ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԱՆԿԱԽՈՒԹԻՒՆ ԵՒ ՔԱՂԱՔԱՑԻԱԿԱՆ ԺՈՂՈՎՐԴԱՎԱՐՈՒԹԻՒՆ

ՅՈՎՍԷՓ ՊԱՐԱԶԵԱՆ

Հայաստանի նորագոյն անկախութեան` սեպտեմբեր 21-ի 20-րդ տարեդարձին առիթով եկէ՛ք` սրտբացօրէն հաստատենք, որ մեր հայրենիքի ժողովրդավարութիւնը վտանգուած չէ իր ժողովուրդէն, այլ` ժողովուրդը կառավարողներէն: Մարդոց ծերացնողը իշխանութիւններն են, երբ անոնց ազգային դիտաւորութիւնները այնքան անմեղ ու անկեղծ չեն:  Այսպէս, կը տօնենք արդէն անկախութեան տարեդարձ մը եւս` իր փտած ժողովրդավարութեամբ: Ժողովրդավարութիւնը առեւտրական ընկերութիւն չէ, որպէսզի ամէն ինչ չափես եւ հաշուեկշիռ պատրաստես:

Ժողովրդավարութիւն մը կը վտանգուի, երբ երկրի մը ղեկավարութիւնը կը կորսնցնէ իր ազգային ու քաղաքական թէկուզ զգացական օրինականութիւնը: Հայերը, կարծէք, ժողովրդավարութեան աւանդութիւն չեն ունեցած պատմութեան ընթացքին: Նախագահ, նախարար, երեսփոխան` ասոնք աշխատանքի սոսկ ասպարէզներ չեն, եթէ ոչ` բոլորն ալ անգործ մնացած պիտի ըլլային: Ինքնաճանաչումը տեղ մը չի ծախուիր, չէ՞… Քաղաքագէտին դիմագիծը, որքան ալ պարզ իմաստով շահագործելի ասպարէզ չէ, նոյնքան ալ պաշտելի սրբապատկեր չէ եղած ժողովուրդի հասկացողութեան մէջ: Այլեւս ամէն տեղ չեմ տեսներ մարդիկ, որ անցեալի նման քաղաքագէտ ըլլալ կը ցանկան. քաղաքականութիւնն ալ շատոնց է որ սնանկացած ու բարոյազրկուած է: Քաղաքականութիւնը վերաքննելի կը մնայ: Շատ մը քաղաքագէտներ ընտրութեամբ կու գան ասպարէզային դաշտ, առանց ընտրութեան կ՛երթան ասպարէզային դաշտէն: Թող երթա՜ն` իրենց հետ տանելով այն, ինչ որ անյագօրէն յափշտակած են ժողովուրդէն: Չմոռնան նաեւ տանելու իրենց կեղծ կենսագրութիւնները եւ նախընտրական կեղծաւոր խոստումները:

Ժողովուրդը այլեւս խոստումներու չի հաւատար. լաւապէս կ՛ըմբռնէ, որ մինչեւ կառավարութիւն մը իր բոլոր հեռանկարները իրականացնէ, երկրի քաղաքացիները մեռած պիտի ըլլան: Պարզ է` գերեզմանատուներու մէջ ամէն մարդ կու լայ, բայց ամէն մարդ ի՛ր մարդուն համար կու լայ: Վերջապէս, ո՛վ որ կառավարեց այս երկիրը, շատ լաւ է, ո՛վ որ չկառավարեց, շատ վատ է:

Այս յոռետես գնահատումով, Հայաստանի առօրեան որեւէ դեր կը խաղա՞յ այսօր հայ մարդուն համար: Չե՞նք նկատեր, որ հայրենասիրական առանձնութիւն կայ հայրենիքէն ներս թէ դուրս: Ուղղաձիգ մենաստան: Մարդիկ այլեւս չեն խօսիր հայրենասիրութեան գերզգայուն խնդիրին մասին, մինչդեռ մարդուն միակ ու անփոխարինելի զէնքը իր ազատ մտածումն է: Ազատ մտածումի սկզբունքէն ճամբայ ելլելով` պէտք է քննական միտքը, մտածողութիւնը զարգանան Հայաստանի մէջ: Ի՜նչ է, տրամաբանութեան ամէնապարզ կանո՞նն ալ պիտի անտեսուի: Առանց մտածումի ժողովուրդի՞ պիտի վերածուինք: Ա՞յս է ուզուածը:

