ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԱՇԽԱՐՀԷՆ. ԻՆՉՈ՞Ւ ՉԳՈՂՑԱՆ ԿԱՅԱՐԱՆԻՆ ԱՆՄԻՏ ՔԱՆԴԱԿՆԵՐԸ

Պարպրա Հեփուըրթ Բրիտանիոյ 20-րդ դարու անուանի քանդակագործներէն էր:

ԹԵՐԵՒՍ ԿԱՐԵԼԻ Է ԳՆԱՀԱՏԵԼ ԱՐԺԷՔԸ ՊՐՈՆԶԻՆ, ՍԱԿԱՅՆ ԻՆՉՊԷ՞Ս ԿԱՐԵԼԻ Է ԳՆԱՀԱՏԵԼ ԱՐԺԷՔԸ ԱՆՈՐ ԽՈՌՈՉՆԵՐՈՒՆ, ԲԱՑՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒՆ ԵՒ ԻՒՐԱՅԱՏՈՒԿ ՓԱՅԼՔԻՆ: ՄԻՆՉ ՇԱՏԵՐ ԱՆՏԱՐԲԵՐ ԷԻՆ ԵՒ ՆՈՅՆԻՍԿ ԳՈՀՈՒՆԱԿՈՒԹԻՒՆ ԿԸ ՅԱՅՏՆԷԻՆ ՎԵՐՋԵՐՍ ԼՈՆՏՈՆԻ ՄԷԿ ԶԲՕՍԱՅԳԻԷՆ ԱՐԴԻ ԱՐՈՒԵՍՏԻ «ԿՈՊԻՏ» ՄԷԿ ՕՐԻՆԱԿԻՆ ՎԵՐԱՑՈՒՄԻՆ Ի ՏԵՍ, ԱՆԴԻՆ` ԲՐԻՏԱՆԱՑԻ ԱՆՈՒԱՆԻ ՎԻՊԱԳԻՐ ԵՒ ՔՆՆԱԴԱՏ ՖԻԼԻՓ ՀԵՆՇԸՐ «ՏԻ ԻՆՏԻՓԵՆՏԸՆԹ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ՊԱՐԶ ՈՒ ԳԵՂԵՑԻԿ ԱԿՆԱՐԿՈՎ ՄԸ ԿԸ ԲԱՑԱՏՐԷՐ, ԹԷ ԻՆՉՈ՛Ւ ԿԱՐԵԼԻ ՉԷ ԱՐՈՒԵՍՏԸ ԳՆԱՀԱՏԵԼ ՈՐԵՒԷ ԴՐԱՄԱԿԱՆ ԱՐԺԷՔՈՎ, ԵՒ ԹԷ` ԻՆՉՈ՛Ւ ԳՈՂՑՈՒԱԾ ՔԱՆԴԱԿԸ ԱՆՓՈԽԱՐԻՆԵԼԻ Է… Ի ՎԵՐՋՈՅ Ո՞Վ ՊԻՏԻ ԿԱՐԵՆԱՐ ԱՆՈՐ ՄԷԿ ԿՐԿՆՕՐԻՆԱԿԸ ՕԺՏԵԼ ՆՈՅՆ ՇՈՒՆՉՈՎ:

Պարպրա Հեփուըրթի «Թու ֆորմզ (Տիվայտըտ սըրքըլ)» (երկու ձեւեր. բաժնուած բոլորակ) վերնագիրով  պրոնզէ քանդակը գողցուեցաւ Լոնտոնի մէկ զբօսայգիէն: Կ՛ենթադրուի, թէ գողութիւնը կատարուած է ո՛չ թէ արուեստի սիրահար միլիոնատէրի մը ապսպրանքով` զարդարելու համար իր պարտէզը, այլ վերցուած է գողերու կողմէ` զայն մետաղի գինով ծախելու եւ շահ ապահովելու նպատակով:

Մետաղի գիները սրընթաց մագլցում արձանագրած են վերջին տարիներուն: Պրոնզը պղինձի եւ զինկի խառնուրդով պատրաստուած մետաղ մըն է, որուն մէկ քիլոկրամը կ՛արժէ 2.50 սթերլին, ինչպէս կ՛ըսէ գործածուած մետաղէ իրեր վաճառող հաստատութիւն մը: Գողցուած քանդակը 2.3 x 2.3 x 0.5մ չափի արուեստի գործ մըն է: Չեմ գիտեր, թէ ծանրութիւնը որքա՞ն է, որովհետեւ արուեստի գործերու ցուցադրութեան մասնագէտներ սովորաբար քանդակ մը այս ձեւով չեն արժեւորեր: Թերեւս անոնք պէտք է սկսին շրջել իրենց մօտեցումը: Ամէն պարագայի, կարելի է ենթադրել, թէ գողերը որքա՛ն պիտի շահին` զայն վաճառելով:

«Թու ֆորմզ» քանդակէն գոյութիւն ունին վեց այլ օրինակներ: Հետեւաբար անիկա ի սպառ չէ կորսուած աշխարհին համար: Օրինակ մը կարելի է տեսնել Ս. Այվզի, Քէյմպրիճի կամ Էվընսթընի (Իլինոյ) մէջ: Սակայն անոնց թիւը այնքան մեծ չէ, որ կարենանք զեղչել մէկը կամ երկուքը: Իսկ Տալուիչ զբօսայգին ի սպառ կորսնցուցած է իր օրինակը: Երբ առաջին անգամ լսեցի լուրը, անմիջապէս մտածեցի. «Յիսո՛ւս Քրիստոս, Լոնտոնը լեցուն է մետաղէ ահռելի քանդակներով: Գողերը կրնային տանիլ Ս. Փէյնքրըսի կայարանին մէջ գիրկընդխառնուող ամոլին հսկայական անմիտ քանդակներէն մէկը: Անոնք կրնային վերցնել Պատերազմող կիներու յուշակոթողը, որ կը նմանի աշխարհի յոռեգոյն խնճոյքին մէկ հանդերձարանին: Անոնք կրնային պոկել այն «Աւանակը, որ կը ծագի դէպի արեւուն լոյսը»` Փարք Լէյնի վրայ: Սակայն ինչո՞ւ անոնք պիտի տանէին իմ Պարպրա Հեփուըրթս»:

Կը սիրեմ Պարպրա Հեփուըրթը: Անոր գործերը առաջին անգամ տեսած եմ արդի արուեստի մանուկներու յատուկ գիրքի մը մէջ. փայլուն մակերեսով փայտէ կիսաբոլորակ մըն էր, որուն լարեր կապուած էին, եւ կը թուէր, թէ այս լարերը կը միացնէին կիսաբոլորակը: Առաջին վայրկեանէն սիրահարեցայ եւ չհանգչեցայ, մինչեւ որ անձամբ տեսայ անոր գործերը: Անոր քանդակներուն ձեւերը ուղղակի կը խօսէին սրտիս եւ մնացին հոն: Չես կրնար միշտ բացատրել, թէ ինչո՛ւ կը սիրես բան մը: Նոյնը պատահեցաւ Հեփուըրթի քանդակներուն ի տես: Զանոնք դիտել` կը նշանակէ զանոնք գրկել աչքերուդ մէջ: Ս. Այվզի մէջ անոր բնակարանին կախարդական պարտէզը, որ արեւադարձային, զուարթ եւ ջերմ յատկանիշ մը ունի, նոյնիսկ երբ կ՛անձրեւէ, արուեստագէտի մը յատուկ ամէնէն կատարեալ վայրն է, ուր երբեւիցէ գտնուած եմ:

Ի՞նչ կ՛արժեն Հեփուըրթի քանդակները: Բազմաթիւ պատասխաններ կարելի է տալ այս ահաւոր հարցումին: Մէկը` գողերուն 2.50 սթերլինն է` մէկ քիլոկրամի համար: Կայ նաեւ այլ պատասխան մը, հաւաքածոյ պահողին եւ արուեստի մասնագէտին պատասխանը, որ հիմնականին մէջ հետեւեալն է. «Կ՛արժեն այնքան, որքան մէկը պատրաստ է վճարելու անոնց համար»: Գողցուած քանդակը ապահովագրուած էր կէս միլիոն սթերլինի: 1980-ական տարիներուն երկիրը կլանած հաշուետուութեան հզօր ալիքին մէջ պետական իշխանութիւններ պարտաւոր էին ճշդել իրենց ունեցուածքին գինը: Այն աստիճան, որ կ՛ենթադրեմ, թէ մէկը պէտք էր որոշէր, թէ ի՛նչ կ՛արժէին Փալմըրսթոնի Իտալիոյ արտաքին գործոց նախարարութեան գրասենեակները, եթէ յանկարծ Ֆոքսթոն (Լոնտոնի մէջ կալուածներու առուծախի գլխաւոր ընկերութիւնը, «Ա.») թիրախ ընտրէր զայն: Ես ձեզի պիտի ըսեմ, թէ ի՛նչ կ՛արժէ Հեփուըրթի մէկ գործը: Սակայն համացանցի այն կայքերը, որոնք ձեզի կրնան տալ իւրաքանչիւր արուեստագէտի գործերուն աճուրդի արժէքը, բոլորն ալ բաժանորդագին կը պահանջեն: Իսկ ես իրականութեան մէջ հետաքրքրուած չեմ անոնց գիներով: Արուեստի գործ մը ունի իր գինը: Աւելի՛ն. յայտնապէս այդ գինը ունի ի՛ր գինը:

Կը թուի, թէ այստեղ կը խօսինք միայն նիւթեղէն արժէքի մասին` մետաղէ անպէտ իրեր գնողի մը դիտանկիւնէն, թէ` արուեստի գործերու մասնագէտի մը: Սակայն նաեւ գոյութիւն ունին այս մասին մտածելու այլ ձեւեր: Ինծի այնպէս կը թուի, թէ «Թու ֆորմզ» քանդակին մէջ կը սիրեմ ոչ թէ պրոնզը, այլ` անոր խոռոչները: Այլ քանդակագործներ եւս մասնագէտ են խոռոչներու, սակայն ոչ մէկ քանդակ նոյնքան կը ճառագայթէ, որքան` Հեփուըրթի մէկ քանդակին խոռոչները լեցնող պարապութիւնը: Այստեղ ունինք երկու պսպղուն խոռոչներ եւ ուղղահայեաց դատարկ գիծ մը` երկինքն ու երկիրը իրարու միացնող առանցքի մը պէս: Իսկ ամբողջութեան շուրջ կը պսպղայ լուսապսակ մը: Անիկա կը հաւաքէ շուրջի օդը եւ զայն կը բոցավառէ ուժով:

Կրնանք արժեւորել Հեփուըրթի մէկ քանդակին պրոնզին գինը: Կրնանք կշռել զայն, ճշդել գինը, հալեցնել զայն եւ վերածել որեւէ այլ իրի: Սակայն ինչպէ՞ս կրնանք արժեւորել անոր խոռոչները, բացութիւնը, պսպղուն լուսապսակը: Այս բոլորը կ՛արժեն բան մը, գերադաս բան մը: Ասիկա ակներեւ է, երբ կը տեսնենք քանդակը: Կարելի չէ ճշդել ա՛յս գինը: Արդեօք աճուրդի վաճառատուն մը կրնա՞յ ճշդել այս սիրուն խոռոչներուն գինը: Չեմ կարծեր: Այս խոռոչները պարզապէս քանդակագործին նուէրն են մեզի եւ գին չունին: Անոնք պարզապէս կ՛երգեցնեն մեր հոգին. միայն այսքա՛ն:

Ի վերջոյ արուեստը աւելին է, քան պղինձի խառնուրդ մը` պատուանդանի մը վրայ, այնպէս` ինչպէս բանաստեղծութիւն մը աւելին է, քան` թուղթին վրայ դրոշմուած մելանը, եւ գեղեցիկ աթոռ մը աւելին է, քան` փայտն ու կտաւը: Արուեստի գործի մը հում նիւթին կամ գեղագիտական արժէքին գին մը ճշդելը կը ստորնացնէ զայն:

Իմ նախասիրած թանգարաններէս մէկը Թոքիոյի Ժողովրդային արհեստներու թանգարանն է, որ կը հաւաքէ անանուն արհեստաւորներէ հազարաւոր սովորական գործեր, ոչ այն պատճառով, որ անոնք արժէքաւոր են, այլ որովհետեւ առօրեայ պարզ ու գեղեցիկ գործեր են:

Ապահովագրողները եւ գողերը պիտի փորձեն ճշդել Հեփուըրթի քանդակին պրոնզին արժէքը: Սակայն անոր խոռոչները, բացութիւնները եւ անոնց մէջ տեղաւորուած օդն ու գեղեցկութիւնը գին չունին եւ կարելի չէ արժեւորել զանոնք: Արժէք ունի միայն այն, որ դրամի հասկացողութենէն անդին է:

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

Share this Article
CATEGORIES