«Ազդակ»-Ի 85-Ամեակ. «Ազդակ»` Ութսունհինգ Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն «Ազդակ» Արձագանգ` Կարմիր Սարսափին Եւ Վրանաքաղաքի Կեանքին

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Պէյրութ

Լիբանանահայ կեանքի պատմութեան համար սկզբնաղբիւրի արժէք ներկայացնող տեղեկութիւններու կողքին, «Ազդակ» առաջին օրերէն իսկ լուրեր սկսած է հաղորդել Խորհրդային Հայաստանի մասին: Այդ օրերուն սկսած էին սթալինեան վարչակարգին արիւնոտ մաքրագործումները: Ամէնօրեայ դաժան հալածանքի, վախի ու սարսափի մահաբոյր օրեր էին հայրենի հայութեան համար, երբ մինչեւ իսկ ընտանիքի անդամներ մէկը միւսը լրտեսելու եւ մատնութիւն կատարելու պարտաւորութեան տակ դրուած էին: Սթալին աստիճանաբար սկսաւ հեռանալ հաւաքական ղեկավարութեան սկզբունքներէն եւ ձեւաւորուեցաւ անձի պաշտամունքը: Բռնութիւնները սաստկացան եւ հետզհետէ ահաւոր համեմատութիւններու հասան: 22 հոկտեմբեր 1927-ին, «Կարմիր հունձքը» խմբագրականով «Ազդակ» կը գրէ.

«Կարմիր սարսափը  իր թունաւոր ճանկերը տարածած մեր երկրի ամբողջ տարածութեան վրայ, ահ ու դողի մատնած է հայ ժողովուրդը: Անհերքելի իրողութիւն է այլեւս որ Չեկան առանց խտրութեան հունձքի է սկսած մեր տնաւեր երկրին մէջ` հարստացնելու համար իր սպանդանոցները:

Իրար յաջորդող հեռագիրներն ու մասնաւոր թղթակցութիւնները շատ սարսռազդեցիկ կը պատկերացնեն վերջին ձերբակալութիւնները: Ինչպէս կը պատմեն հեռագիրները, բռնակալութեան Հայաստան մուտքէն ի վեր նման սաստկութիւն չէին ստացած բռնութիւններն ու խստութիւնները: Ցարդ հազարաւորներ են ձերբակալուած եւ բանտ նետուած: Բազմաթիւ գիւղեր բոլորովին սուգի են մատնուած: Այս անգամ ձերբակալութիւններու ընթացքին զանազանութիւն չէր տրուած համայնավարի կամ ոչ համայնավարի: Թունդ ռամկավար պատուելի Աճէմեան, որ ամերիկեան նպաստամատոյցի պաշտօնեաներէն է, եւ 55 տարեկան օրիորդ մը, կը գտնուին ձերբակալուածներուն մէջ: Ծերունի զօր. Սիլիկեան ծանր հիւանդ վիճակի մէջ նմանապէս անոնց մէջ կը գտնուի. նոյն բախտի են արժանացած նաեւ նպաստամատոյցի 27 ուրիշ պաշտօնեաները: Վերջապէս ոչ մէկ պարագայ մեղմացուցիչ նկատուած է. Չեկայի արիւնթաթախ ձեռքը հաւասար ուժգնութեամբ իջած է բոլորի գլխին:

Ձերբակալուած են նաեւ համայնավար ուղղափառներէն ոմանք: Ներքին նախարարութեան խիստ կարեւոր եւ փափուկ պաշտօնը երեք տարիներ վարող եւ «Ազատ եկեղեցի»-ի մէջ Էջմիածնի հեղինակութեան դէմ այնքան երկար էջեր ստորագրող Տիւրկէրեանը, համայնավար կեդրոնական կոմիտէի քարտուղար, հրապարակախօս եւ մեծ հեղինակութիւն վայելող Աշոտ Յովհաննէսեան, ինչպէս նաեւ Դաւիթ Անանունը եւ այլն շնորհազրկուած եւ քշուած են անյայտ ուղղութեամբ:

Բայց դեռ աւելին կայ: Խիստ զգայացունց ահազանգ մը կու գայ Զանգեզուրէն: Չեկան իր թաթը մինչեւ մեր այդ Լեռնահայաստանի սրտին երկարելով, ուզեր է զինաթափ ընել մեր ժողովուրդը: Բազմաթիւ ձերբակալութիւններ կատարուած են, որոնց հետեւանքով վեց հարիւր հոգի ստիպուած լեռները ապաստանած են, չուզելով յանձնել իրենց զէնքերը եւ ենթարկուիլ Չեկայի սարսափներուն:

Մարդ չուզեր հաւատալ այս ոճրային ձեռնարկներուն, երբ պահ մը մտածէ թէ մեր հայրենիքի հիմերը կը քանդուին եւ մեր ժողովուրդը կը վերածուի անհովիւ հօտի մը, որ դիւրաւ կուլ պիտի երթայ գալիք ամենափոքր վտանգներու ատեն: Բայց դժբախտաբար դառն իրականութիւնը մեզ կը տանի ցարերու եւ սուլթաններու շրջանը, ուր մենք վարժուած էինք  նման բռնութիւններ եւ վայրագութիւններ տեսնել օրուան իշխանաւորներէն:

Այս օրերուն երբ մեր հարեւան թիւրքերն ու թաթարները աւելի կը կազմակերպուին եւ կը զինուին, որքա՜ն անըմբռնելի ոճիր մըն է զինաթափ ընելու աշխատիլ մեր ժողովուրդը:

Ա՜հ Աստուած իմ, արդեօք ցարին ու սուլթանին, Թալէաթին ու Քեմալին, թաթարին ու թիւրքին պակաս թողածը լրացնել կ՛ուզեն մեր անհարազատ բարեկամները:

Անլուծելի հանելուկ մը կը մնան մեզ համար եղած այս բռնութիւնները: Նկատենք պահ մը, որ ձերբակալուածներուն շատերը «հակայեղափոխականներ» կամ «պուրժուա»-ներ են. ապա Ամեր. նպաստամատոյցի ծառայողնե՞րը. պատուելի Աճէմեա՞նը, ծերունի զօրավա՞րը, համայնավար Տիւրկէրեաններն ու Յովհաննէսեաննե՞րը, արդեօք անո՞նք ալ դաւադրութիւններ կը պատրաստէին: Արդեօք ամերիկեան նպաստամատոյցի պաշտօնեաներ կառավարութեան հանդէպ դաւադրութի՞ւն մը սարքեցին:

Ի հարկէ ասոնցմէ ոչ մին ոչ միւսը: Ոչ մէկ դաւադրութիւն կրնայ գոյութիւն ունենալ Հայաստանի կառավարութեան դէմ, նոյնիսկ այդ ուղղութեամբ մտածում մը իսկ չի կրնար անցնիլ ոեւէ հայու մտքէն: Եւ արդէն ձերբակալութեանց բնոյթը շատ որոշ կերպով կը ցուցնէ որ որեւէ դաւադրութիւն չի կրնար պատճառ նկատուիլ:

Եւ ահա պատկերը մեր երկրին.-

«Երեւանի բանտն ու չեկան լեփ լեցուն են. իւրաքանչիւր խցիկում 25-40 հոգի. դրա համար շրջաններից բանտարկուածներին պահում են առ այժմ տեղերում: Քրէական բաժիններից հարիւրներով ազատում են, քաղաքական բանտարկեալներին տեղ բանալու համար»:

Երբ մեր երկիրն ու ժողովուրդը կը տուայտի այսօր այսքան ծանր լուծերու տակ, ո՞վ պիտի ըլլայ պատասխանատուն վաղուան վտանգի ու աղէտի օրերուն…:

Ինչո՞ւ լուռ են մեր հերետիկոսները»:

***

Պէյրութի քէմփերուն մէջ կեանքը կը շարունակուէր մեծ դժուարութիւններով. տնտեսական եւ կենցաղային դժուարութիւնները, թշուառութիւնը, վարակիչ հիւանդութիւնները եւ բարոյական այլասերումը աւեր կը գործէին, եւ հրատապ հարցի վերածուած էր ժողովուրդը քէմփերէն դուրս բերելու եւ տարբեր քաղաքներու եւ գիւղերու մէջ տեղաւորելու հարցը: 24 դեկտեմբեր 1927-ի թիւով եւ «Անմխիթար երեւոյթներ» խորագիրով խմբագրականով «Ազդակ» կը գրէ.