Ապագայի իշխանութիւնները աւելի սահմանափակ գերիշխանութիւն պիտի ունենան, նոյնիսկ եթէ անոնք որոշ չափով խրախուսուին համաշխարհային գերիշխանութիւններու երեւելի ու նուազ երեւելի համակարգերէ: Տիրապետողը ուղղահայեաց ու հորիզոնական քաղաքացիներն ու քաղաքացիութիւնները պիտի ըլլան, որովհետեւ ամէն ինչ պիտի անցնի ժողովուրդին զննող ու վճռահատող մանրացոյցէն: Կարեւորը իշխանութիւններու առաջնահերթ թիրախը մարդը դարձնելն է, եւ հայ մարդը այսօր կը ցանկայ, որ ժողովուրդը չլսէ ատենը մէյ մը հրապարակուող նախագահական պատգամները, այլ նոյնինքն նախագահն ու իր շրջանակը բաց ականջներով լաւ լսեն ժողովուրդին կողմէ իրենց ուղղուած պատգամները: Երկրորդը աւելի կարեւոր է առաջինէն:

Ժողովրդավարութիւնը անելներ չունի բնաւ. կը յաղթահարէ զանոնք. քանի որ եթէ չարտայայտուի քուէատուփին առջեւ, անզուսպօրէն պիտի արտայայտուի փողոցներու եւ հրապարակներու վրայ: Ժողովուրդի ցանկացած ժողովրդավարութիւն այլեւս չի համապատասխաներ իշխանութիւններու պարտադրած մեքենայութիւններու: Իշխանութիւններուն պարտադրել ուզած աշխարհը ժողովուրդի նախընտրած աշխարհը չէ: Եւ այնքան ատեն որ իշխանութիւնները չեն թողուր, որ ժողովուրդը իր ուզած ձեւով երազէ, ժողովուրդը պիտի չձգէ, որ իշխանաւորները հանգիստ ապրին ու պառկին:

Ժողովուրդի պահանջն է` յաւելեա՛լ  ժողովրդավարութիւն. ոչ պակաս: Թերեւս պատկերաւոր լոզունգի կը նմանի, բայց լոզունգները վստահաբար կ՛արտայայտեն ժողովրդային ամենախորունկ ու չչարաշահուող փիլիսոփայութիւն:

Հայաստան կը դիմագրաւէ չորս հիմնական հարցեր. ազգային, քաղաքական, տնտեսական, ժողովրդավարական: Այս բոլորը դէմքերու հարց չեն. քաղաքականութեան հարց են, թէեւ դէմքերը յաճախ ու երբեմն ալ անսպասելի լուծումներ կը յայտնաբերեն:

Քաղաքագէտ չի նշանակեր, բնաւ երբեք, հանդէսներու, ճաշկերոյթներու երթալ, դիւանագէտի չափազանց «սուղ» ժամանակը ասոր-անոր փարթամ սալոններու մէջ երկար սիկարներ ծծելով անցընել, քոնեակ-ուիսքի-վոտկա խմելով աննպատակօրէն շաղակրատել, օղի-խորոված ճաշակելով ճոխ ու յորդող սեղաններու շուրջ շոշորթ խորհրդաւորութիւններ ստեղծել ազգային-արցախեան-ջաւախքեան-բռնագրաւուած Հայաստանի-Նախիջեւանեան (այս մէկը ուրկէ՞ յիշեցի) հեռանկարային լուծման շուրջ: Վե՜րջ:

Ֆրանսական յեղափոխութենէն անցած են 222 տարիներ. փոխուած է շատ բան. կառոյցներ, սահմանադրութիւններ, մանաւանդ` ժողովրդավարութեան հանդէպ խորհրդածութիւնը: Կ՛ըսեն. ո՛վ որ առանձին կը խորհրդածէ, հաւաքաբար չի խորհրդակցիր. մենք այդ մէկը չենք նախընտրեր: Արժէքներու ըմբռնումի շրջափոխման պատճառով այսօր, աւելի քան երբեք, տագնապ ալ կայ, տագնապի առիթ ալ կայ, տագնապի հետեւանք ալ կայ. բայց գոյութիւն ունեցող տագնապը լուծման մաս չի կազմեր: Ի՜նչ գայթակղութիւն:

Ամէն ինչ կը համաշխարհայնանայ. նաեւ` ժողովրդավարութիւնը, նաեւ` անկախութիւնը: Բացի քաղաքականութենէն, որ կոչուած է համաշխարհայնացման խնդիրները լուծելէ: Քաղաքականութեան ու համաշխարհայնացման միջեւ գաղտնի համախոհութիւն մը գոյացած է, որպէսզի իւրաքանչիւրը իր գործը ընէ` իր շահերէն թելադրուելով:

Հայաստանի հարցը Հայաստանի մէջ պարզօրէն չի լուծուիր այլեւս: Հայրենասիրութիւնը դադրած է սերնդագործելէ, որովհետեւ առանց մտածումի, առանց ապրումի ու ազգային դաստիարակութեան` սերնդագործութիւն չկայ: Ի դէպ, կը տեսնենք արդէն, հարազատ գաղափարներու շտեմարաններն ալ իսպառ պարպուած են: Հայաստանն ալ իր իսկ շուքը դարձած, շլմորած` այդ շուքին մէջ կը տարուբերի, իր շուքին հետ մուկ ու կատուի գաղտագողի խաղը երկարաձգելով:

Ահա՛, Հայաստան ուրուական երկրի մը փառաւորութիւնը կ՛ապրի:

Երեւանի մէջ իսկ, որոշ տեղեր ամայութիւն կը տիրէ, կարծէք` յանկարծ ամէն մարդ մեռաւ: Այս ամայութեան համար Հայաստանը անմեղ է. պատասխանատուները Հայաստանը կառավարողներն են. ու դեռ… Ի՜նչ մեղք, երկիր մը, որ պատերազմներու դիմացաւ, խաղաղութեան չի դիմանար:

Հայաստանի մէջ ժողովրդավարութիւնը մեծ բացեր ունի: Իշխանութիւնները կ՛ուզեն, որ ժողովուրդը ընէ, այն ինչ որ իրենք կ՛ուզեն: Չեմ գիտեր, եթէ բոլոր հայերը կապ ունին իշխանութիւններուն հետ, բայց գիտեմ, որ բոլոր հայերը անխուսափելիօրէն կապ ունին հայութեան հետ: Պէ՞տք է ընդունիլ իշխանութիւնները այնպէս, ինչպէս որ են, իրենց բոլոր ձախաւերութիւններով, որովհետեւ ազգային-քաղաքական ձախողութիւններու գլխաւոր պատասխանատուութիւնը իշխանութիւններուն վրայ կը ծանրանայ: Հայաստանի դիմագրաւած տագնապները այսօրուան պատճառ չեն, երէկուան հետեւանք են: Իշխանութիւնները իրենց յանցանքները ժողովուրդին կամ ընդդիմութեան կը վերագրեն` ապառասպելականացնելու միտումով շարունակուող ապիկարութիւնները: Բայց ինչպէ՞ս կը պատահի, որ մեր ժողովուրդը կողմնակից կը դառնայ ձախողած կառավարութիւններու, կուսակցութիւններու, նախագահներու: Իսկապէս, ուրկէ՞ կու գայ այս անբացատրելի կողմնապաշտութիւնը: Հայաստանի իշխանաւորները իրենց իսկ յորջորջած թափանցիկութեան զոհ կը դառնան. եթէ Հայաստանի քաղաքագէտները իրենց ապօրինութիւններուն համար բանտարկուէին, հայրենի բանտերը բաւարար պիտի չըլլային. թերեւս Ռուսիայէն պարտքով բանտ ուզուէր:

Քիչցա՜նք, սիրելիներ, շա՛տ քիչցա՞նք: Քիչցաւ մանաւանդ մեր ու ձեր որակը, ձեր ու մեր հայրենասիրութիւնը:

Հայաստանը չի փրկուիր, երբ իր քաղաքացիները օտար երկրի մէջ դրամ կը վաստկին, կամ` երբ անոնցմէ ոմանք ալ պանդխտութեան մէջ շահած դրամով իրենց ծնողաց յիշատակին եկեղեցի կը կառուցեն, իրենց գիւղի դպրոցը կը վերանորոգեն, կամ քարազարդ ցայտաղբիւր կը շինեն:

Հայրենիքը առանց տարիքի է: Բոլոր հայրենիքները տարիք չունին: Բայց ունին տարիներու վէրքերու փորձառութիւն, եւ այդ փորձառութիւնը խտրականութիւն չունի: Մեծաքանակ կամ փոքրաքանակ վէրքերը հայը հայրենասէր կը դարձնէ՞: Փորձառութիւնը հայը աւելի գիտակից կը դարձնէ՞: Ազգային գերագոյն երկընտրանքի դիմաց կը դնէ՞, որպէսզի ընտրէ` «Մահ կամ ազատութիւն», թէ` «Ազատութիւն կամ մահ»: Նոյն ձեւով կը գործածենք, բայց թոյլ տուէք` հաւատամ, որ տարբեր են իրարմէ` մահը ազատութենէն, ազատութիւնը մահէն:

