50 ՏԱՐԻ ԱՌԱՋ (9 ՅՈՒՆՈՒԱՐ 1962)

ԽՄԲԱԳՐԱԿԱՆ

ՄԱԼԽԱՍԸ

«Հին պահակագունդ»-ի վերջին նուիրեալներէն մէկն ալ անդարձ բաժնուեցաւ մեզմէ: Մահը տարաւ ինչ որ կորնչելի էր Մալխասէն` մեզի ձգելով այն, որ բաժինն է անմահութեան, հայ ժողովուրդի սրտին մէջ:

Շատոնց հաշտուած մահուան գաղափարին հետ, այս զուարթամիտ ու զուարթախօս ծերունին, արդէն ատենէ մը ի վեր կը շրջէր «երկնքի փողոցներուն մէջ»` ապրելու համար իր վաղեմի ընկերներու կողքին, որոնց հետ շրջագայած էր ամբողջ Հայաստանը` յեղափոխութեան անմար կրակով:

Հազիւ հաղորդած էինք իր ժամանումը, երբ, օր մը ետք, տխուր պարտականութիւնը տրուեցաւ մեզի` գուժելու մահը: Մահուան հետ ժամադրուած էր կարծէք հոս, իր ժողովուրդի ծոցին մէջ` վերջին հանգիստը տալու համար իր բազմատանջ մարմնին, որ իր վտիտ պարունակին մէջ կը պարփակէր խոշոր սիրտ մը:

Այսօր, իր անվերադարձ մեկնումին առջեւ հայոց յեղափոխութեան հսկայական բեմն է, որ կը բացուի դարձեալ, իր Վարդաններով եւ Լեւոններով, որոնք «բարկացած աստուածներու նման անցան Հայաստանի լեռներուն վրայէն», յեղափոխութեան եւ հայրենասիրութեան «կրակէ շապիկը» հագած:

Յեղափոխական փաղանգի այս վերջին շառաւիղը իրագործեց գեղեցկագոյնը  հրաշքներուն, տասնամեակներ ետք, իր դիւցազնատիպ հերոսները ապրեցնելով մեր մէջ, զանոնք կենդանի շունչ եւ ապրում դարձնելով հայութեան վտարանդի սերունդներուն:

Մալխաս եղաւ ծարաւի մը յագեցումը: Հայրենազուրկ բազմութիւնները ծարաւն ունէին իրենց հայրենի լեռներուն եւ ձորերուն, այդ լեռնաշխարհէն ներս գործած, մարտնչած ու նահատակուած հերոսներուն: Այս ծարաւը յագեցաւ շնորհիւ Մալխասի, որ տարիներ շարունակ գործօն մասնակցութիւն բերելէ ետք մեր յեղափոխական մարտնչումներուն, երբ հայրենիքէն հեռացաւ, մերժեց ապրիլ այլոց հետ, բացի իր հարազատներուն, եւ իր վէպերուն մէջ վերակենդանացուց իր զէնքի ընկերները,  հերոսական ֆետայիները: Անոնց հետ ապրեցան ու ներշնչուեցան հայրենակարօտ բազմութիւնները, սերունդները բոլոր, որոնք գաղթաշխարհի բոլոր երկինքներուն տակ փնտռեցին ու կարդացին Մալխասի վէպերը, որոնք կենդանի ու վառ գոյներով կու տան համապատումը մեր յեղափոխութեան:

Մալխասի գրականութիւնը ներշնչարան մըն է, անարատ ու վճիտ աղբիւր մը, որմէ պիտի գան իրենց պապակը յագեցնելու ներկայ ու գալիք բոլոր սերունդները: Որովհետեւ բազմավաստակ գրագէտը կրցած է տալ դիւցազնական կողմը այն ժողովուրդին, որ բարոյալքումի օրերուն Մալխասը պիտի ունենայ իբրեւ կորովաշունչ գրագէտ:

Շնորհիւ Մալխասի, մեր յեղափոխութեան առասպելական հերոսները մեզի հետ են ամէն օր, որովհետեւ Մալխաս այն գրագէտն է, որ գիտցաւ կեանք ու շունչ տալ իր մտատիպարներուն:

Այսօր, երբ բազմավաստակ գրագէտը կը յանձնենք հողին, երանի կու տանք իր հոգիին, որ իր ամբողջ կեանքի ընթացքին, խանդավառուեցաւ հայ ժողովուրդի եւ անոր հայրենիքի ազատագրութեան գաղափարով եւ այդ գծով իր առաւելագոյն ծառայութիւնները մատոյց նոյն այդ գաղափարի յաղթանակին համար:

 

ՄԱԼԽԱՍ

4 յունուարի արշալոյսին, Պէյրութի Սի. Էմ. Սի. հիւանդանոցին մէջ, սրտի կաթուածի պատճառով իր աչքերը յաւիտենապէս փակեց հայ ազատագրութեան պայքարներու հաւատարիմ սպասարկուն եւ անկեղծ պատմիչը` գրագէտ Մալխաս, որ իր գործով գտած էր հայ ժողովուրդի սրտի ճամբան ու այդ գիւտին շնորհիւ` դարձած էր ամէնէն շատ կարդացուող հեղինակներէն մէկը:

Անուններ կան, որոնք իրենց վճիտ պարզութեամբ իսկ կը գերազանցեն փառքի ամենաբարձր տիտղոսները: Այս կարգին կը պատկանի մեր հանգուցեալ ընկերոջ անունը: Այս հաստատումին ճշմարիտ վկաներն են իր գործերը` «Ապրումներ», «Զարթօնք», «Լուսադէմին», «Ճամբուս վրայ», որոնց մռայլ եւ պայծառ էջերէն մեր հազարաւոր ֆետայիներուն քաղցր ու անդիմադրելի ձայնը կը լսենք, անոնց պարզ ու հպարտ կեցուածքը կը դիտենք ու անոնց սիրտերուն խորը, հայրենիքին զոհուելու անդրդուելի ուխտը կ՛ընդնշմարենք:

Իր մահով մեր յուշագրային գրականութիւնը կը կորսնցնէ իր ամէնէն տաղանդաւոր գրագէտներէն մէկը, որ իր գործին զուտ հայադրոշմ բովանդակութեամբ եւ անկաշկանդ ու սահուն ոճին նպաստով կրցած էր դառնալ փնտռուած հեղինակ մը` հզօր հրապոյրով:

Մալխաս ծնած է Տրապիզոն, 1877 փետրուար 24-ին: Նախնական կրթութիւնը կը ստանայ իր ծննդավայրի ազգային վարժարանին մէջ: Պատանի հասակէն կը դառնայ մոլի ընթերցող` գիշեր-ցերեկ վէպեր կարդալով: Երկու տարի կը յաճախէ Կարինի Սանասարեան վարժարանը, ապա դարձեալ` Տրապիզոնի ազգային վարժարանը: Դաշնակցութեան շարքերը կը մտնէ 1896-ին: Նոյն տարին կը մեկնի Մ. Նահանգներ, ուր 7 տարի մնալէ ետք, Փարիզի ու Ժընեւի վրայով կ՛անցնի Թիֆլիս: Այնուհետեւ, կուսակցական գործով կը մեկնի Ժընեւ, ապա` Յունաստան: 1906-ին կը վերադառնայ Կովկաս, անկէ` Պարսկաստան: 1907-ին, ծպտուած, կը մտնէ Վան: Երբ կը պատրաստուէր կրկին Ամերիկա անցնիլ, կը ձերբակալուի եւ կը նետուի Մետեխի բանտը, ուր կը մնայ չորս ամիս: Սահմանադրութեան օրերուն կը գտնուի Տրապիզոն` հանրային գործով: Հոն կը հրատարակէ «Խարիսխ» շաբաթաթերթը` կարգ մը մտաւորականներու հետ:

Առաջին Աշխարհամարտի պայթումին` կը գտնուէր Պուրսա, ուրկէ կ՛անցնի Պոլիս, ապա Թիֆլիս, ուր արդէն սկսած էր կամաւորական շարժումը` գլխաւորութեամբ Անդրանիկի եւ իշխան Արղութեանի: Մեծապէս կը սատարէ կամաւորներու հաւաքման գործին:

Հայաստանի անկախութեան օրերուն կ՛ընտրուի երեսփոխան: Փետրուարեան ապստամբութեան շրջանին, միանալով Քանաքեռէն եկող խումբին, կը մտնէ Երեւան: Քանի մը ամիս ետք, ուրիշ բազմաթիւ գործիչներու եւ մտաւորականներու հետ կ՛անցնի Պարսկաստան ու Հնդկաստանի, Պուրմայի, Չինաստանի եւ Ճափոնի վրայով կը հասնի Մ. Նահանգներ: Անկէ ի վեր կը մնայ Նիւ Եորք: 1956-ին այցելեց Մերձաւոր Արեւելքի հայաշատ կեդրոնները, ուր մնաց մօտ ութ ամիս:

Երկրորդ անգամ Պէյրութ եկած էր` հրատարակելու համար իր կարգ մը ձեռագիրները: Բայց մահը, որուն պատրաստուած էր տարիներէ ի վեր, վերջին այդ սփոփանքը զլացաւ իրեն:

Յարգա՜նք իր անմահ յիշատակին:

Share this Article
CATEGORIES