«Այսօր մեր լուրերու բաժնին մէջ կը հրատարակենք անմխիթար եւ յուսահատ տեղեկութիւններ` Պէյրութի վրանաքաղաքի ներկայ վիճակին մասին: Մենք զանազան առիթներով մատնանշած ենք այդ վիճակի որքան աղէտաբեր ըլլալը եւ թիթեղէ խրճիթներու մէջ բնակող մեր 15,000-է աւելի հայրենակիցներու սպառնացող վտանգին օր առաջ դարման մտածելու անհրաժեշտութիւնն ալ շեշտած:

Բացի վարակիչ հիւանդութիւններու գործած աւերներէն, բազմաթիւ տխուր ախտեր բոյն դրած են մեր այդ տունին մէջ: Օղիի, բախտախաղի եւ բնական դժբախտութեանց եւ ձախողութեանց կատարած նուաճումներէն շատ աւելի աղէտներու ենթակայ են մեր հայրենակիցները վրանաքաղաքներու մգլոտած շրջանակին մէջ: Տիրող տնտեսական տագնապէն օգտուելով եւ մեր ժողովուրդի հոգեկան տրամադրութիւնները շահագործելով գառնազգեստ գայլեր մարդորսութեամբ կը զբաղին: Մեր դարաւոր եկեղեցիի հիմերը կը քանդեն եւ փտախտի սերմեր կը տարածեն միամիտ ուղեղներու մէջ: Սուտ եւ կործանարար քարոզութիւններ կը կատարեն եւ ազգային միութեան կապը կը խորտակեն:

Վրանաքաղաքի բնակիչ հայ կին

Ո՞վ կրնար հաշիւ տալ վրանաքաղաքներու մէջ գործող աղանդաւորներու սխրագործութեան եւ աւերներուն մասին:

Կարելի է թիւերով եւ թուականներով գրել թոքախտէ կամ զանազան հիւանդութիւններէ վարակուելով մեռնողներու թիւը, կարելի է նաեւ գտնել անգործ եւ անօթի մեռնողներու կամ բարոյական մահերու թիւերն ու տեսակները, բայց անհնար է հաշիւ տալ հոգեպէս մահացողներու եւ ազգէն անդարձ հեռացողներու մասին:

Բարոյական այլասերումն է ամենամեծ վտանգը որ կը սպառնայ մեր ազգային գոյութեան:

Դարաւոր ստրկութիւն ու հարազատ իշխանութենէ զուրկ վիճակը, զարմանալի հոգեկան տրամադրութիւններով օժտած է մեր ժողովուրդը: Ամէն գործ եւ նախաձեռնութիւն կը  սպասենք օտարներու բարեհաճութենէն: Կ՛ուզենք որ ուրիշներ մտածեն, ծրագիրներ պատրաստեն, տուներ շինեն եւ գործադրեն: Կը սպասենք որ օտարներ մտահոգուին մեր դժբախտ վիճակով, գթան եւ դարման մտածեն: Կը կարծենք միամտաբար որ մեր ազգային գոյութեան պահպանման համար ի սրտէ աշխատողներ կան, որոնք ի տես սպառնացող վտանգներուն անմիջական կարգադրութիւններ պիտի ընեն:

Դարերու տխուր փորձառութիւնները դեռ չեն կրթած մեզ: Շուտով կը խանդավառուինք թուղթերու վրայ գրուած ծրագիրներով եւ սին մաղթանքներով: Օրեր ու ամիսներ կը յաջորդեն, ցաւն ու տառապանքը աւելի կը պարուրեն մեզ, բայց դրամատէր ընկերութիւններ եւ մեծահարուստ բարեսէրներ չեն տրամադրեր իրենց գանձերը եւ ոչ ալ մերինները կը կատարեն իրենց հայրենասիրական պարտականութիւնները: Կը մնանք մենք մեզի, մեր ցաւերով, մեր խոհերով եւ մեր ուժերով:

Ակներեւ է եւ արժանի ամէն երախտագիտութեան հոգատար կառավարութեան կատարած աշխատանքը եւ մեր ժողովուրդի հանդէպ ունեցած գուրգուրանքը` ամբողջ Սիւրիոյ մէջ: Շնորհիւ անոր բարձր հովանաւորութեան ամենաապահով եւ ստուարաթիւ հայ գաղութը կը ներկայացնենք եւ կը վայելենք կատարեալ քաղաքացիի բոլոր առանձնաշնորհումները: Նմանապէս կը համարուինք ամենաերջանիկ գաղութը, վայելելով տեղական իշխանութեան բարեացակամ տրամադրութիւններն ու տեղացի ազնիւ ժողովուրդի ասպնջականութիւնը:

Ի հարկէ մեր ուժերու կարողութեան սահմանէն շատ բարձր է եւ կարօտ` երկար ժամանակի առանձին թաղերու եւ գիւղերու հաստատման ծրագիրը: Այդ ծրագրով զբաղող միջազգային մարմին մը արդէն գոյութիւն ունի եւ կ՛ըսուի թէ ի մօտոյ իրենց ծրագրի գործադրութեան պիտի սկսին: Բայց անմտութիւն է ամէն յոյս դնել այդ մարմնին վրայ եւ կարծել որ անոնք հրաշքներ պիտի գործեն: Երբ ուրիշներ այդպէս կը մտածեն մեր մասին, արդեօք մենք պարտականութիւններ չունի՞նք. արդեօք վրանաքաղաքներու մէջ բնակող հայրենակիցներու մէջ չիկա՞ն անհատներ, որոնք նիւթական հնարաւորութիւն ունին դուրս գալու այդ խռնուած միջավայրէն եւ առանձին պարագներ շինել տալու: Արդեօք Լիբանանի սահմաններուն մէջ չիկա՞ն երկրագործութեան համար տրամադրելի հողեր կամ գիւղեր, որոնք յատկացուէին հայ գաղթականներու, եւ այս կերպով աշխատանք թափուէր հետզհետէ փրկելու մեր ժողովուրդը վրանաքաղաքներու խռնուած եւ անբարոյացուցիչ մթնոլորտէն:

Ուրեմն իւրաքանչիւր հայրենակցի նուիրական պարտականութիւնը պէտք է ըլլայ ամէն գնով դուրս գալ վրանաքաղաքէն եւ նախընտրել հողին ու գիւղին կապուելը: Իսկ մեր ազգ. մարմիններու օրակարգի ամենակարեւոր խնդիրներէն մէկը պէտք է կազմէ գաղթակայաններու ներկայ վիճակը եւ անոր դարմանը»:

***

Պէյրութի մեծ վրանաքաղաքը

«Ազդակ» կ՛անդրադառնայ Լիբանանի տարբեր շրջաններու մէջ հայկական համայնքներու կազմաւորման: Արդարեւ, Պէյրութէն, Թրիփոլիէն եւ Զահլէէն դուրս, հայ ընտանիքներ կեդրոնացան նաեւ Ալէյի, Սայտայի եւ Սուք էլ Ղարպի մէջ:

Ալէյի համայնքին անդրադառնալով «Ազդակ» 22 յունուար 1928-ի թիւով կը գրէ.

«Ալէյ իր շրջականերով ունի 30 հայ լուսաւորչական ընտանիքներ, Երիտասարդաց Միութիւն մը եւ մանկապարտէզ մը 25 երկսեռ աշակերտներով: Ծախքին մեծ մասը կը հոգայ Լիբանանի առաջնորդարանը իսկ մնացածն ալ Երիտասարդաց Միութիւնը: Հոգեւոր հովիւն է Տէր Խորէն քահանայ Մաճառեան»:

Սայտայի գաղթօճախին «Ազդակ» կ՛անդրադառնայ 31 մարտ 1928-ի թիւով.

«1927-ին իսկ սկսաւ հայ ազգային կեանք մը Սայտայի գաղութին մէջ: Ունի իր եկեղեցին, հոգեւոր հովիւը, Տ. Խորէն քհնյ. Գուլիկեան, Թաղական Խորհուրդը, Լսարանական Միութիւն մը եւ Տիկնանց Միութիւն մը, եւն.: Վերջին Միութիւնը որոշած էր ամէն տարի մեծ պահոց վեցերորդ Կիրակին իբր իրենց Միութեան Օրը նշանակել` կազմակերպելու հանդէս մը եւ տօնելու այդ օրը: Գաղութի գործօն ազգայիններէն են Տեարք Յակոբ Չաքմաքճեան, Մուրատ Մուրատեան եւ Գրիգոր Գույումճեան»:

Նոյն թիւով «Ազդակ» կ՛անդրադառնայ նաեւ Սուք էլ Ղարպի հայութեան.