Հայրենիքը իր հայրենակիցներուն հետ մէկ ու միակ համաձայնագիր կը ստորագրէ. խղճի համաձայնագիրը, իսկ դիւանակալական ձեւական համաձայնագիրերը կը ձգէն անոնց, որոնք ամէն տեղ ու ամէն առիթով լորձնաշուրթն կը բարբաջեն թէ հայրենիքին վնասելու միտում չունին: Բայց պէտք է հիմնաւորօրէն փաստեն այդ մէկը: Փաստը ստացողներն ալ պէտք է համոզուին, որ խորքային խօսքի, արդիւնաւէտ գործի, համոզման ու հռետորական ձաբռտուքներու միջեւ տարբերութիւնը հսկայական է:

Անգիտութեան միտումը սուղ կը վճարուի եւ լուրջ հետեւանքներ կ՛ունենայ: Հայրենասիրութեան մէջ բոլորս նոյն իրաւունքները ունինք: Հայրենասիրութիւնը կը սորվեցնէ, թէ Հայաստանը բոլոր հայերու միացման կէտն է, եւ ո՛չ թէ բաժանման: Երկրի թիւ մէկ այրէն մինչեւ երկրի վերջին հաւաքարարը նոյն իրաւունքները ունին օրէնքին դիմաց: Օրէնքը առանձնաշնորհումներ չի հանդուրժեր: Հին հռոմէացիները կը հաւատային, թէ բոլոր քաղաքացիները նոյնը չեն, բայց հաւասար են:

Մեր օրերուն ալ ժողովրդավարական հայրենասիրութեան ցուցանիշի անգնահատելի տագնապ կայ, իսկ իշխանութիւններուն ձայնը միշտ ալ խելահաս ու տրամաբանական ձայնը չէ: Կարծեմ` մտածող մարդ մը կ՛ըսէր, թէ ժողովրդավարութիւնը այնքան ներշնչող պէտք է ըլլայ բոլորին, որ նոյնիսկ թշնամիներով շրջապատուած անձը կատարելապէս ապահով զգայ: Այսօր հայ թշնամիի եւ ոչ թշնամիի կեանքը որքա՞ն կ՛արժէ Հայաստանի մէջ: Աշխարհի բոլոր քաղցկեղաւորներուն նոյն դեղահատը կը թելադրուի եւ քաղցկեղէ բոլոր մեռնողները նոյն չափի դագաղ կը ստանան: Մէկ խօսքով, մահուան, ո՛րեւէ մահուան, նոյնիսկ դիւցազնական հերոսութեան նախահաշիւը չենք կրնար կանխատեսել: Մահը տակառ է` առանց յատակի:

* * *

Երկու դարերու մէջ երկարող խնդիրներ ունինք. պատմական եղելութիւնները բնական եւ անբնական կառոյցներ ստեղծեցին: Երկու, երեք հանրապետութիւններու խնդիրներն ալ նոյնն են: Բայց խնդիրները ճիշդ կարդալու, ճիշդ գնահատելու եւ ճիշդ դիմագրաւելու ձեւը կայ: Աժան միասնականութեան ու հայրենասիրութեան ջատագովները տեղ չունին այլեւս մեր մէջ: Տեղ ունին անոնք, որոնց լուծումները ժամանակին մէջ կը դիմանան եւ կը գոյատեւեն բարոյական ծածկագրերով: Հակառակին առասպելը պէտք է ցրուենք. զգացապաշտական պահեստները սպառած են անվերադարձ:

Հայաստանի իշխանութիւնները կը կարծեն, թէ հայ ժողովուրդը թուաբանութիւն չի գիտեր, կամ ալ մոռցած է քաղաքագէտներու անցեալի կատարած յայտարարութիւնները. երէկ այլ, այսօր` տարբեր: Այս տարբերութեան մէջ ո՞րն է այսօր Հայաստանի տեսլականը Հայաստանի համար: Ո՞րն է իսկապէս:

Մեր նորագոյն պատմութիւնը Լեւոնին, Ռոպերթին կամ վերջապէս Սերժին գորշ գոյներով պիտի չարձանագրէ, որովհետեւ Ապտիւլլա Կիւլին հետ հայ-թրքական փրոթոգոլ ստորագրելու կողմնակից եղան: Պիտի արձանագրէ սակայն, որ Հայաստանը առանձնաշնորհեալօրէն 30 մեծ ընտանիքներէ կը կառավարուի: Թէ` այդ 30 ընտանիքները ուղն ու ծուծով օգտուեցան Հայաստանի անկախութենէն: Թէ` Հայաստանի անկախութիւնը ազգային գերագոյն թիրախ է, քիմքին հաճելի հերիսա չէ, որ տեւաբար խառնուի ու խառնուի:

Ահա՛ այս կը պատահի, երբ անկախութիւնը մտածող ու զգացող մշակոյթ չ՛ունենար: Երբ մշակոյթ չ՛ունենար, կ՛ապակայունանայ երկիրը, եւ մենք դատապարտուած կ՛ըլլանք ապրելու մտայոյզ, մտասոյզ ստախօսութեան ու կեղծիքի մէջ, եւ ղեկավարները իրենց քաղաքացիներուն աչքերուն չեն նայիր, այլ կը նային աւելի ցած` կօշիկներուն: Այս ղեկավարները եւ իրենց շուրջ գտնուող «ակումբները» չեն կրնար այլեւս Հայաստանի անունին ետին պահուըտիլ:

Կախուած մարդու տան մէջ չեն խօսիր պարանի մասին, կ՛ըսէ ժողովրդային արածը:

* * *

Ճշդուած է, որ արիւնահեղձ յեղափոխութիւնները ուրիշ ժամանակներու կը պատկանին. առնուազն` մեր ապրած սկաւառակի շրջագիծին մէջ: Բայց չհաստատե՞նք, թէ ընդհանրապէս խիզախ պայքարներու եւ պայքարելու տրամաբանութիւնը կորսուած են: Վարդանանցի պարտութեամբ քրիստոնէութիւնը փրկուեցաւ: Հիմա, ո՞ր բարոյական պարտութեամբ, ո՞ր բարոյական հերոսութեամբ պիտի փրկուի մեր ապագան, որպէսզի Հայաստանի տարածքը ձերբազատի սատանայապաշտներէ, մորմոններէ, քուաքըրներէ, եհովայի վկաներէ, քրիշնաներէ, կռապաշտներէ, քաղքեդոնականներէ, մոնոֆիզիթներէ, կամ վրացապաշտ օրթոտոքսութեան կողմնակիցներէ, Երեւանէն մինչեւ Աբխազիա: Իմացէ՛ք. Հայաստանի կարգ մը կուսակցութիւններ արդէն իսկ յարաբերութեան մէջ մտած են աղանդաւորներու ղեկավարութեանց հետ` իրենց քուէները ապահովելու համար յառաջիկայ ընտրութիւններուն: Ասոր փոխարէն` ի՞նչ տալով սակայն:

Դեռ որքա՜ն ժամանակ պիտի գնենք պատմութենէն, պատմութիւնն ալ` մեր ժամանակէն:

Տղմո՜ւտ, կը լսե՞ս…

Հայկական անձնագրով ու քրիշնա-մորմոն կրօնով հայ չ՛ըլլար: Եօթանասուն կրօնական կազմակերպութիւններ 300 հազարէ աւելի անդամներով կը գործեն Հայաստանի մէջ, այսինքն` բնակչութեան 10 առ հարիւրը: Հայ ժողովուրդի ազգային ու կրօնական էութեան հետ բացարձակապէս կապ չունեցող տարաշխարհիկ այս աղանդներու ուռճացման համար գլխաւոր պատասխանատուն նոյնինքն պետութիւնն է ու հայ եկեղեցին, որ իր հաւատքը կը սպառէ ցուցադրական եւ այլ բաներու, եւ ոչ թէ խորքային գործունէութեան:

Որակը քանակի արդիւնք չէ. պայմանադրականօրէն ինքնուժ է: Յոյսը որակի նախապայման է: Մենք բաւարար ուժ ունի՞նք ազգային որակ ստեղծելու համար: Կը դիտենք` ամէնուրեք կը տիրապետէ որակի բարբարոսութիւն, գաղափարական անիշխանութիւն, քաղքենիացած անհեթեթութիւն:

Աշխարհի ամէնէն հարուստ երկիրներու հաւաքականութիւնը, ծանօթ` որպէս Ճի-8, (հիմա արդէն 20 եղած է), ինչո՞ւ տնտեսական է եւ մշակութային չէ: Ինչո՞ւ քաղաքակրթական յարձակում մը չի գործուիր:

Տեսէք` Հայաստանը շարժապատկերի մէկ սթիւտիօ իսկ չունի ժապաւէն մը նկարահանելու համար, բայց հայու հնարամտութիւնը յաջողցուցած է «Ոսկէ ծիրան» շարժապատկերի փառատօն կազմակերպել անուանի ու տաղանդաւոր բեմադրիչներու ժապաւէնները ցուցադրելով Երեւանի մէջ:

Ի դէպ, ժամանակի ընթացքին հայերու դերն ու կեանքը փոխուած են: Այսօր հայը իր ազգի արժէքներով չի կրնար սնանիլ, այդ սնունդով չի կրնար ներշնչուիլ, հին թէ նոր ազգային արժէքներու հետ կապուած սկզբունքները վկայակոչողներու թիւը հետզհետէ կը նուազի, նոր կարծիքներ, նոր պահանջներ իրենց թարմ իւրայատկութիւնները նախամեծար կը համարեն եւ նախամեծարութիւնը կը փնտռեն իրենց առօրեայ կլանիչ ընդհանրացման մէջ: Ծառը կը տեսնեն, անտառը կը մոռնան: Տեղ մը պիտի վարժուինք ծա՛ռն ալ, անտա՛ռն ալ տեսնելու, իրարմէ տարբեր, բայց նաեւ` միասին:

Ո՛վ որ քիչ մը պարտական է ազգին, բախտաւոր է: Ո՛վ որ շատ պարտական է, ենթակայ է: Օրինակացման ու ապօրինականացման յարափոփոխ հանգրուանի մը մէջ կը գտնուինք:

Երբ ռուսը մեզի կ՛օգնէ, Սեւանայ լիճի մէջ լողալու հաճոյքը առնելու համար չ՛ըներ. աւելի գրաւիչ ծովեզերքներ ընտրելու հնարաւորութիւն ունի անկասկած: Ձախողութեան ու ազգային վտանգի հանդէպ մեղսակից է այն կառավարութիւնը, որ առաջնահերթ կարիքներէ բխող ծրագիրներ չի զարգացներ. լաւ մարզադաշտ, ձիւնավարժութեան կեդրոններ, ընդարձակ լողաւազաններ, քազինոներ, բայց նոյն պահուն կը վխտան ահռելի հիւանդանոցներ, վարժարաններու փլած պատեր, մանկամսուրներու եւ ծերանոցներու փշրուած ապակիներ, խորտուբորտ ճանապարհներ, խոցուած արժանապատուութիւններ: Հայրենասիրութեան թերահաւատութիւնը ո՞ւր պիտի հասնի: Հայը իր յոյսը ինչի՞ վրայ պիտի հիմնէ. հայրենասիրութեան շտապող հովանաւորներո՞ւ եւ շպարուած կեղեքիչներո՞ւ վրայ: Շնչելն ու ապրիլը կեղեքիչներէ՞ն կախուած պիտի ըլլան: Հայրենասիրութեան հունձքը խնամակալնե՞ր պիտի ունենայ:

* * *

Յուշի հարցերու մէջ հայը մասնագէտ է. թուրքը յիշողութեան հարց չունի. ամէ՜ն ինչ մոռցած է, մե՛զ ալ մոռցնել կու տայ: Ազրպէյճանն ալ քիչ մը աւելի անճարակ ոճով նոյն ճանապարհէն կը քալէ: Հասկնանք, մեծ թէ փոքր ազգեր չկան: Տարբերութիւնը միայն թիւի վրայ է, տնտեսութեան վրայ է, ո՛չ պատմական արժէքին:

Եւ քանի Թուրքիոյ նորահնար արտաքին քաղաքականութեան ճարտարապետները հայ-թուրք փրոթոգոլներու ստորագրման խնդիրը կողմնակիօրէն սեղանի վրայ մէյ մը կը դնեն, մէյ մը կը վերցնեն, պիտի յիշեցնենք հայրենի իշխանութիւններուն կողմէ այնքան գովերգուած դրսեւորումը, թէ առանց նախապայմանի զերօ կէտը փոխադարձ մեկնակէտի սկզբունք չի կրնար նկատուիլ, այլ` հպատակութեան իրավիճակի ցուցանիշ:

Սթափի՛նք, կարմրամորթներու խաղաղութեան ծխամորճի ժամանակներուն չենք ապրիր: Ոչ ալ որեւէ կեղծ կամ արհեստական խաղաղութեան ծխամորճի ապաւինելու պէտք ունինք:

Հռոմի Օկտաւիանոս կայսրը երբ օտար առաջնորդ մը կը հրաւիրէր իր մայրաքաղաքը խաղաղութեան բանակցութիւններ կնքելու համար, աջ ձեռքով կը սեղմէր հիւր բանագնացին բազուկը, ապա զայն գրկելով, իր ձախ ձեռքով կը խուզարկէր հակառակորդին մարմինը, ստուգելու համար, թէ ան է իր վրայ գաղտնի դաշոյն մը պահած է զինք սպաննելու համար:

Լիազօրուած է իր ստորագրութիւնը դնելու բանի մը համար, որ իրը չէ՛, կ՛ըսէր Շարլըմանեը: Ալ ո՜ւր մնաց…

Որեւէ ստորագրութիւն դնելէ առաջ կարեւորութեամբ պէտք է նկատի առնուի, որ Թուրքիա բացարձակապէս հանրապետական երկիր մը չէ, նոր-օթոմանականութիւնը հաւատարմօրէն որդեգրած դժնեայ ու բիրտ կայսրութեան մը շարունակութիւնն է, որ կը փորձէ գոյատեւեցնել ժամանակակից քաղաքականութեան անթափանցիկ պատմուճանով: Ի՜նչ զուգահեռ, Թուրքիոյ հանրապետութիւնը կը յիշեցնէ արաբական հին հանրակառքեր, ուր առանց կանգառի սպասելու, ուզած ատենդ, ուզած տեղդ, վարպետ ոստումով մը կ՛ելլէիր ու կ՛իջնէիր. թերեւս ալ օր մը կ՛իյնայիր:

Պատմութիւնը «թերեւսներով» չի գրուիր սակայն:

* * *

Այսօր կը պատուենք հայրենի անկախութեան տարեդարձը, որովհետեւ 1918-ին եւ անկէ ետք` 70 տարի խորհրդային Հայաստանը չպատուեց մեր պատմութեան առաջին հանրապետութիւնը:

Քսան տարի առաջ երկիր դարձանք առանց ինքնութեան թուղթի: Տուեալներով կամ կիսատուեալներով ինքնութեան թուղթի պէս բան մը շինեցինք ժամ առաջ պոլշեւիկեան տիրակալութենէն ձերբազատելու համար: Արհեստական թուղթով օրինական ու իրաւական երկիր-պետութիւն դարձանք: Հիմա հարց տանք. այս պետութեան ապագայ սերունդը կը մասնակցի՞ Հայաստանի ներկային: Ընդունի՛նք. աշխարհ եկած է նոր սերունդ մը, որ չենք ճանչնար, ան ալ չի ճանչնար մեզ. չի ճանչնար մանաւանդ մեր, իր հայրենիքը. ի՞նչ է պատճառը որ հայրենիքը չեն ճանչնար, չեն ընդունիր, չեն հաղորդուիր անով: Ապազգայնացա՞ծ է հայրենիքը: Վտանգուա՞ծ է հայրենիքը: Ո՞վ է հայրենիքին տէրը:

* * *

Երեւանը քաղաք մըն է, որուն սիրահարածներու մեծ թիւը իրմէ հեռու կ՛ապրի: Կ՛երեւի, թէ մեր օրերու սիրահարածները կը նախընտրեն պղատոնական սէրը. կը սիրեն, կը պաշտեն, կը հալին, բայց` միայն հեռուէն, շա՜տ հեռուէն: Անոնք, որոնք իրենք զիրենք Երեւանի սիրահարներ կ՛անուանեն, ի՞նչն է, որ նախընտրեցին օտար քաղաքներ, ի՞նչն է, որ բաղդատեցին եւ վճռական իրենց որոշումը տուին անոնց: Ազգային հասունացման վարձատրութիւնն ու հատուցումը ի՞նչ ոճով պիտի դրսեւորուին ասկէ ետք, ձուլումո՞վ, թէ՞ հռետորական հայրենասիրական հայու սովոր շողոքորթող բաժակաճառերով: Չէ՛, չէ՛, իբրեւ ժողովուրդ` օտարամոլ եղած ենք: Եթէ Երեւանը սիրէին, այսքան շուտ չէին հեռանար:

Բայց ներքին ձայն մը կը համոզէ զիս, որ հայու հայրենասիրութիւնը կորսուած չէ: Հայրենասիրութիւնը հայու «ես»ն է: Այդ «ես»ը մարդկային էութիւն, իմաստ ու հաղորդական կապուածութիւն կու տայ բոլորիս: Հայաստանը պարտական չէ մեզի, մե՛նք պարտական ենք Հայաստանին: Սակայն ի՞նչն է այսօր մեր տեսլականը Հայաստանին համար: Ո՞րն է այդ տեսլականին մեկնակէտն ու սահմանը:

1990-էն ետք Հայաստանի մէջ կը գործէին 160 գրատուն-հրատարակչատուներ: 2011-ին անոնց թիւը իջած է մէկ տասնեակի: Պրազիլէն ետք, 2012-ին, ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի կողմէ Երեւանը աշխարհի մայրաքաղաք հռչակելուն առիթով, մեր հայրենիքը պիտի հիւրընկալէ գիրքի միջազգային ցուցահանդէսը` երկրի մը մէջ, ուր այլեւս չեն կարդար: Ամէնայնդէպս, յաջողութիւն կը մաղթենք կարդացողներուն եւ չկարդացողներուն եւ կ՛ողջունենք յառաջիկայ տարի հայ տպագրութեան ստեղծման զուգադիպող 500-ամեակը:

Մեր գրական-մտաւորական ներուժը առանց սաղաւարտի արտագաղթեց: Անգրագէտ մարդ մը կը կարծէր, որ Աստուծմէ վեր է, այսինքն` կիսաստուած: Միեւնոյն այդ յաւակնութիւնը կ՛ունենան ոմանք, որոնք կոչուած են ծառայելու Աստուծոյ ու անբասիր հաւատքին:

Եզրակացնենք: Ժամանակը ի՞նչ կը պահանջէ Հայաստանէն: Հաւատացողներ կային, որ հայը ծնած է միայն մեծ բաներու համար: Հիմա կրնանք ըսել, որ հայը ծնած ըլլալով մեծ բաներու համար` ծնած է մանաւանդ Հայաստան աշխարհի փոքր բաներու համար ալ: Հայրենասիրութիւնը անխուսափելիօրէն կ՛արտայայտէ իր դերը, դժգոհ, կամ` չափազանց դժգոհ: Լաւ դիտաւորութիւնները միշտ ալ բարենիշ չեն: Լաւ է դիտաւորութիւններու վերլուծաբանութիւնը հիմա չընենք: Ժամը չէ: Բայց կրնանք հաստատել, թէ պետական այսպիսի կառոյցներով կարելի չէ ժողովուրդի վստահութեան արժանանալ:

Ոմանք հայրենիքին համար երազ կը ծախսեն. իշխանաւորներ ալ կան, որ երազ իսկ չեն ծախսեր: Ի՞նչ ընենք, թերեւս կը մտածեն, թէ դիակի մը կեանք չեն կրնար տալ: Երկրին մէջ ալ բոլորը նոյն դերը չեն կրնար ունենալ: Ուրիշ անգամ ալ գրած եմ, որ արժէքաւորները ամպայման պաշտօններու վրայ չեն: Կը հասկնամ, թէ որքա՛ն տխուր բան է հաճելի նշումներ չընելը, բայց իրապաշտ ըլլանք, եւ հոն, ուր պէտք է գլխագիր գրել գլխագի՛ր գրենք, հոն, ուր պէտք է մանրագիրը, գրենք պարզ: Գորշը թերեւս կրնանք սեւ ընել, բայց սեւը չենք կրնար ճերմակ ընել: Այս կ՛ըսեմ, որպէսզի բառերը իմաստ ստանան եւ իմաստները` խորհուրդ: Գիտեմ, թէ դժուար է, որ մէկը քեզի ըսէ, թէ ճիշդ ես, երբ պետութիւնը իր ճիշդը ուրիշ բաներու մէջ կը փնտռէ: Հայաստանի շատ մը մարզերու մէջ կը տիրէ անգիտութեան բռնութիւն մը, որ կը միտի բաղաձայնը ձայնաւորի եւ ձայնաւորը բաղաձայնի փոխակերպել: Քաղաքական անլրջութիւնը անչափելի թիւրիմացութեան մակարդակի հասած է, ոմանք ալ կը յամառին գրաւ դնել դիւրափոխիկ թիւրիմացութեան վրայ: Ազգային թափթփածութիւնը բնաւ իրաւունք չէ, երբ մանաւանդ ուրիշի հաշուոյն եւ ուրիշի վրայ կը կիրարկուի:

Հակաժողովրդավարութիւնը հակաժողովրդավարներու վերջնագոյն ապաստանն է. անկէ անդին ուրիշ բան չկայ:

Բայց Հայաստանն ալ այն է, ինչ որ է: Այնշթայնն ալ ըսած է. «Ամէն մարդ չի կրնար չափել այն, ինչ որ չափելի է»: Ինչպէ՞ս կրնամ բացատրել, սակայն, թէ լաւատեսութիւնը կը տարբերի յոռետեսութենէն, բայց երկուքն ալ իրենց դերը կը խաղան, ամէն մէկը`  իր ժամանակին մէջ, իր վայրին մէջ:

Լաւատեսութեամբ թէ յոռետեսութեամբ, անկախութեան թթուածինի անորոշութեան այս ժամանակներուն, չեմ գիտեր, որքա՛ն ճշմարտութիւն պիտի կարենանք ներշնչել հայ ժողովուրդին` Հայաստանի ապագային համար:

Աթէնք

Share this Article
CATEGORIES