ԱՆԳԱՐԱՅԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ՎՐԻՊԱԾ ԳԻԾԸ

Թուրքիա 9 նոյեմբերին նշեց իր հիմնադիրին` Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթիւրքի մահուան 73-րդ տարելիցը:

Գլխաւոր «քեմալական» վարչապետ Ռէճեփ Թայիփ Էրտողան խօսք առաւ յատուկ հանդիսութեան ընթացքին, որ տեղի ունեցաւ Աթաթիւրքի անուան պատմութեան հիմնարկին մէջ: Վարչապետը իր խօսքին ընթացքին մէջբերումներ  ըրաւ Թուրքիոյ Հանրապետութեան հիմնադիր հօր միտքերէն, որոնք լաւագոյնս կը յարմարին իր քաղաքական ծրագիրին:

Նոյն հանդիսութեան ընթացքին նախագահ Ապտիւլլա Կիւլ գրեթէ բոլորովին այլ պատկեր մը կը գծէր Աթաթիւրքի դիմագիծին. ղեկավար մը, որ իր կեանքը նուիրած է երկրի անկախութեան, եւ Օսմանեան կայսրութեան մոխիրին, աճիւններուն վրայ ստեղծած է հանրապետութիւն մը` հիմնուած «Չկա՛յ որեւէ բարձրագոյն իշխանութիւն, քան` ժողովուրդին կամքը» սկզբունքին վրայ:

Թուրքիոյ լրատու առաջատար կայաններէն մէկուն սփռած հաղորդումի մը ընթացքին հանրածանօթ գրող մը, որ այս մասին գիրք մը հեղինակած է, Աթաթիւրքը նկարագրեց իբրեւ երկրի կարիքներուն եւ փոփոխուող պայմաններուն արագօրէն յարմարող անձնաւորութիւն մը: Ան բացատրեց, որ Աթաթիւրք կրնայ իսլամական մը համարուիլ, եթէ որոշ ժամանակներու անոր արտասանած ճառերը նկատի առնուին, կամ` ընկերվարական, նոյնիսկ` համայնավար քաղաքական գործիչ մը, եթէ աւելի ուշ անկախութեան պատերազմի ատենուան անոր ճառերը նկատի առնուին իբրեւ հիմք:

Որքան ալ ցաւոտ ըլլայ ընդունիլը, փաստ է, որ այս երկրին մէջ Աթաթիւրքի բազմաթիւ պատկերացումներ կան: Որքանո՞վ այս պատկերացումները կը համապատասխանեն իրական Աթաթիւրքին: Ոչ ոքի հոգն է: Ամէն ոք իւրաքանչիւր ժամանակաշրջանի զարգացուց, մշակեց Աթաթիւրքի իր պատկերացումը, եւ այս աւանդութիւնը կը շարունակուի:

Թէեւ օտարերկրացիներն ու նոր սերունդը կրնան շփոթիլ ատիկա կարդալով, բայց արմատական, քեմալական Ժողովրդահանրապետական կուսակցութեան (ԺՀԿ) կառավարութիւնը, գլխաւորութեամբ Աթաթիւրքի զէնքի ընկեր, հանրապետութեան երկրորդ նախագահ Իսմեթ Ինէօնիւի, ժամանակ չկորսնցուց թրքական լիրային վրայէն Աթաթիւրքին դիմանկարները փոխարինելու Ինէօնիւի դիմանկարով: Նմանապէս, հետաքրքրական էր, որ Ժողովրդավարական կուսակցութիւնն (ԺԿ) էր, որ աւելի քան 10 տարի իշխեց երկրին մէջ եւ ոչ միայն թրքական դրամանիշին վրայ վերադարձուց Աթաթիւրքի դիմանկարը, բայց նաեւ օրէնքի կարգ անցուց Աթաթիւրքի պաշտպանութիւնը եւ հիմը դրաւ քեմալական պաշտամունքին, որ լաւ մշակուեցաւ իրերայաջորդ ռազմական յեղաշրջումներով իշխանութեան եկած զինուորական վարչակարգերու կողմէ:

Թուրքիոյ «ամենաքեմալականները» ժամանակ մը զինուորականութիւնը նկատուեցաւ, բայց Աթաթիւրքի կողմէ հիմնուած աշխարհիկ եւ ժողովրդավարական հանրապետութեան հողին վրայ զինուորականութիւնն էր, որ ամէնէն շատ նպաստեց իսլամականներուն (քաջալերանքովը Միացեալ նահանգներու կառավարութեան, որ կը կիրարկէր Զպիկնիւ Պրեզինսքիի «Կանաչ գօտի սկզբունքը»), ենթադրելով, թէ ատիկա ընելով` լաւագոյնս կարելի կ՛ըլլայ արգելք հանդիսանալ ընկերվարութեան ընդարձակման:

Այսօրուան Աֆղանիստանը, Փաքիստանը եւ Իրանը, ինչպէս նաեւ Թուրքիոյ մէջ յառաջացած քաղաքական իսլամութիւնը իսկապէս ուղղակի արտադրութիւններն էին ընկերվարութիւնը սանձելու, զսպելու այդ «իմաստուն» ռազմավարութեան:

Հայրենասիրական, ձախակողմեան կամ առնուազն ընկերվար-ժողովրդավարական ակնոցներով քեմալականութիւնը ընթերցողներու անհետացումով (մեծամասնութեամբ` աքսորուած Սիլիվրի համակեդրոնացման ճամբար) եւ պետութեան բարձրագոյն աթոռները գրաւած, իսլամական ակնոցներով ատիկա ընթերցողներ, որոնց աւելի եւ աւելի պահպանողական եւ բռնակալ դառնալովը, Աթաթիւրք իր մահէն 73 տարիներ ետք, ըստ երեւոյթին, կը մնայ հանրութեան հետ յարաբերելու վաւերական գործիք մը:

Մինչ հանրապետութեան հիմնադրութեան տարեդարձը նշող բոլոր արարողութիւններն ու հանդիսութիւնները 29 հոկտեմբերին ջնջուեցան, ահաբեկչութեան աճին եւ Վանի երկրաշարժին պատճառով, եւ հակառակ մահացու նոր շարժին` 9 – 10 նոյեմբերի գիշերը, նոր-քեմալականները նշեցին Աթաթիւրքի մահուան տարելիցը, ճիշդ թուականին:

Թերեւս ժամանակն է Աթաթիւրքը հեռացնելու, վերացնելու` իբրեւ երկրի քաղաքական վրիպած գիծ:

ԵՈՒՍՈՒՖ ՔԱՆԼԻ

«Հիւրրիյէթ»

Share this Article
CATEGORIES