ԿԻՐԱԿՆՕՐԵԱՅ ԽՕՍՔԸ. «ՃՇՄԱՐՏՈՒԹԻՒՆԸ ՊԻՏԻ ԱԶԱՏԷ ՁԵԶ»

ՄԵՍՐՈՊ ՀԱՅՈՒՆԻ

Սիրելի՛ ընթերցող, հոկտեմբերի` «Մշակոյթի ամսուան» առաջին օրը այցելեցի Շուէտի միջազգային մակարդակով բարձր մշակութային կենդրոնը` Ուփսալա քաղաքը: Ինծի տրուած շատ հակիրճ տեղեկութիւնները կը փոխանցեմ քեզի, որ միասնաբար հմտանանք եւ ընթանանք «Մշակոյթնե՜ր, ծանօթացէ՛ք իրարու» կարգախօսով:

Մաքուր եւ հանդարտ Ուփսալա Սթոքհոլմ մայրաքաղաքէն 70 քմ. հեռու է հիւսիսային ճամբով: Երկրին չորրորդ մեծ քաղաքն է իր 140,454 բնակիչներով:

Հեթանոսութեան մեծագոյն մեհեանն ունեցած քաղաքը Թ. դարէն սկսեալ դարձաւ կաթողիկէութեան կենդրոնը` ԺԲ.-ԺԶ. դարաշրջանին, որուն նախագահ-արքեպիսկոպոսը հոգեւոր գլուխն էր Կաթողիկէ եկեղեցիին Շուէտի մէջ: 1593-էն սկսեալ լութերականութիւնը դարձաւ պետական կրօնը թագաւորութեան, եւ Ուփսալա քաղաքը` ամրոցը նոր դաւանանքին:

Գոթական ոճով 1270-ին սկսուած աթոռանիստ տաճարին կառուցումը աւարտելով 1435-ին` կատարուեցաւ անոր օծումը: Գլխաւոր սրբավայրն էր, ուր ուխտի կու գային հաւատացեալներ հրաշագործ Էրիք սուրբին (ԺԲ. դար) նշխարներուն: Ես ալ, իմ կարգիս, հինգ մոմ վառեցի. մին` «Ազդակ»-ի անձնակազմին ու զայն կարդացողներուն համար:

Սկանտինաւեան երկիրներուն ամէնէն մեծ այս եկեղեցին, որ կը ցուցադրէ երկրին պաշտպան Ս. Պրիճիթի մասունքը, ունի 118 մեթրէ աւելի արտաքին երկայնութիւն ու բարձրութիւն եւ 27 մ բարձր առաստաղ: Ս. Պրիճիթ Շուէտացի (1303-1373), որ 7 հոկտեմբեր 1391-ին սրբադասուեցաւ Բոնիփակիոս Թ. պապէն, Եւրոպայի պաշտպան սրբուհիներէն մին է, ինչպէս նաեւ այրիացած կիներուն:

Ուփսալա քաղաքին մայր եկեղեցիին դիմաց, նոյն հրապարակին վրայ, տեսայ «Կուսթաւիանում» թանգարանը (1622-1625), որ նշանաւոր է մանաւանդ իր աստղագիտական հեռադիտակներու հաւաքածոյով, ինչպէս նաեւ դասական, եգիպտական ու սկանտինաւեան հնախօսական առարկաներով:

Սկանտինաւեան երկիրներուն հնագոյն ակադեմական կենդրոնն է «Ուփսալա ունիվերսիթի – Ուփսալա համալսարան»-ը, որուն մեծ դարպասին վերեւ կարդացի պաշտօնական լատիներէն անունը` «Ունիվերսիթաս Ռեճիա Ուփսալինսիս». վերջը իմացայ, թէ այլ պաշտօնագիրերու մէջ կայ նաեւ «Աքատեմիա Ռեճիա Ուփսալինսիս»»:

Սեքստոս Դ. քահանայապետին (1471-1484) պապական հրովարտակով հիմնուեցաւ 1477-ին` նախապէս գործելէն ետք իբրեւ աստուածաբանական կաճառը Ուփսալա թեմին: Թագաւորական Շուէտի ազգային մշակոյթին ու պատմութեան մէջ ունէր եւ ունի իր նշանակալի դերը` յատկապէս ինչ կը հայի պատմագրութեան, գրականութեան, քաղաքականութեան ու երաժշտութեան գիտաճիւղերուն:

«Ուփսալա ունիվերսիթէթ – Ուփսալա համալսարան»-ը, որ կը նկատուի Եւրոպայի ամէնէն հեղինակաւոր ու բարձր ուսումնական օճախներէն մին, ունեցաւ միջազգային հռչակով բազմաթիւ ուսուցչապետեր, գիւտարարներ, գիտնականներ ու շրջանաւարտներ: Անդամ է «Քուամպրա Կրուփ» եւրոպական համալսարանական խումբին:

Այսօր անոր  ինն ակադեմական կաճառները կը յաճախեն 20,000 ուսանողներ եւ 2000 դոկտորական թեկնածուներ: Պաշտօնեաներուն թիւն է 6000, որուն 4000 ուսուցչապետեր ու դասախօսներ են: Տարեկան դրամագլուխն է մօտաւորապէս 715 միլիոն ամերիկեան տոլար:

Ոչ միայն Ուփսալայի, այլ նաեւ Շուէտի մշակութային համբաւն ու ակադեմական փառքը կազմող մատենադարանը, իր «Քարոլինա Ռետիվիվա» գլխաւոր կառոյցով,  1841-էն կը բովանդակէ 5 միլիոնէ աւելի հատորներ գիրքերու եւ պարբերականներու, 61,959 ձեռագրեր, 7,133 երաժշտական տպագրութիւններ, 345,734 քարտէսներ եւ ուրիշ գծագրային վաւերաթուղթեր: Ամէնէն նշանաւոր գրչագիրն է «Քոտէքս Արժենթէիւս» անունով ծանօթ «Տը Կոթիք պայպըլ – Տայ Քոթիշ պայպըլ  – Գոթական Աստուածաշունչը»:

«Քոտէսք Արժենթէիւս – «Սիլվըրպօքըն» – Արծաթեայ Գիրք»-ը, որուն դարերու բարդ պատմութիւնը կ՛արձանագրէ սխրագործութեան ու տեղափոխութեան «ոդիսական» մը, Զ. դարէն ձեռագիր է եւ նախապէս կը բովանդակէր Ուրֆիլաս (Դ. դար) եպիսկոպոսին գոթերէնի թարգմանած Աստուածաշունչը: Անոր բնագիրէն 336 թուղթերու վրայ պահուած է Ս. Մատթէոսի, Ս. Մարկոսի, Ս. Ղուկասի եւ Ս. Յովհաննէսի չորս աւետարաններու թարգմանութեան մեծ մասը:

«Ուփսալա ունիվերսիթի – Ուփսալա համալսարան»-ին լատիներէն բնաբանն է «Կրաթիա վերիթաս նաթիւրա», իսկ անգլերէնը` «Թրութ թրու մըրսի էնտ նէյչըր», որ կը համապատասխանէ համալսարանը հիմնադրողներուն վսեմ դիտաւորութեան, քանի անոնք «հաւատացած էին Անոր», որ անգամ մը ընդմիշտ յայտարարեց բոլոր ժամանակներու բոլոր մարդերուն.«Եթէ մնաք իմ խօսքիս մէջ, իսկապէս իմ աշակերտներս էք ու պիտի ճանչնաք ճշմարտութիւնը, եւ ճշմարտութիւնը պիտի ազատէ ձեզ» (Յվհ. 8,31-32):

 

Ուփսալա, 1 Հոկտեմբեր  2011

Share this Article
CATEGORIES