ՀԱՅ ՆՈՒԻՐԱԿՈՒԹԵԱՆ ՊԱՏՄՈՒԹԵԱՆ ՎԵՐՋԻՆ ԷՋԸ ԵՒ ՍՏԵՂԾԱԳՈՐԾՈՒԹԻՒՆԸ

Հայ ժողովրդի համար դարեր շարունակ ազգապահպան ու եկեղեցապահպան մեծ նշանակութիւն է ունեցել նուիրակութիւնը: Նուիրակներն այն հոգեւորականներն էին, ովքեր հայ ժողովրդի հոգեւոր կենտրոն Սուրբ Էջմիածնից գաղթաշխարհի հայութեանն էին տանում նորաօծ սրբալոյս միւռոնը եւ հայոց հայրապետի օրհնութեան կոնդակը: Նրանք գաղթաշխարհի հայութեանը պատմում էին հայրենի երկրի մասին, որ թէեւ առկայ դժնդակ պայմաններին կայ եւ կանգուն է հայոց աշխարհը նուիրական իր սրբութիւններով օծուն:

Եկեղեցում հաւաքւում էր ժողովուրդը, նուիրակը կարդում էր հայրապետական կոնդակը, ոգեշունչ խօսքով դիմում հաւաքուածներին, ովքեր ի շինութիւն եւ պայծառութիւն հայ ժողովրդի հոգեւոր կենտրոնի, կատարում էին իրենց նուիրաբերութիւնը: Այստեղից էլ առաջացել է նուիրակ բառը: Այն մի կողմից նշանակում է հայրենի երկրի նուիրական յիշատակները ներկայացնող եւ միւս կողմից ` գաղթաշխարհի հայութեան հոգեւոր տուրքի եւ նուէրի ընդունող ու եկեղեցուն փոխանցող:

Նուիրակները վտանգալից ճանապարհորդութիւններով էին հասնում իրենց  նուիրակութեան հեռաւոր վայրերը եւ իրենց անցած ճանապարհը նկարագրում իրենց գրած ուղեգրութիւններում, որտեղից էլ առաջ է եկել նուիրական գրականութիւն հասկացութիւնը:

Իր հեռաւորութեան, ազգային կապուածութեան ու հնդկահայութեան հասած բարձր դիրքի շնորհիւ` առանձնակիօրէն էր կարեւորւում յատկապէս հնդկահայ նուիրակութիւնը, եւ Մայր Աթոռի նուիրակները այնտեղ գտնում էին ջերմ ընդունելութիւն եւ աջակցութիւն, ուստի պատահական չէ, որ Հայ եկեղեցու պատմութեան վերջին նուիրակութիւնը, որը տեղի ունեցաւ 1916թ., դարձեալ ընտրուած էր Հնդկաստանը: Հայոց Մեծ եղեռնից յետոյ, երբ տարբեր երկրներում գտնուող հայութիւնը սկսեց հանգանակութիւն կազմակերպել արեւմտահայութեան փրկուած բեկորների համար, որպէսզի եաթաղանից խոյս տուած գաղթականները այժմ էլ սովի ու հիւանդութիւնների զոհը չդառնան, Գէորգ Ե.  Սուրէնեանց կաթողիկոսը որոշում է որպէս հայրապետական նուիրակ Հնդկաստան ուղարկել Եգիպտոսի հայոց թեմի առաջնորդ Թորգոմ արք. Գուշակեանին, ով արդէն իսկ կազմակերպել էր Եգիպտոս հասնող գաղթականութեանը պատսպարելու եւ նրանց համար հանգանակութիւն կազմակերպելու գործը:

Գէորգ Ե. Սուրէնեանցը 1916թ. ապրիլի 29-ի թուակիր հմր. 900 կոնդակով Թորգոմ արք. Գուշակեանին նշանակում է հայրապետական նուիրակ Հնդկաստանում: Հայրապետական կոնդակում այս մասին ասւում է, որ նորանշանակ նուիրակը Եգիպտոսից պէտք է անցնի Սուտան, այնտեղից Հնդկաստան եւ, եթէ հարկ լինի, նաեւ Պարսկաստան` հոգեւոր այցելութիւն տալու «ցրուեալ եւ վտարանդի հօտին մերոյ ըստ յատուկ հրահանգութեան, որ ի մէնջ որպէս ներկայացուցիչ եւ նուիրակ»:

Նոյն այս կոնդակում հնդկահայութեանը ուղղուած խօսքում ասում է, որ եկող նուիրակը կը ներկայացնի տիրող վիճակը: Ապա յորդորում է սիրով լսել նուիրակին եւ օգնութեան ձեռք մեկնել «առ ի վերստին շինել զհայրենեացն մեր աւեր»(1): Քաջագիտակ լինելով, որ հնդկահայութիւնը մեծապէս կորցրել է մայրենի լեզուն, եգիպտահայոց առաջնորդը հայրապետական կոնդակը անգլերէն է թարգմանել տալիս եւ տպագրում հայերէն, զուգահեռ զետեղելով եւ Ս. Էջմիածնի նկարը եւ «Էջ Միածինն ի Հօրէ» շարականը:

Յաջորդ` հմր. 901 կոնդակն էլ ուղղելով եգիպտահայութեանը, նրանց տեղեակ է պահում Թորգոմ սրբազանին Հնդկաստան նուիրակ ուղարկելու մասին, եւ որ այդ նուիրակութիւնը կարող է լինել «ամիսս երկու եւ թերեւս առաւել եւս»(2), եւ իսկապէս, այս նուիրակութիւնը տեւում է ոչ թէ երկու ամիս, այլ` մէկ  տարուց աւելի:

Այն նախ սկսւում է որոշակի ուշացումով, որովհետեւ ընթացող պատերազմի պատճառով հայրապետական կոնդակը յուլիսին նոր է Եգիպտոս հասնում, որից յետոյ էլ անգլիական իշխանութիւնները Հնդկաստան մեկնելու թոյլտուութիւնը տալիս են սեպտեմբերի վերջին: Անգլիական իշխանութիւնները նաեւ դիմում են Հոլանտայի ներկայացուցչութեանը, որպէսզի նրանք թոյլատրեն, որ Թորգոմ սրբազանը իրաւունք ունենայ մուտք գործելու նաեւ Ճաւա եւ Սումաթրա կղզիները:

Հրաժեշտի առաջնորդական Ս. պատարագ մատուցելով նոյեմբերի 19-ին` նոյն ամսուայ  29-ին Գահիրէից մեկնում է Փոր Սայիտ նաւահանգիստ, որտեղից էլ սկսւում է նաւով նրա ուղեւորութիւնը:

Հայ նուիրակութեան պատմութեան այս վերջին էջը նշանաւորւում է նաեւ հայ նուիրակական գրականութեան եւս մէկ արժէքաւոր ստեղծագործութեամբ` Թորգոմ արք. Գուշակեանի «Հնդկահայքով» (Երուսաղէմ, 1941 թ.,  382 էջ), որը ուղեգրական նկարագրութիւնն է նրա նուիրակութեան գործունէութեան եւ ներկայացնում է այն վայրերրը, որոնցով անցել է: «Հնդկահայքը» գրուել է ուղեւորութեան ընթացքում հատուած առ հատուած, անցնող ճանապարհորդութեան անմիջական տպաւորութեան ներքոյ:

Այս գրքում որոշակի մշակուած հարցակարգով է ներկայացնում իւրաքանչիւր բնակավայր` տեղի եկեղեցու եւ համայնքի պատմութեամբ, ինչպէս նաեւ թէ ինչպէս էր վիճակը եւ որքան հայ կար իր այցելութեան ժամանակ, ազգային եկեղեցական ինչ հաստատութիւններ ու կազմակերպութիւններ էին գործում այդտեղ:

Միաժամանակ անհրաժեշտ է նշել, որ «Հնդկահայքը» աւելին է, քան` նկարագրական ուղեգրութիւնը: Այն նաեւ պատմահամեմատական բնոյթի մի ուսումնասիրութիւն է, ուր հայկական մի շարք սովորութիւններ եւ արարողութիւններ զուգահեռի մէջ են դիտւում Հնդկական թերակղզուն բնորոշ ընդհանուր միջավայրի եւ այստեղ ապրող ժողովուրդների ազգագրական բնորոշ յատկանիշների հետ: Այս առումով բաւականին հետաքրքրական է այն զուգահեռը, որ անց է կացւում հին հայկական հեթանոսական անցեալի եւ Հնդկաստանի մի շարք ժողովրդական հաւատալիքների եւ տօների միջեւ:

Տեսնելով Հնդկաստանում բնակուող զրադաշտական պարսիկներին` մտովի փոխադրւում է հինգերորդ դար, եւ թւում է, թէ վերակենդանացել են Վարդանանց շրջանի մոգերն իրենց կրակարաններով: Ինչպէս ինքն է գրում գեղարուեստական մի ներշնչանքով. «Իմ վրայ սարսուռ ազդեցին Յազկերտեան յիշատակներու վերազարթումով` սպիտակազգեստ  եւ  խոժոռադէմ մոգերը, որոնցմէ երեքը տեսայ օր մը, նստած` ատրուշանի մը սեմին վրայ»(3):

Ուսումնասիրելով հնդկահայոց պատմութիւնը` ասում է, որ նշանաւոր այս գաղութի հիմքը կազմող Ջուղայի հայութիւնը գալով այս ափերը` սերնդից սերունդ ազգային արժէքների փոխանցման ճանապարհին աստիճանաբար կորցրել է մայրենի լեզուն ու ազգային աւանդոյթները, եւ հայութեան հետ կապող վերջին օղակը մնացել է եկեղեցին:

«Արարատ» ամսագրի 1917թ. յունուարի համարում տպագրուած մի հաղորդագրութիւնից տեղեկանում ենք, որ Փոր Սայիտից նա ուղեւորւում է Պոմպէյ, ուր բնակւում էին 40 հայեր(4): Պոմպէյը նաւահանգստային այն առաջին կէտն էր, որտեղից պարսկահայերը տարածւում էին Հնդկական թերակղզու տարբեր կողմերը:

Ինչպէս որ միջնադարում նուիրակների գործը միայն Հայրապետական Աթոռի համար հոգեւոր տուրքը հաւաքելը չէր, այլեւ` գաղթաշխարհի հայութեանը Ս. Էջմիածնի ու հայրենիքի հետ կապելը, այնպէս էլ Թորգոմ սրբազանը հնդկահայ միջավայրում արեւմտահայ գաղթականութեան համար հանգանակութիւն կազմակերպելուց բացի, իր ոգեշունչ խօսքով ոգեւորում է ժողովրդին, կոչ անում կապուած մնալ ազգութեանը եւ եկեղեցուն:

Ասուածի լաւագոյն հաւաստումն է հետեւեալ օրինակը: Պոմպէյից սրբազանը ուղեւորւում է Հնդկաստանի հիւսիսարեւմուտքում գտնուող Էրինպուր քաղաքը, ուր ապրում էին 165 հայեր եւ տարբեր ազգութիւնների պատկանող քրիստոնեաներ: Այս քաղաքում դեկտեմբերի 24-ին կազմակերպուած արարողութեան ժամանակ Ս. հաղորդութիւն է տալիս բոլոր ներկաներին եւ ապա ուղեւորւում Մատրաս, որտեղ եւ դիմաւորում է Նոր տարին եւ մատուցում Ս. Ծննդեան Ս. պատարագը եւ քարոզում տեղի 500-600 հոգի կազմող հայութեանը:

Գուշակեանի համար շատ աւելի հեշտ կը լինէր Պոմպէյից միանգամից Մատրաս գնալը, սակայն նա ճանապարհից զգալիօրէն շեղուելով` վտանգալից մի ճանապարհորդութիւն է կատարում նախ Էրինպուր հետեւեալ երկու պատճառներով: Նախ` որովհետեւ ցանկանում է այցելութիւն տալ տեղի թէկուզ սակաւաթիւ հայութեանը, որպէսզի ոեւէ հայ դուրս չմնայ հայրապետական նուիրակի ուղեւորութեան շրջագծից: Երկրորդ` տեղեկանալով, որ այս քաղաքի մօտ գտնուող ռազմական մի ճամբարում պահւում են թուրքական բանակից այստեղ բերուած հայ ռազմագերիներ, ցանկանում է հովուական այցելութիւն տալ նաեւ նրանց եւ նոր մեկնել Մատրաս:

Այս ճամբարում հայ գերիներից բացի` պահւում էին նաեւ ուղղափառ եւ կաթոլիկ եկեղեցիներին դաւանող տարբեր ազգերի քրիստոնեաներ, եւ Թորգոմ արքեպիսկոպոսը այստեղ տեսնում է, թէ ինչպէս Տիրամօր եւ Խաչելութեան պատկերների կողքին դրուած էին նաեւ Լուսաւորչի, Ոսկեբերանի ու Անտոն Անապատականի նկարները, որոնք ունէին մակագրութիւններ երեք լեզուներով: Այս հանգամանքը նրան մղում է հետեւեալ խորհրդածութեանը. «Երեքլեզուեան վերտառութիւններով, տեսակ մը առաջին դարերու հին եկեղեցի կարծես, ուր բոլոր ազգերը միասին կը կատարէին իրենց պաշտամունքը»(5): Այս խօսքերով ցանկանում է ընդգծել, որ գերութիւնը ջնջել էր դաւանական պատկանելութիւնը եւ թողել էր միայն ընդհանուր քրիստոնէականը, որին էին դիմում այս ճամբարի վտանգուածներն ու կարօտեալները:

Մատրասից մեկնում է Կալկաթա: Ինչպէս որ այդ շրջանում արդէն հնդկահայ համայնքի կենտրոնը դարձել էր Կալկաթան, այնպէս էլ Թորգոմ սրբազանն է իր գործունէութիւնը կենտրոնացնում այստեղ` ծրագրելով այս քաղաքը դարձնել ստեղծուելիք հնդկահայոց թեմի կենտրոնը:

Քանի որ Մատրասն ու Կալկաթան են եղել հնդկահայութեան երկու գլխաւոր կենտրոնները թէ՛ թուով եւ թէ՛ պատմական անցեալի նշանակալիութեամբ, ուստի «Հնդկահայքի» երկու գլխաւոր բաժինները նուիրուած են այս երկու քաղաքներին: Անհրաժեշտ է նաեւ նշել, որ Կալկաթայով է աւարտւում «Հնդկահայքի» այն մասը, որը տպագրուել է հեղինակի կենդանութեան օրօք: Մնացեալ մասը, նրա գրառումները ի մի բերելով` ի յիշատակ իրենց սիրելի եւ երանաշնորհ պատրիարքի, հրատարակել է Երուսաղէմի միաբանութիւնը:

Մատրասի եւ Կալկաթայի մասին նաեւ առանձնակի յուզումով է գրում, որովհետեւ այս երկու քաղաքները հնդկահայութեան երբեմնի փառքի խորհրդանիշներն էին, եւ նրանց անցեալի համապատկերում առաւել նկատելի էր իր այցելութեան ժամանակ գնալով աւելի ու աւելի ցայտուն դարձող նահանջը:

Գուշակեանը ծանր տպաւորութիւններով է թէ՛ Մատրաս մտնում եւ թէ՛ այնտեղից ելնում: Եկեղեցի մուտք գործելիս եկեղեցում, որպէս համայնքային կեանքի մանրակերտում, տեսնում է հայութեան գնալով աւելի նկատելի դարձող նահանջը այս քաղաքում: Բարեողջոյնի հնչող զանգակն անգամ տխուր խորհրդածութիւնների է առաջնորդում, որովհետեւ հրաւէրի ղօղանջները այլեւս հայութեամբ չեն լցնում շքեղաշուք այս եկեղեցին. «Ու երբ ներս կը մտնէք հինաւուրց փոքրիկ սիրուն տաճարէն, մինչեւ եռայարկ զանգակատան ծայրէն` Մատրասի հինգ հայ ընտանիքները աղօթքի հրաւիրող վեց բամբ ու գոռ զանգակները` ամէնքն ալ այժմ «մեռելոց ողբակ» իրենց ղօղանջին տխրասարսուռ ալիքը կը տարածեն պրահմին ժամկոչին շարժած քրտնամած պարանին տատանումներուն հետ, սիրտս կը լեցուի յուզմամբ, հնդկահայութեան «Փառաց մայր» այս նախկին կենսալից ոստանին եւ հայկական մտածումի եւ գործունէութեան երբեմնի հրատապ վառարանին յուշքը վերանորոգելով մէջս»(6):

Թորգոմ արք. Գուշակեանը Կալկաթայից ապրիլի երկուսին մեկնում է Ռանկուն, ուր հասնում է Ս. Զատիկին նախորդող կիրակին` Ծաղկազարդին:  Թորգոմ սրբազանի այցելութեան ժամանակ Ռանկունում բնակւում էին 45 տուն հայեր: Այստեղից նա գնում է Սինկափուր, ապա Ճաւայի մայրաքաղաք Պաթաւիա:

Նոյն այս ճանապարհով նա սեպտեմբերի 26-ին ետ է վերադառնում Կալկաթա, որտեղ վարակւում է ժանտախտով, որից բուժուելուց յետոյ 1918թ.  փետրուարի 17-ին կազմակերպում է համայնքային հրաժեշտի ճաշկերոյթ եւ վերադառնում է Եգիպտոս` Փոր Սայիտ, հասնելով 1918թ. մարտի 24-ին:

Այսպիսով, նախատեսուած երկու ամսուայ փոխարէն, այս ճանապարհորդութիւնը տեւում է 14 ամիս եւ այս տասնչորս ամիսների ընթացքում Հնդկական թերակղզու մօտ երեք հազար հայութեան շրջանակում Թորգոմ սրբազանը հանգանակում է 45,000 անգլիական ոսկի, որից 16,000 յատկացնում է Կովկասում հանգրուանած հայ գաղթականութեանը, մնացեալը` Կալկաթայի Մարդասիրական ճեմարանին, Ջուղայի կարօտեալներին եւ ՀԲԸՄ-ին:

Այսպիսով, Թորգոմ արք. Գուշակեանի` որպէս հայրապետական նուիրակի այցելութիւնը հնդկահայութեանը կարեւորուեց երիցս.

Ա.- Նուիրակութեամբ հանգանակուած միջոցների:

Բ.- Հոգեւոր մի նոր խրախոյս դարձաւ հնդկահայ համայնքի համար:

Գ.- Գիտա-գրական, քանի որ այս ուղեւորութիւնը ծնունդ տուեց «Հնդկահայքին», որը այս նշանաւոր գաղութի փաստագրական նկարագրութիւնն է` կատարուած քսաներորդ դարի երկրորդ տասնամեակում:

«Հնդկահայքն» էլ  իր հերթին կարեւորւում է եւ որպէս նուիրական գրականութեան եւ որպէս միջնադարեան ուղեգրութիւնների աւանդների շարունակութիւն:

Երկրորդ` այստեղ ամբարուած ահռելի փաստագրական նիւթով, որն առանձնակիօրէն է կարեւորւում յատկապէս «Հնդկահայքի», երկրորդ` սրբազանի կենդանութեան օրօք լոյս չտեսած մասում, որովհետեւ փաստագրական-սկզբնաղբիւրային առումով այստեղ ներկայացւում են հնդկահայ այն համայնքները, որոնց մասին, ի տարբերութիւն Մատրասի եւ Կալկաթայի, անհամեմատ քիչ է գրուել եւ «Հնդկահայքում» վկայակոչուած մի շարք արձանագրութիւններ եւ պատմական վկայութիւններ  չեն պահպանուել, որի համար «Հնդկահայքը» ինքը դարձել է սկզբնաղբիւրը եւ մի շարք գործեր վկայակոչւում են այստեղից եւ որպէս աղբիւր վկայակոչւում է հէնց այս գործը:

Յիշեալ գրքին վերաբերող եւս մի շարք գիտական արժանիքներ կարելի է մատնանշել: «Հնդկահայքի» գլխաւոր արժանիքը, սակայն, կարծում ենք կայանում է նրա արծարծած ազգային-եկեղեցական հարցադրումներում:

Գուշակեանը քանիցս յատուկ անդրադարձել է այն հարցին, թէ ի՛նչ միջոցներ պէտք է ձեռնարկել հնդկահայ համայնքի ապագան եւ կենսունակութիւնը ապահովելու, ինչպէս նաեւ` տեղի եկեղեցական կառոյցը առաւել արդիւնաւէտ դարձնելու համար: Այս հարցերի վերաբերեալ նրա յայտնած կարծիքները ոչ միայն չեն կորցրել իրենց այժմէականութիւնը, այլեւ աւելին` այդ հարցադրումները այսօր աւելի քան հրատապ են եւ վերաբերում են ոչ միայն հնդկահայութեանը, այլեւ սփիւռքի աւանդական մեր այն հին պատմական գաղութներին, որոնք արտաքին ներարկում չստանալով` կղզիացել են եւ հայկականութեան զգալի կորուստներ ունեցել:

Ամբողջական մի հայեցակարգ ներկայացնող այս հարցադրումներին կ՛անդրադառնանք առանձին մի հրապարակմամբ, իսկ այստեղ որպէս այդ հարցադրումների արդիականութեան եւ համասփիւռքեան ընդգրկման համատեքստում բերենք հայ գաղթաշխարհի մէկ այլ նշանաւոր հոգեւորականի` Արտաւազդ արք. Սիւրմէեանի «Հնդկահայքի» հրատարակութեան առիթով գրուած հետեւեալ տողերը. «Այն առաջին ակնարկով կը կարծուի ըլլալ ուղեւորի օրագրական տպաւորութիւններ միայն, բայց քանի կը խորանայ ընթերցողը, անոր իւրաքանչիւր էջերուն վրայ կը լսէ իր ազգային  ապագային համար նախանձախնդիր եւ իր սիրելի եկեղեցիին պահպանութեանը մասին ամէն ժամանակ եւ ամէն առիթով խորհող ազնիւ հոգիի մը քնարին ձայնը»(7):

ՏԷՐ ԽՈՐԷՆ ՎՐԴ. ՅՈՎՀԱՆՆԻՍԵԱՆ
Հնդկահայոց հոգեւոր հովիւ
Մարդասիրական ճեմարանի կառավարիչ

 —————————————–

(1) «Արարատ», 1916, էջ 166-168:
(2) Նոյն տեղում, էջ 169-170:
(3) Նոյն տեղում, էջ 20:
(4) «Արարատ», 1917, էջ 46-47:
(5) Թորգոմ արք. Գուշակեան, Հնդկահայք, էջ 32:
(6) Թորգոմ արք. Գուշակեան, Հնդկահայք, էջ 110:
(7) «Սիոն», Երուսաղէմ, 1941, մայիս, էջ 123:

Share this Article
CATEGORIES