«ԲԱՐՈՅԱԿԱՆ ԱՆԿՈՒՄ»ՆԵՐՈՒ ՄԱՍԻՆ

Լոնտոնի ամէնէն աղքատ թաղամասերէն մէկուն մէջ, սեւամորթ քաղաքացի աշխատաւորի մը սպանութիւնը, ոստիկանութեան գնդակով, ծնունդ տուաւ ամբողջ չորս օրեր տեւած ընկերային պայթումի, որուն ալիքը տարածուեցաւ Անգլիոյ բոլոր մեծ քաղաքներուն մէջ: Օգոստոսի երկրորդ շաբթուան ընթացքին ծայր առած այս բռնկումը անակնկալ մը եղաւ երկրի քաղաքական ղեկավարութեան համար, որ, վարչապետ Տէյվիտ Քամերոնին նման, ամառնային արձակուրդները կը վայելէր:

Նման ընկերային պայթում երկրին մէջ տեղի ունեցած էր ութսունական թուականներուն, Մարկրեթ Թաչըրի նախաձեռնած տնտեսութեան ազատականացման քաղաքականութեան գործադրման սկզբնաւորութեան: Անդրատլանտեան իր հոգեղբօր` Ռոնըլտ Ռեկընի հետ միասին, «Պահպանողական յեղափոխութեան»ը համաշխարհային խաչակրութեան լծուած լէյտին պատերազմ յայտարարեց Բ. Աշխարհամարտէն ետք, եւրոպական հասարակութեան ամբողջ երեք տասնամեակ բարօրութիւն ապահոված Բարեխնամ Պետութեան դէմ, աշխատաւորական արհեստակցական միութիւններուն մէջքը կոտրեց, որպէսզի անգամ մըն ալ իրենց իրաւունքներու պաշտպանութեան համար գործադուլի չդիմեն, եւ ուղի հարթեց, որ ազատ շուկայի իմաստութիւնը այնքան ընդունելի դառնայ հասարակութեան կողմէ, որ նոյնիսկ մոռցուի, թէ  Քէյնզը այդ երկրին մէջ ծնած է:

Օրին ընկերային այդ պայթումը նորազատական սոփեստները կրնային բանաձեւել որպէս քաղցկեղի բուժման գործողութեան անխուսափելի ցաւ: Չէ՞ որ շուկան անհրաժեշտ կը դարձնէր «ստեղծագործ քանդում»ի հանգրուան մը, որպէսզի զարգացումը նոր թափ առնէ: Թէ այդ հանգրուանին ոմանց գնման կարողութիւնը պիտի նուազի, ուրիշներ աղքատութեան գիրկը պիտի իյնան, ոմանք ալ հազիւ պիտի վերապրին, այդ բոլորը ժամանակաւոր է, որովհետեւ անգամ մը որ սեփական ձեռնարկութիւնը ազատագրուի պետութեան կաշկանդումներէն եւ ազատ մրցակցութեան օրէնքով տնտեսութիւնը վերաշխուժանայ, ստեղծուած հարստութիւնը, ներդրումային ճամբով, աշխատանք պիտի ապահովէ բոլորին:

Անցնող երեսուն տարիներու ընթացքին այս քաղաքականութիւնը անշեղօրէն գործադրուեցաւ, եւ հազիւ թէ գտնուէր մէկը, որ կարենար հարցականի տակ դնել յաւելեալ ազատականացման, պետական նպաստներու յաւելեալ կրճատման, յաւելեալ սեփականաշնորհման պետական որոշումները: Այդ համոզումով, ամբողջ տասնամեակ մը իշխանութեան վրայ մնաց նիու լէյպըրի հրաշք-մանուկ Թոնի Պլերը, եւ երբ թորիները վերադարձան իշխանութեան, արդէն միջազգային ելեւմտական ճգնաժամի ոլորտին մէջ, Քամերոն չտատամսեցաւ աւելի կտրուկ ըլլալ ընկերային մնացեալ ամէն ձեւի յայտագիրներու պիւտճէական նուազեցման որոշումին մէջ` ներառելով յատկապէս կրթութեան մարզը:

Անգլիոյ մեծ քաղաքներուն մէջ տեղի ունեցած ընկերային պայթումը անակնկալ էր միայն հաւկուրութեամբ տառապողներուն համար: Անոնք, որոնք չէին ուզեր տեսնել երեսուն տարիներու ազատ շուկայական վարդապետութեան ստեղծած ընկերային ահաւոր բեւեռացումը եւ հանրային առօրեային մէջ աղքատութեան ընթացիկ տեսարանները, ինչպէս, օրինակ, տեղափոխութեան համար տոմս մուրացող ուսանողները, որոնք, ենթադրաբար, գոնէ միջին-ցած խաւը պիտի կազմէին… այսինքն նման կարիք պէտք չէր ունենային: Աւելի՛ն. ընկերային պայթումի այդ չորս օրերու ընթացքին վաճառատուներու թալանման մասնակիցներու շարքին էին նոյնիսկ միջին խաւի քաղաքացիներ. անոնք, որոնք վստահաբար չէին հաճոյանար այն ստահակներուն նման, որոնք բարբարոսական արարքներու դիմեցին եւ կարծես առիթը պատեհ համարեցին վերցնելու սպառողական ապրանքներ, որոնց գնումը հետզհետէ աւելի կը դժուարանար իրենց նուազող աշխատավարձքերուն համար:

Ոեւէ հասարակ ականատես տրամաբանականօրէն կապ մը կը տեսնէ ընկերային պիւտճէի սահմանափակումներուն եւ նման զանգուածային պայթումի միջեւ` առանց նոյնիսկ տեղեակ ըլլալու տարբեր մասնագէտներու եւ ուսումնասիրական հաստատութիւններու այս մասին գիտական փաստարկումներ բերող աշխատութիւններուն: Քամերոնի կառավարութիւնը, սակայն, նման վերլուծում բացառեց: Անտեսելով հանրածանօթ ոճրաբաններու բոլոր կարծիքները, որոնք կը զգուշացնէին պատահածը վերագրելու միայն երիտասարդ յանցագործ խմբակներու, ոստիկանական ու արդարադատական համակարգը գործի լծուեցաւ` հետեւելով գործադիր իշխանութեան ցուցմունքներուն` «կարծր ձեռք»ով հակազդելու անկարգութիւններուն: Երկու հազար ութ հարիւրէ աւելի ձերբակալուածներ, անոնց մեծամասնութիւնը պատանի եւ երիտասարդ, որոնցմէ գրեթէ հազար եօթը հարիւրը քանի մը օրերու ընթացքին, իրերայաջորդ դատավարութիւններու ընթացքին, ստացան ազատազրկման ծանրագոյն պատիժները, որպէսզի «օրինակ» ըլլան:

Աւելի՛ն. կառավարութիւնը դիմեց Միացեալ Նահանգներէն Ուիլիըմ Պրաթթոնի, որ ընդունեց վարչապետ Քամերոնին խորհրդականը ըլլալ` երկրին մէջ կարգ-կանոնի վերահաստատման հարցով: Պրաթթոն հանրածանօթ է որպէս Նիւ Եորքի, Պոսթընի եւ Լոս Անճելըսի մէջ «Զերօ հանդուրժողականութիւն» հանրային անվտանգութեան քաղաքականութիւնը գործադրող ոստիկանապետ: Այդ քաղաքականութիւնը նշեալ քաղաքներուն մէջ ոճիրի թուաքանակը նուազեցուցած ըլլալու համբաւը կը վայելէ: Ինչ որ հազիւ թէ կը նշուի, անոր միւս երեսն է. բանտերուն մէջ իրենց երիտասարդ տարիները մաշեցնող ընդհանրապէս աղքատ խաւի եւ ոչ սպիտակամորթերու ամբողջ բանակ մը, որ ինքնին առանձին ընկերային հարցի արդէն վերածուած է Միացեալ Նահանգներու մէջ:

Վարչապետ Քամերոն «բարոյական անկում» որակեց անգլիական մեծ քաղաքներուն մէջ տեղի ունեցածը: Վստահաբար անբարոյութիւն էր լայնածաւալ այն վայրագութիւնը, որ ողբերգական միջադէպերէ զուրկ չէ, ինչպէս հրդեհ մը մարելու աշխատանքին կամաւոր կերպով լծուած թոշակառու քաղաքացիի մը մահացու խոշտանգումը` պատանի յանցագործի մը կողմէ: Բայց բարոյական անկում է նաեւ ոչ միայն կառչած մնալ ընկերային լայնատարած թշուառութեան ու եկամուտերու սուր բեւեռացման տանող տնտեսական քաղաքականութեան եւ անոր ամէն գնով պահպանման համար խստացնել քրէական օրէնքները, որոնց ծանր գինը միշտ հասարակութեան ընչազուրկ խաւն է, որ կը վճարէ: Որովհետեւ` ընկերային պայթումներու «բարոյական անկում»ին որպէս թէ արգելք հանդիսանալու կոչուած քրէական օրէնքներու խստացման մետալին միւս երեսը ազատ շուկայական օրէնքներով կեղեքման շարունակութեան ապահովումն է: Եւ եթէ մէկ կողմէ ընչազուրկ խաւն է, որ հետզհետէ աւելի պիտի տուժէ խիստ օրէնքներէն կամ ալ ակռաները սեղմէ եւ համակերպի իր թշուառութեան, ազատ շուկայի օրէնքներէն օգտուողները աւելի ու աւելի համարձակ պիտի ըլլան դրամատիրական կեղեքումը ամենայն անպատժելիութեամբ շարունակելու համար:

Ազատ շուկայական վարդապետութեան  հետեւորդները կ՛ուզեն հաւատացնել, որ նման տնտեսական համակարգ հարազատ է ժողովրդավարութեան, կամ, միեւնոյն տրամաբանութեան հետեւելով, ժողովրդավարութիւնը կրնայ զարգանալ միայն ազատ շուկայական տնտեսութեան պայմաններուն մէջ: Եթէ տեսականօրէն ճիշդ է, որ ի տարբերութիւն մարքսեան այն համոզումին, որ մարդ արարածի ու հասարակութեան օտարման պատճառը սեփականատիրութիւնն է, ազատ ձեռնարկութիւնն է, որ ամէնէն աւելի կ՛ապահովէ բարգաւաճումը եւ տնտեսութեան պետականացումը` ընդհանրապէս դուռ կը բանայ ամէն տեսակի այլանդակման ու իշխանութեան չարաշահումներու, միեւնոյն ժամանակ, սակայն, անցնող երեք տասնամեակներուն համաշխարհային ծաւալով տիրապետող դրամատիրութեան նորազատական բնորդին այսօրուան ճգնաժամը կու գայ փաստելու, թէ առանց հասարակական վերահսկողութեան եւ հանրային սեփականութեան տէր կանգնող պետական համակարգի շուկան համազօր է անտառի օրէնքին, ուր հզօրին բռնութիւնն է, որ կ՛իշխէ:

2008-ի ելեւմտական ճգնաժամը եկաւ փաստելու, որ ընկերային պայթումները զարգացող երկիրներու հասարակութիւններու մենաշնորհը չեն միայն, իսկ տնտեսական փլուզումները չեն պատահիր միայն անոնց, որոնք իբր թէ չեն կրնար լաւ հասկնալ ազատ շուկայական համակարգի իմաստութիւնը կամ չեն տիրապետեր ատիկա  գործադրելու արհեստագիտութեան: Օրին նորազատականութեան տիպար աշակերտ համարուող Իսլանտայի տնտեսական փլուզումին յաջորդեցին եւրոպական հարաւի ու ծայրամասերու երկիրները` Իրլանտա, Յունաստան, Սպանիա, Փորթուգալ: Անգլիական սեւ հիումըրը, կամ` կայսերական ամբարտաւանութիւնը, այդ երկիրները յորջորջեց ՓԻԿՍ` «խոզեր», հետեւելով անոնց անուններու սկզբնատառերու կամայական մէկտեղման: Անգլիական քաղաքներու մէջ ընկերային պայթումը եկաւ ցոյց տալու, թէ որքան ընդհանրական է կացութիւնը: Տակաւի՛ն. հարկ է հարց տալ, թէ ինչո՞ւ Իսլանտա ընկերային պայթումէ զերծ մնաց, մինչ անգլիական հասարակութիւնը կ՛ապրէր, Քամերոնի բառերով, «բարոյական անկում» մը: Սպանիոյ մէջ ծայր առած ցասման շարժման օրերուն երկրին մէջ ընկերային-ժողովրդավար հակուածութիւն ունեցող ամենատարածուն «Էլ Փայիս» օրաթերթը խմբագրականով մը երկրի կեդրոնական հրապարակներէն մէկուն վրայ բողոքող երիտասարդներուն կը զգուշացնէր չիյնալ Յունաստանի մէջ բողոքի շարժումէն ծնունդ առած վայրագութեան թակարդին մէջ: Այլ խօսքով, բողոքը ժողովրդավարական իրաւունք է, սակայն միայն ընտրութիւնները կրնան որոշել, թէ ճիշդ ի՛նչ է հասարակութեան ուզածը: Տրամաբանութիւնը իր պարզութեան մէջ ըմբռնելի է, բացի եթէ մէկը հարցականի տակ դնէ նորազատական պայմաններու մէջ քուէի ուժին կարողութիւնը` որեւէ խորքային փոփոխութիւն յառաջացնելու: Հետեւաբար, եթէ զարգացած ժողովրդավարութեան օրինակելի երկիրներէն Անգլիոյ մէջ ընկերային պայթումը իրականութիւն է, հարկ է հարց տալ, թէ ընկերային պայթումը ինքնին բարացուցական չէ՞ քուէի ուժին հանդէպ վստահութեան խախտումին:

Ի դէպ, իսլանտացիները ժողովրդային կամքի ու հաւաքական գիտակցութեան այլ փաստ մը կու տան` փաստելով, թէ քուէի ուժը միայն ընտրութիւններով չէ, որ կ՛արտայայտուի: Երկրի ելեւմտական համակարգի փլուզումէն ետք, Եւրոպական Միութեան թէ Միջազգային դրամական ֆոնտի հետեւողական պահանջներն են, որ երկիրը իր պարտքը վճարէ այն դրամատուներուն, որոնք ներդրում կատարած են: Այդ պարտքը վճարելու համար կառավարութիւնը պարտի կա՛մ հարկերը աւելցնել, ինչ որ ազատ շուկայականութեան ոգիին դէմ է, կա՛մ ալ պետական պիւտճէն կրճատել հոն, ուր ամէնէն առաջ մկրատը կը  հասնի, այսինքն` ընկերային ծրագիրներուն: Իսլանտայի ժողովուրդը, սակայն, մինչեւ հիմա շնորհիւ հասարակական զօրաշարժին` թոյլ չի տար, որ որեւէ կառավարութիւն այդ քայլին դիմէ եւ շարքային քաղաքացիի բարօրութեան հաշուոյն դրամատնային համակարգը փրկէ:

Խ. ՏԷՐ ՂՈՒԿԱՍԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES