան հաստատեց, որ շատ կարեւոր է զիրար ճանչնալ. իրարու վստահիլ եւ իրարու հետ համագործակցիլ, որովհետեւ այս երեքը անհրաժեշտ են Հայաստանի եւ սփիւռքի յարաբերութիւնները ճիշդ եւ զարգացման հեռանկար ունեցող հիմերու վրայ դնելու:

Սփիւռքի նախարարը այս ծիրին մէջ անդրադարձաւ յառաջիկային կայանալիք Հայաստան – սփիւռք համաժողովին, որուն ընթացքին համահայկական առաջադրանքներով եւ համազգային խնդիրներու շուրջ որոշումներ պէտք է տրուին ու բանաձեւեր որդեգրուին:

Իր խօսքին վերջին բաժինով նախարար Յակոբեան հաստատեց, որ հայութեան առաջնահերթութիւններուն կարգին են Հայաստանի հզօրացումը, Լեռնային Ղարաբաղի հարցի խաղաղ լուծումը, Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչումը, դատապարտումը, հետեւանքներու վերացումը, սփիւռքի հայապահպանման հարցերուն նեցուկ կանգնիլն ու հայ եկեղեցւոյ շուրջ համախմբուիլը եւ քրիստոնէական հաւատքով զօրանալը:

Սփիւռքի նախարար Հրանուշ Յակոբեան հաստատեց, որ սփիւռքը Հայաստանի համար օրակարգի մնայուն նիւթ է:

Այնուհետեւ ելոյթով հանդէս եկաւ նաեւ Հայկազեան համալսարանի նախագահ վեր. դոկտ. Փոլ Հայտոսթեան: Ան խօսեցաւ «Հայաստան – սփիւռք կրթական – ուսումնական զարգացման պետական քաղաքականութեան հիմնախնդիրներ ու հեռանկարներ» նիւթին շուրջ: Ըստ անոր, Հայաստան-սփիւռք կապերը աւելի ամրապնդելու համար անհրաժեշտ է կրթական-ուսումնական կապերը զարգացնել: Վեր. Հայտոսթեան նշեց, որ անոր համար նախ պէտք է ուսումնասիրել եւ հասկնալ, թէ սփիւռքի դպրոցները ինչպիսի՛ կրթութիւն կ՛ապահովեն եւ ինչպիսի՛ տուեալներ պէտք է ունենան: Վեր. Հայտոսթեան նշեց, որ սփիւռքահայ դպրոցները պէտք է նախ առաքելութիւն ունենան, որպէսզի երիտասարդները իբրեւ իսկական հայ կրթուին, ինչպէս նաեւ տեսլական մը, որպէսզի հասկնան, թէ ո՛ւր կ՛ուզեն հասցնել երիտասարդը: Ան շեշտեց, որ արժէքները եւս կարեւոր են, քանի որ կրթօճախներուն մէջ անոնք երբեմն երկրորդական կը դառնան: Վեր. Հայտոսթեան խօսեցաւ նաեւ մեթոտներու մասին, որոնք պէտք է որդեգրուին, ինչպէս նաեւ կարեւոր նկատեց պետական ծրագիրներէն զատ ինքնութեան պահպանման համար կազմակերպուող ծրագիրները: Իսկ այս ամէնը կարելի չեն ըլլար առանց նիւթական աղբիւրներու, որոնք ամէնէն կարեւորներն են:

Վեր. Հայտոսթեան անհրաժեշտ նկատեց Հայաստանի եւ սփիւռքի միջեւ կրթական, մշակութային եւ եկեղեցական կապերու զարգացումը: Սակայն ան նկատել տուաւ, որ այլեւայլ պատճառներով բաւական դժուար է կրթական մարզին մէջ գործակցութիւնը եւ նշեց, որ դիւրին պիտի չըլլայ անոր պտուղները տեսնել:

Վեր. Հայտոսթեան ըսաւ, որ կրթական հաստատութիւնները ունին առաքելութիւն, տեսլական, արժէքներ, մեթոտներ եւ ծրագիրներ, եւ սփիւռքահայ ու հայաստանեան կրթական հաստատութեանց միջեւ գործակցութեան պարագային պէտք է նկատի ունենալ հետեւեալ տուեալները: Տեսլականը պէտք է ըլլայ հասցնել լաւ քաղաքացիներ եւ համաշխարհային մշակոյթին մէջ ինքնավստահ երիտասարդներ: Արժէքները` մարդկային իրաւունքներ եւ երկխօսութիւն: Մեթոտները` աշակերտին մասնակցութեան որակը եւ քանակը, քննական մտածողութիւնը եւ արդի գիտութեան հետ քայլ պահելու հրամայականը: Ծրագիրները` պետական ծրագիրին հետեւելու կողքին հայկական ինքնութեան արժէքներու վրայ հիմնուիլ: Աղբիւրները` նիւթականը կարեւոր է, բայց մարդուժը աւելի հիմնական է:

