ԱՐՈՒԵՍՏԻ ԱՇԽԱՐՀԷՆ. ԽՈՐՀՐԴԱՒՈՐ ԱՐՄԱՏՆԵՐ

Ռոպըրթ Պըռնզի նամակը:

ՆԻՒ ԵՈՐՔԻ ՄԷՋ ՑՈՒՑԱՀԱՆԴԷՍ ՄԸ Ի ՅԱՅՏ ԿԸ ԲԵՐԷ ԱՐՄԱՏՆԵՐԸ «ՕԼՏ ԼԵՆԿ ՍԱՅՆ» ԵՐԳԻՆ, ՈՐ ԱՄԷՆ ՏԱՐԻ ԿԱՂԱՆԴԻ ԱՌԻԹՈՎ ԿԸ ՀՆՉԷ ԱՇԽԱՐՀԻ ՏԱՐԱԾՔԻՆ ԵՒ ՁԵՒՈՎ ՄԸ ՄԱՍ ԿԸ ԿԱԶՄԷ ԱՆԳԼԻԱԽՕՍ ԻՒՐԱՔԱՆՉԻՒՐ ԱՆՁԻ ԿԵԱՆՔԻՆ: «Ա. ԷՖ. ՓԷ.» ԿԸ ՄԱՆՐԱՄԱՍՆԷ.

Նոր տարուան օրը, կէս գիշերին, աշխարհի տարածքին միլիոնաւոր անձեր ձեռք ձեռքի բռնած` երգեցին հռչակաւոր «Օլտ լենկ սայն» երգը: Սակայն արդեօք քանի՞ հոգի գաղափար ունէր, թէ ի՛նչ կը նշանակէին անոր բառերը:

Սկովտիական այս բանաստեղծութիւնը սիրտին լարերը թրթռացնող իր մեղեդիով կրնայ մրցիլ իբրեւ աշխարհի տարածքին ամէնէն աւելի ծանօթ երգը` «Հափի պըրթտէյ» երգէն ետք:

Թրաֆալկարի հրապարակին վրայ հարբած բազմութիւններէն մինչեւ Նոր Զելանտայի փոքր գիւղաւանները «Օլտ լենկ սայն»-ը Նոր տարուան հիմնական երգերէն է, որուն մեղեդին տարբեր բառերով կը հնչէ Մեքսիքայի եւ Չինաստանի նման տարբեր վայրերու մէջ:

Այսուհանդերձ, «Ուի թուա հաը ռան ըպաութ տը պրաըս, էնտ փու՛թ տը կաուանս ֆայն» բառերը անհասկնալի են ոչ միայն կէս գիշերին շուայտացողներուն համար, որոնք չեն գիտեր, թէ ի՛նչ կ՛երգեն:

Նիւ Եորքի մէջ ցուցահանդէս մը ի յայտ կը բերէ, թէ այս տարօրինակ բառերը պարզապէս ցայտուն մասն են վիպերգական եւ աղօտ պատմութեան մը:

«Ասիկա երգ մըն է, որ ձեւով մը գիտենք բոլորս,- կ՛ըսէ Մանհաթընի մէջ Մորկըն գրադարանին եւ թանգարանին մէջ տեղի ունեցած ցուցահանդէսին կազմակերպիչը` Քրիսթին Նելսըն:- Սակայն չենք գիտեր անոր նշանակութիւնը, եւ թէ` ուրկէ՞ կու գայ անիկա»:

Հասարակաց ենթադրութիւնը այն է, թէ սկովտիացի բանաստեղծ Ռոպըրթ Պըռնզ գրած է գեղօնը: Սակայն իրականութիւնը աւելի բարդ է:

Երգին մասին առաջին գրաւոր արձանագրութիւնը կը պատկանի Պըռնզի, որ 1788-ին բարեկամուհիի մը գրած է երկար ժամանակ առաջ իր մէկ կորսնցուցած բարեկամին հետ հանդիպումի մը մասին:

Հին բարեկամութեան ակնարկելով` Պըռնզ իր նամակին մէջ կը նշէ «սկովտիական «օլտ լանկ սայն» ըսելաձեւը, որ կը նշանակէ` «հին օրերու սիրոյն» (օլտ թայմ՛զ սէյք): Ապա ան կ՛աւելցնէ. «Ասիկա հին երգ մըն է եւ մեղեդի մը, որ յաճախ կը խնդացնէ սիրտս»:

Կը թուի, թէ ճիշդ այդ պահուն ցանուած են աշխարհի տարածքին ամէնէն աւելի սիրուած եւ կարօտախտով լեցուն երգին սերմերը: Այսուհանդերձ, պըռնզ միայն 5 տարի ետք գրի պիտի առնէր անոր բառերը եւ զանոնք պիտի ուղարկէր հրատարակիչի մը, եւ նոյնիսկ այդքան ժամանակ ետք կը թուէր, թէ բանաստեղծը բաւական երկար մտածած էր զայն ուղարկելէ առաջ:

Փառաբանուած բանաստեղծ մը` Պըռնզ 37 տարեկանին իր մահէն առաջ իր կեանքին վերջին տասնամեակը նուիրած է սկովտիական ազգագրական աւանդական երգերու հաւաքին:

Պըռնզ քանի մը տասնեակ երգերու մասին մանրամասնօրէն գրած է 1793-ին հրատարակիչ Ճորճ Թոմսընի ուղարկած իր մէկ նամակին մէջ:

«Մէկ երգ եւս, եւ կը վերջացնեմ… հին օրերու սիրոյն», գրած է բանաստեղծը:

Նշելով, թէ` «զայն արձանագրած է, երբ ծերունի մը կ՛երգէր բառերը», Պըռնզ կ՛ըսէ, թէ` «երգին բառերը երբեք չեն տպագրուած, ոչ ալ անոնք գոյութիւն ունին որեւէ ձեռագիրի մէջ»:

Ապա ան կը ներկայացնէ ամբողջութիւնը` սկսելով հռչակաւոր առաջին տողերէն. «Շուտ օլտ ըքուէյնթընս պի ֆորկաթ, էնտ նեւըր պրոթ թու մա՞յնտ» (պէ՞տք է մոռնալ հին բարեկամ մը եւ երբեք չյիշել զայն): Ապա ան կը շարունակէ 6 այլ տողերով, որոնց մեծ մասը զանց կ՛առնուին արդի ժամանակներուն Նոր տարուան գիշերը շուայտացողներուն կողմէ:

Այժմ բուռն վիճարկութեան նիւթ է, թէ արդեօք Պըռնզ պարզապէս գրի առած է խորհրդաւոր ծերունիին երգած բառե՞րը, թէ իրականութեան մէջ ի՛նքն է անոնց թաքուն հեղինակը:

«Կը կարծեմ, թէ ան վերստին գրած է երգին գրեթէ մեծ մասը, որովհետեւ իրօք, անիկա կը ցոլացնէ Պըռնզի բանաստեղծութեան ոճը», կ՛ըսէ Նելսըն:

Թոմսըն ի՛նք մտածած է, թէ` «գոյութիւն ունին որոշ ապացոյցներ, որոնք մտածել կու տան, թէ ինքնին մեր Աշուղն է հեղինակը»:

Երգին մեղեդին եւս անցած է բարդ ուղիներէ: Սկիզբը անոր բառերը դաշնաւորուած են բոլորովին տարբեր երաժշտութեամբ, իսկ այն մեղեդին, որ այսօր ծանօթ է իբրեւ «Օլտ լանկ սայն», սկիզբը կ՛երգուէր այլ երգերու բառերով, ինչպէս` «Օ քան եի լէյպըր լիը, եանկ մեն»:

Երբ 1799-ին Պըռնզ արդէն մեռած էր, մեղեդին եւ իր երգին բառերը միացած էին իրենց վերջնական ձեւին մէջ:

Սակայն երկու տասնամեակ ետք էր, որ կարօտախտի եւ աղմկալից երգի մը պայթուցիկ մէկտեղումը պիտի վերածուէր համաշխարհային երեւոյթի: Երգը ժողովրդականացած էր 1920-ական եւ 1930-ական տարիներուն` Կայ Լոպարտոյի կողմէ, որ կը ղեկավարէր ամերիկեան երաժշտական խումբ մը, ապա դարձեալ` հոլիվուտեան շարք մը ժապաւէններու մէջ, մասնաւորաբար` 1946-ին հրապարակուած «Իթ՛ց է ուոնտըրֆուլ լայֆ» երգին ճակատագրական մէկ տեսարանին: Այնուհետեւ անոր ժողովրդականութիւնը միայն աւելցած է:

Սկովտիական անծանօթ գեղօն մը իր դժուար հնչելի բառերով ինչպէ՞ս յաջողած է կատարել նման ոստում մը: Այս իրողութիւնը կը զարմացնէ նոյնիսկ Նելսընի նման մասնագէտները:

«Չեմ գիտեր պատասխանը այս հարցումին», կ՛ըսէ ան:

Ան միայն վստահ է, թէ երգը, որ երբեք չի նշեր Նոր տարին, սակայն կոչ կ՛ուղղէ խմելու կենացը հին բարեկամութեան, կատարելապէս կը յարմարի Նոր տարուան:

«Անիկա մաս կը կազմէ անգլիախօս աշխարհին մէջ իւրաքանչիւր անձի կեանքին,- կ՛ըսէ Նելսըն:- Կը գիտակցինք հին բարեկամները արժեւորելու անոր կապակցութեան եւ կը հասկնանք, թէ ի՛նչ բանի մասին է երգը»:

 Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

 

Share this Article
CATEGORIES