«9 հայ ընտանիքներու զաւակները մանկապարտէզի չգոյութեան պատճառաւ օտար վարժարան կը յաճախեն: Գաղութը կը փափաքի ուսուցչուհի մը ունենալ, որուն ծախսին կէսը կը խոստանայ հոգալ»:

***

Հայ բանուորներ Պէյրութի մէջ

Պէյրութի հայկական քէմփերուն կեանքին եւ հոն գործուող ոճիրներուն ու չարագործութիւններուն մասին «Ազդակ» հետաքրքրական տեղեկութիւններ կը փոխանցէ: 18 յուլիս 1928-ի թիւով կը գրէ.

«Շատ յուզիչ եւ տխուր լուր մը կը հաղորդենք այսօր մեր տեղական լուրերու բաժնին մէջ: Երկու օրէ ի վեր տեղական թերթեր սկսած են զբաղիլ դարձեալ հայերով եւ զանազան բացատրութիւններ կու տան Վրանաքաղաքի մէջ պատահած դէպքերուն: Իրականութեան մէջ ալ դէպքը չափազանց գռեհիկ է եւ վայել` անկիրթ ու անուս ժողովուրդներու: «Կոտորա՛ծ, կոտորա՜ծ, հասէք շուտով»: Իսկոյն կը հաւաքուին շուկայի հերոսներ, օղիի ասպետներ եւ դաշոյնները հանած` իրարու դէմ կը ճօճեն, զարկէք հա՛ զարկէք: Շուտով կը բազմանան շրջաններէն կողմնակիցներ եւ բոլորը իրար անցած անգթօրէն իրար կը կոտորեն: Դանակները կը շարժին, անմեղ արիւններ կը թափին  եւ ոստիկանական միջամտութեան շնորհիւ կը ցրուին կռուողները: Երիտասարդ մը, կռուադաշտին վրայ անշունչ կը մեռնի իր ստացած ծանր վէրքերուն հետեւանքով, ուրիշ մը մահամերձ վիճակի մէջ հիւանդանոց կը փոխադրուի եւ երկու օր դարմանուելէ ետք հոգին կ՛աւանդէ եւ դեռ հինգ հոգի ալ անորոշ վիճակի մէջ վիրաւոր կը պառկին հիւանդանոցի մէջ»:

Անգործութիւնը, թշուառութիւնը, գողութիւնն ու անբարոյութիւնը քէմփերուն կեանքը յատկանշող ցաւոտ երեւոյթներ էին: 22 օգոստոս 1928-ի թիւով «Ազդակ» կը գրէ.

«Տարիներէ ի վեր տեղի ունեցած չարագործութեանց շարունակութիւնը վրանաքաղաքի մէջ ստեղծած է նոր եւ աւելի թարախոտ վէրք մը, պատանի սերունդ մը, այժմ 16-18 տարու, որոնք մարդկային բոլոր տուեալներու անհաղորդ` դուրս եկած են ո՛չ միայն հայու տիպարէն, այլեւ մարդու կերպարանքէն: Անոնք անարհեստ ու պարապ, իրենց բանգործը ըրած են գողութիւնն ու անբարոյականութիւնը` իր կրկնակի երեսներով, դառնալով բառին բովանդակ առումով ահաւոր ախտ հայ անուան ու գաղթական զանգուածին ընտանեկան բոյներու շուրջ: Այս տասը անգամ տասնեակի հասնող թշուառականները, իրենք իրենց արդէն իսկ գործունէութեան եւ աւերի շրջանակներ ունենալով յարմար գործիք մըն են նաեւ չափահաս չարագործներու ձեռքին, որոնք այժմ իրենց բոլոր աղտոտ արարքներուն մէջ զանոնք կը գործածեն որպէս յառաջապահներ, պաշտպանուած ըլլալով անչափահասութեան զէնքով»:

Իսկ 5 դեկտեմբեր 1928-ի թիւով «Ազդակ» կ՛անդրադառնայ տխուր դէպքի մը:

«Պսակի պահուն Վրանաքաղաքի Սուրբ Խաչ եկեղեցին մեռել մը կը բերեն: Հարսնեւորները անյարմար կը գտնեն այս: Վէճ, վիճաբանութիւն, դանակներ կը շարժին եւ երկու հոգի կը վիրաւորուին»:

 

 

Share this Article
CATEGORIES