Իր խօսքը եզրափակելով Հայտոսթեան ըսաւ, որ այս կէտերը կը սահմանեն կրթական հաստատութեան մը որակը եւ Հայաստանի կրթական հաստատութիւններուն հետ միասնաբար պէտք է քննարկել վերոյիշեալ վեց կէտերը:

Ներածական նիստի վերջին խօսքը արտասանեց Հայաստանի Գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի անդամ, Երեւանի պետական համալսարանի նախագահ դոկտ. Արամ Սիմոնեան: Ան խօսեցաւ «Հայաստան- սփիւռք հայագիտական գործակցութեան զարգացման հիմնախնդիրներ ու հեռանկարներ» նիւթին մասին Հայագիտական գործակցութեան զարգացման հիմնախնդիրներու եւ հեռանկարներու մասին խօսելէն առաջ, ան ամփոփ ձեւով ներկայացուց հայագիտութեան պատմութիւնը եւ կարեւորութիւնը հայ իրականութեան մէջ: Այնուհետեւ նախագահը ներկայացուց հայագիտութեան զարգացման հայեցակարգը: Ան նշեց, որ հայագիտութիւնը շատ նուաճումներ արձանագրած է եւ իրենց նպատակը բոլոր ուղղութիւններով զարգանալը եւ Հայաստանին նպաստաւոր դառնալն է: Իսկ զարգանալու համար անհրաժեշտ է երիտասարդացնել գիտական մարդուժը, սփիւռքի երիտասարդները կրթել Հայաստանի մէջ, Հայաստանի մարզերուն մէջ բանալ հայագիտական կեդրոններ եւ համագործակցիլ այլ երկիրներու հետ:

Դոկտ. Արամ Սիմոնեան անդրադառնալով հայագիտութեան շեշտեց, որ անիկա կը խթանէ անկախ պետականութեան ուժեղացումը եւ հայկական պետականութեան շուրջ համախմբումը:

Սիմոնեան ըսաւ, որ աշխարհի մէջ հայագիտական կեդրոններ եղած են եւ կան, բայց հիմնական կեդրոնը այսօր Հայաստանն է, ուր հայագիտութիւնը կը վայելէ պետութեան օժանդակութիւնը: Նուաճումները անուրանալի են, իսկ յառաջիկայ նպատակները պէտք է ըլլան բոլոր ուղղութիւններով հայագիտութեան զարգացումը: Հայագիտութեան արժէքները պէտք է օգտագործել ի նպաստ Հայաստանի ազգային անվտանգութեան շահերուն:

Ան շեշտեց, որ հրամայական է հայագիտութեան զարգացումն ու մասնագէտներու պատրաստումը, գիտահրատարակչական հիմնարկներու ստեղծումը, ինչպէս նաեւ արեւմտահայերէնի եւ արեւելահայերէնի մերձեցումը:

Ներածական նիստի վերջին բաժինին մէջ տեղի ունեցաւ քննարկում` հարցում եւ պատասխանի ձեւով, որուն մէջ աշխուժ մասնակցութիւն ունեցան ներկաները:

«Հայաստանի Հանրապետութիւն-սփիւռք գործակցութիւն. երէկ, այսօր եւ վաղը» նիւթով գիտաժողովին Ա. նիստը սկիզբ առաւ դոկտ. Ռազմիկ Փանոսեանի զեկուցումով: Հանդէս գալով «Տեսական հայեցակարգ հայրենիք-սփիւռք յարաբերութիւններուն. հետեւութիւններ, նկատողութիւններ եւ առաջարկներ» նիւթով, ան շեշտը դրաւ սփիւռք բառին քաղաքական եւ գիտական սահմանումին փոփոխութեան վրայ: Դոկտ. Փանոսեան նկատել տուաւ, որ անցեալին` բռնի ուժով իրենց հայրենիքէն հեռացուած ժողովուրդները կը կազմէին սփիւռք եւ ատիկա բացասական իմաստ մը կը յառաջացնէր, իսկ այսօր սփիւռք սահմանումը ունի նաեւ իր դրական իմաստը: Դոկտ. Փանոսեան յայտնեց, որ սփիւռքցի ըլլալ կը նշանակէ տարբեր վայրերու մէջ հետաքրքրական ինքնութիւններ ունենալ: Խօսելով 1960-ական թուականներուն արմատ նետած այս տեսական փոփոխութիւններուն մասին` Փանոսեան բարձրացուց տարբեր խնդիրներ, ինչպէս` քաղաքացիական իրաւունքներու շարժում, որուն ծիրին մէջ անդրադարձաւ սեւամորթներուն իրենց հայրենիքէն դուրս իրենց իրաւունքներուն պաշտպանութեան խնդիրին` զայն նկատելով դրական ուժ: Փանոսեան բարձրացուց նաեւ միջազգային յարաբերութիւններու փոփոխութեան արդիական եւ յետարդիական հասկացողութեան խնդիրը: Անցեալին` ինքնութիւնը հիմնուած էր ազգ-պետութիւն հասկացողութեան վրայ, սակայն այսօրուան սփիւռքցին մէկ կողմէ իր պապենական ինքնութիւնը կը հաստատէ մշակութային ծիրին մէջ, իսկ միւս կողմէ կ՛ըլլայ մէկէ աւելի պետութիւններու քաղաքացի:

Ըստ դոկտ. Փանոսեանին, սփիւռքը կ՛ապրի հայրենիքէն դուրս, բայց հայրենիքին հետ կը պահէ զօրաւոր զգացական կապեր: Քաղաքական աշխատանքը սփիւռքի մէկ գործն է, քանի որ ան կը հետապնդէ նաեւ քաղաքական դատ: «Հայերուն պարագային պատմական Հայաստանը նաեւ հայրենիք է», ըսաւ ան:

Խօսելով յետարդիական մօտեցումներու մասին` զեկուցաբերը յայտնեց, որ յետարդիական մօտեցումներուն հետեւողները հայրենիքը երկրորդական կը նկատեն, իսկ առաջնահերթութիւնը կու տան հայրենիքին հետ կապ պահելու հարցին:

Եզրափակելով նիւթը` ան նշեց, որ հայրենիքը ներկայացնող միայն մէկ կառոյց գոյութիւն չի կրնար ունենալ, ինչպէս նաեւ չկայ մէկ ճշգրիտ կամ զուտ հայկական ինքնութիւն: Ան դիտել տուաւ, որ սփիւռքը շարունակելով իր գաղութային կեանքը կը մնայ ապակեդրոնացած, ինչպէս եղած է միշտ, սակայն նկատել տուաւ, որ ապագային սփիւռքի մայրաքաղաքը պիտի դառնայ Ռուսիոյ գաղութը:

Ապա նիստավար Արմէն Իւրնեշլեան հրաւիրեց դոկտ. Էդուարդ Մելքոնեանը, որ ներկայացուց «Հայաստան-սփիւռք փոխճանաչման 20 տարին» նիւթը: Ան անդրադարձաւ Խորհրդային Հայաստանի երկաթեայ վարագոյրին ետին ծնած յարաբերութիւններուն, որոնք Հայաստանի Հանրապետութեան անկախացումէն ետք իսկ ունեցան իրենց վերիվայրումները, յատկապէս քաղաքական ծիրին մէջ, Հայաստանի Հանրապետութեան առաջին նախագահին վարած քաղաքականութեան իբրեւ արդիւնք: Դոկտ. Մելքոնեան ըսաւ, որ «Հայաստանի ժողովուրդին գիտակցութեան մէջ 3 աւանդական կուսակցութիւնները կը ներկայացնէին քաղաքական ուժեր, հետեւաբար պէտք էր վերադառնային Հայաստան»` աւելցնելով, որ կուսակցութիւնները Հայաստանի մէջ գործունեայ էին շնորհիւ իրենց կառոյցներուն:

Ան իր նիւթը եզրափակեց առաջարկելով չշտապել լուծումներ գտնել բարդ հարցերուն, որոնք յաւելեալ ժամանակի կարիք ունին` աւելցնելով, որ յառաջ պէտք չէ տանինք մէկ տեսակ կարծիք` անտեսելով դիմացի կողմին շահերը:

Այս նիստին քննարկման ընթացքին բարձրացած հարցերը կ՛անդրադառնային ընդհանրապէս սփիւռքի կեդրոն մը ունենալուն, ինչպէս նաեւ Հայաստան-սփիւռք յարաբերութեան կարելիութիւններուն եւ մարտահրաւէրներուն, որոնց ծիրին մէջ կ՛իյնայ արտագաղթը: Մասնակիցները հարց դրին «հայ կոչուելու իրաւունք»ին մասին, թէ 21-րդ դարու սեմին զո՞վ կրնանք հայ անուանել: Հարց դրուեցաւ նաեւ բառամթերքի գործածութեան նրբութիւններու մասին, ինչպէս` «պատմակա՞ն Հայաստան» թէ՞ «բռնագրաւեալ Հայաստան» սահմանումները:

Գիտաժողովի Բ. նիստով նիստավար Պարոյր Աղպաշեան բեմ հրաւիրեց դոկտ. Եուրի Աւետիսեանը` ներկայացնելու համար «Սփիւռքին առնչուող Հայաստանի Հանրապետութեան գիտակրթական կառոյցներ. անոնց տեղն ու դերը եւ Երեւանի պետական համալսարանի սփիւռքագիտութեան ամպիոնը» նիւթը: Ան խօսեցաւ խորհրդային շրջանին Սփիւռքահայութեան հետ մշակութային կապի կոմիտէին տարած աշխատանքին մասին` արեւմտահայերէնով գիրքեր հրատարակելու ծիրին մէջ: Ապա գրականութեան բաժանմունքին մէջ կը հիմնուի սփիւռքագիտութեան վերաբերեալ բաժին մը, իսկ 2008 թուականէն ի վեր սփիւռքի նախարարութեան ստեղծման առընթեր կը հիմնուի սփիւռքագիտութեան ամպիոնը, որուն նպատակն է ծառայել Հայ դատին եւ կրթական գործ վարել: Ամպիոնին մատուցած նիւթերը կ՛ընդգրկեն հոգեբանական, քաղաքագիտական, համայնքներու պատմութիւն, Հայաստան-սփիւռք յարաբերութեան պատմութիւն եւ այլ նիւթեր: Սփիւռքագիտութեան ամպիոն կը հրաւիրուին սփիւռքէն դասախօսներ, որոնք սակայն չեն կրնար կրթական տարեշրջանով այցելել Հայաստան:

Ան նշեց, որ 1990-ական թուականներուն Հայաստան կու գային 1000 սփիւռքահայ ուսանողներ, որոնց 300-ը` Լիբանանէն, սակայն այդ թիւը հետզհետէ նուազած է: Ներկայիս սփիւռքագիտութեան ամպիոնը ունի իր մագիստրոսական բաժինը եւ տուած է արդէն իր առաջին հունձքը: Ներկաները սահիկներու միջոցով ծանօթացան սփիւռքագիտութեան ամպիոնին ստեղծած կարելիութիւններուն:

Երկրորդ բաժինով ելոյթ ունեցաւ դոկտորականի թեկնածու  Սերժ Սրապոնեան: Ան «Լիբանանահայ գրականութեան անցեալը, ներկան եւ գալիքը (Հայաստան-Միջին Արեւելք/լիբանանահայ գրականութիւն անդրադարձումների եւ զարգացումների տեսլականով)» նիւթով անդրադարձաւ արեւելահայ եւ արեւմտահայ գրականութեան ճիւղաւորման պատճառով յառաջացած երկփեղկման, որ սակայն զայն նկատեց նաեւ հարստութիւն: Արեւելահայ գրականութիւնը ունի ռուսական ազդեցութիւն, ըսաւ ան, բայց նկատի առնելով, որ արեւմտահայերը կը գտնուէին մշակոյթ չունեցող պետութեան մը իշխանութեան տակ, պահած են իրենց մշակոյթը: Ան նշեց, որ սփիւռքահայ գրականութիւնը առհասարակ հայութեան գրականութիւնն է եւ ոչ միայն արեւմտահայ, օրինակ` Լեւոն Շանթ տիրապետելով հայերէնի երկու ճիւղաւորումներուն, գրած է երկու տարբերակներով: Կեդրոնանալով լիբանանահայ գրականութեան վրայ` ան յայտնեց, որ անոր գրողներու փաղանգը ամէնէն լաւ ջոկատն է: 1930-ական թուականներուն սկիզբէն ի վեր արդէն կրնանք խօսիլ որակաւոր գրականութեան մը ստեղծման մասին, քանի որ ունեցանք Մուշեղ Իշխան, որով ստեղծուեցաւ գրողներու վիթխարի դպրոց: Ան եզրափակեց, որ լիբանանահայ գրականութիւնը կրնայ տակաւին որակաւոր գրողներ արտադրել:

Այս նիստին քննարկումին ընթացքին բարձրացած հարցերը ընդհանրապէս առաջարկներու ձեւով շեշտը դրին գրականութեան միջազգային եւ համամարդկային նիւթերուն եւ արդի ժամանակի գրականութեան վրայ:

Գիտաժողովը կը շարունակուի այսօր, առաւօտեան ժամը 9:30-ին:

Share this Article
CATEGORIES