Չըրչիլը Եւ «Յատուկ Յարաբերութեան» Ծնունդը

Չըրչիլ՝ իր հռչակաւոր «երկաթեայ փարագոյրի» ճառը արտասանած ատեն

«Ուինսթըն Չըրչիլ Միացեալ Նահանգներու համալսարաններ տուած դասախօսական շրջապտոյտին ընթացքին դարբնեց հետեւեալ ասոյթները. «Յատուկ յարաբերութիւն» եւ «Երկաթեայ վարագոյր»: Անոր բառերը այսօր տակաւին կ՛արձագանգեն, կը հնչեն», կ՛ըսէ  պատմաբան Տէյվիտ Քաննատայն:

Բրիտանիոյ վարչապետ Տէյվիտ Քամերոնի Ուաշինկթըն այցելութիւնը (մարտի կէսերուն, Ա.) եւ նախագահ Պարաք Օպամայի հետ տեսակցութեան նախօրեակին Սպիտակ տան հրապարակած հաղորդագրութիւնը կը նշէր հիմնական կարեւորութիւնը Միացեալ Նահանգներ-Բրիտանիա յատուկ յարաբերութեանց եւ երկու երկիրներու ժողովուրդներու միջեւ բարեկամութեան խորութիւնը»:

Թերեւս այդպէս է, եւ ես կը յուսամ, որ այդպէս ըլլայ, բայց նաեւ հաւանական է, որ մարտահրաւէր ստեղծող երկու հարցումներ յառաջանան: Բրիտանիոյ հետ Միացեալ Նահանգներու յարաբերութիւնը արդեօ՞ք առաջուան նման յատուկ է: Եւ արդեօք ատիկա իսկապէս աւելի յատո՞ւկ է, քան` որեւէ այլ երկրի հետ:

Այս հարցերը վերջերս մտքիս մէջ կ՛արծարծեմ, որովհետեւ ես նոր վերադարձայ դասաւանդութենէն, որ տուի Ֆուլթոնի Ուեսթմինսթր քոլեճին մէջ, Միսուրի, ուր մարտ 1946-ին Ուինսթըն Չըրչիլ արտասանած է յետպատերազմեան իր ամէնէն յատկանշական ճառերէն մէկը, որուն մէջ «Յատուկ յարաբերութիւն» ասոյթը օգտագործելով` ատիկա վերածեց ժողովրդական դրամանիշի արտայայտութեան:

Չըրչիլ սոսկ քաղաքացի մըն էր` նախորդ ամառը տեղի ունեցած ընտրութիւններուն կորսնցնելով վարչապետի պաշտօնը, բայց զայն ուսանողներուն ներկայացուց Միացեալ Նահանգներու նախագահ Հարի Թրուման: Չըրչիլ իր խօսքին ընթացքին ներկայացուց նոր եւ շատ մը ձեւերով տագնապալի, ահազանգային տեսակէտ մը` յետպատերազմեան աշխարհի մասին:

Պալթեան Սթեթինէն մինչեւ Ատրիականի Թրիեսթէ, Չըրչիլ պնդեց, որ Եւրոպայի վրայ իջած է երկաթեայ վարագոյր մը` ցամաքամասը բաժնելով ազատ, ժողովրդավարական արեւմուտքի մը եւ ամբողջատիրական համայնավար արեւելքի մը միջեւ: Երկաթեայ վարագոյրը առաջին ասոյթն էր, որ անոր Ֆուլթոնի ճառը հռչակաւոր դարձուց: Իսկ երկրորդը, արդարեւ, եղաւ «Յատուկ յարաբերութիւն» ասոյթը, որ ըստ իրեն, գոյութիւն ունեցած էր Բրիտանիոյ եւ Միացեալ Նահանգներու միջեւ:

Չըրչիլ կը կարծէր, որ անկլօ-ամերիկեան միացումը, կապը կարեւոր էր պահպանելու համար աշխարհի խաղաղութիւնը` Պաղ պատերազմի այս նոր ժամանակաշրջանին մէջ, եւ կասկած չկայ, որ մենք ատոր ներկայ վիճակին մասին շուտով տեղեկութիւններ պիտի ստանանք:

Թէեւ ամերիկեան որեւէ մեծ քաղաքէ բաւական հեռու, Ուեսթմինսթըր քոլեճ, Ֆուլթոն ուշագրաւ վայր մըն է:

Առաջին. եռանդուն եւ նորարարական ազատ արուեստներու քոլեճ մը, որ իր ուսանողները կ՛ընտրէ ամբողջ Միացեալ Նահանգներէն եւ շատ հեռուէն:

Երկրորդ. Չըրչիլի եւ անոր «Երկաթեայ վարագոյր» ճառին սրբավայր մը եղած է, եւ համալիրին մէջ վերակառուցուած է Սուրբ Կոյս Մարիամ աստուածածին Լոնտոնի եկեղեցին, որուն մէջ ես ներկայացուցի իմ դասախօսութիւնս, եւ որ մաս կը կազմէ Չըրչիլի անուան ազգային թանգարանին:

Եւ տակաւին երրորդ` վայր մըն է, ուր Պաղ պատերազմը, որուն շուրջը Չըրչիլ այնքան հզօր եւ պերճախօս հետաքրքրութիւն ստեղծեց, յայտարարուեցաւ, որ վերջ գտած է. ե՛ւ Ռոնալտ Ռիկըն, ե՛ւ Միխայիլ Կորպաչով 1990-ականներուն Ֆուլթոն մեկնեցան ատիկա ըսելու համար: Նաեւ Պերլինի պատէն հատուած մը այժմ կը ցուցադրուի քոլեճի համալիրին մէջ:

Դիւրին է համարել, որ Ուեսթմինսթր քոլեճին հետ Չըրչիլի առնչութիւնը գրեթէ պատահական եղած է. 1945-էն ետք անոր համաշխարհային համբաւը այնպիսին էր, որ երկաթեայ վարագոյրը ճառը արեւմտեան աշխարհի մէջ գրեթէ որեւէ տեղ ան կրնար տուած ըլլալ, ու թէեւ ան Պրիսթոլ համալսարանի նախագահն էր 1929-էն ի վեր, սակայն իր կապերը բարձրագոյն ուսման, կամ իսկապէս, որեւէ տեսակի կրթութեան հետ երբեք այնքան մօտ չէին:

Չըրչիլ

Չըրչիլ համալսարան չէ յաճախած, եւ ատոր համար իր ամբողջ կեանքին ընթացքին զղջացած, ցաւած է: Թէեւ յետադարձ հայեացքով չափազանցած է իր ուսումնական սահմանափակումները, ան բնաւ երջանիկ, կամ յաջող աշակերտ չէ եղած Հարրոյի մէջ, եւ բազմաթիւ ձեւերով աւելի ուշ ինքզինք զարգացուցած է:

Սակայն իր մեծագոյն փառքի տարիներուն Չըրչիլ ամերիկեան քոլեճներու եւ համալսարաններու մէջ տուած է դասախօսութիւններ, որոնց ընթացքին քննարկումի նիւթ դարձուցած, չափած է ընդարձակ, լայնածիր դաշտեր` բրիտանական հանրային գործերու եզրերէն, սահմաններէն աւելի հեռու երկարաձգուող, եւ ներկայացուցած է առաւել հայեցողական, ընդգրկուն միտքեր` մօտիկ անցեալի մասին, եւ թէ ինչպէս հետագայ իրադարձութիւնները կրնան ընթանալ, զարգանալ:

Չըրչիլ այս դասախօսութիւններէն առաջինը տուած է Հարվըրտ համալսարանին մէջ (1943 սեպտեմբերին), ուր այդ համալսարանի շրջանաւարտ` նախագահ Ֆրանքլին Ռուզվելթի հրամանագիրով վարչապետը պատուոյ կոչում, վկայական ստացաւ:

Փըրլ Հարպըրէն ի վեր ամերիկացիներն ու բրիտանացիները կողք-կողքի կը կռուէին Գերմանիոյ, եւ Ճափոնի դէմ, եւ Չըրչիլ առիթը օգտագործեց կենալու այդ համագործակցութեան վրայ եւ յարդարելու ատիկա` «Անկլօ-ամերիկեան միասնականութեան» մասին դասախօսութեան մէջ:

Քամերոն եւ Օպամա «յատուկ յարաբերութիւն»-էն ի՞նչ կը մնայ...

Երկու երկիրները, յայտարարեց Չըրչիլ, ունին հասարակաց, ընդհանուր պատմութիւն, հասարակաց լեզու եւ հասարակաց գրականութիւն, եւ 20-րդ դարու ընթացքին անոնք երկու անգամ նոյն կողմին վրայ եղած են` բռնապետութեան եւ բռնատիրութեան դէմ, ինչպէս նաեւ` անկախութեան եւ ազատութեան համար մղուած պատերազմներուն մէջ:

Անշուշտ Չըրչիլ կոչ ուղղեց այս հասարակաց, ընդհանուր ժառանգութիւնը եւ այս միասնական ռազմական ջանքերը վերածելու նախերգանքի մը, նոյնիսկ` աւելի սերտ եւ աւելի մնայուն ընկերակցութեան, անգլիախօս երկու մեծ ժողովրդավարութիւններու միջեւ:

Այս բնաբանով Չըրչիլ գրաւուած, հմայուած էր 1930-ականներու սկիզբէն, սակայն Ռուզվելթ նուազ խանդավառ էր, որովհետեւ ան Միացեալ Նահանգներու եւ Միացեալ Թագաւորութեան միջեւ դաշինքը, պատերազմական ժամանակի, շատ աւելի պաղ սրտով եւ հաշուարկներու լոյսին տակ տեսաւ, եւ նոյնը աւելի ուշ ճիշդ պիտի ըլլար Սպիտակ տան մէջ անոր յաջորդներուն` Հերի Թրումանին եւ Տուայթ Այզընհաուրին համար:

Այնպէս որ, մինչ Չըրչիլ ամէն առիթ օգտագործեց անկլօ-ամերիկեան բարեկամութիւնն եւ համագործակցութեան վրայ շեշտելով, անոր  ջերմ ատլանտեանականութիւնը երբեք ամբողջովին չփոխադարձուեցաւ Ուաշինկթընի մէջ, եւ այն տեսլականը, որ ինք Հարվըրտի դասախօսութեան ատեն պարզած էր, բնաւ չիրականացաւ, չհասկցուեցաւ (բացի իր բազմահատոր` պատմութիւն անգլիախօս ժողովուրդներու» գործին մէջ, որուն վրայ ան սկսած էր աշխատիլ 1930-ական թուականներու վերջաւորութեան, եւ որ ան ի վերջոյ հրատարակեց 20 տարիներ ետք, երբ արդէն վերջնականապէս հրաժարած էր վարչապետի պաշտօնէն):

Հարվըրտ եւ Ուեսթմինսթըր համալսարաններուն մէջ տուած դասախօսութիւններէն բացի, Չըրչիլ խօսք առաւ նաեւ Մասաչուեսցի արհեստագիտական հաստատութեան մէջ, մարտ 1949-ին: Կրկին ան հրաւիրուած էր ամպիոնը կիսելու Հարի Թրումանի հետ:

Նախագահը վերջին պահուն քաշուեցաւ, բայց Չըրչիլ ներկայացուց այլ լայնածիր հետազօտութիւն մը` արտացոլելով վերջին 50 տարիներու ընթացքին աշխարհի պատմութիւնը, որուն աւելցուց որոշ ապագայապաշտական դիտարկումներ, որոնք կը պատշաճէին վայրին, ուր ան կը խօսէր:

Ե՛ւ Հարվըրտի ե՛ւ Ֆուլթոնի մէջ Չըրչիլ դրուատեց սերտ առնչութիւնը Միացեալ Թագաւորութեան եւ Միացեալ Նահանգներու միջեւ եւ վերահաստատեց իր համոզումը, թէ համայնավար Ռուսիա զանգուածային սպառնալիք մըն է ազատութեան:

Բայց ան նաեւ ուշադրութիւն հրաւիրեց արդի աշխարհին մէջ գիտութեան եւ արհեստագիտութեան աճող կարեւորութեան վրայ: Չըրչիլ խօսեցաւ օդանաւերու, սուզանաւերու, ռատարներու մասին, եւ ափսոսաց, որ` «Բրիտանիոյ մէջ մենք տառապած ենք համալսարանի կոչումով քոլեճներու բացակայութենէն, ուր ճարտարագիտութիւն, մեքենագիտութիւն եւ առնչակից նիւթեր կը դասաւանդուին»:

Չըրչիլ թէեւ դպրոցին մէջ հազիւ թէ որեւէ գիտութիւն սորված, հիացած էր զէնքերով, գործիքներով եւ արհեստագիտութեամբ: Այդ պատճառով է, որ իր երիտասարդութեան գրաւուած էր Էյչ. Ճի. Ուելզի վէպերով, եւ որ` աւելի ուշ սերտ բարեկամը եղաւ փրոֆ. Ֆրետերիք Լինտըրմանի, Լորտ Չերուելի, որ երկար տարիներ գիտական հարցերու իր անպաշտօն խորհրդատուն էր:

Մասաչուեսցի արհեստագիտութեան հաստատութեան տուած դասախօսութեան առաջին բառերը պարունակեցին ծիլերը այն գաղափարին, որուն Չըրչիլ պիտի վերադառնար վարչապետի պաշտօնէն հեռանալէ ետք:

Յետադարձ հայեացքով, ան զղջաց, ափսոսաց, որ իշխանութեան վրայ եղած ատեն աւելին չէ ըրած` նպաստելու Բրիտանիոյ մէջ գիտութեան, արհեստագիտութեան եւ մեքենագիտութեան զարգացման, եւ ան շարունակեց գանգատիլ, որ ՄԻԹ-ի (Մասաչուսեցի արհեստագիտութեան հիմնարկ) համազօրը, համարժէքը չկայ Բրիտանիոյ մէջ:

Այսպէս ծնած է գաղափարը Քեմպրիճի համալսարանին մէջ հիմնելու նոր քոլեճ մը, որ պիտի ըլլայ ե՛ւ ազգային յիշատակարան մը Չըրչիլին, ե՛ւ մղիչ, ուժային տուն մը այն գիտնականներուն, ճարտարագէտներուն, մեքենագէտներուն համար, որոնց ուղեղներէն, ընդունակութիւններէն եւ ստեղծագործական կարողութիւններէն այժմ կախեալ է Բրիտանիա:

Քեմպրիճի մէջ Չըրչիլ քոլեճ հիմնելու ծրագիրը ըստ արժանւոյն սկսաւ 1958-ին, առաջին ուսանողները երեք տարի ետք ընդունուեցան, եւ յարմարաւէտ արդիական շէնքերու կառուցումը 1968-ին, աւարտեցաւ: Ըստ Չըրչիլի փափաքին եւ մտահոգութիւններուն, կանոնագրութիւնը պահանջեց, որ դիմողներուն 70 առ հարիւրը պէտք է գիտութիւն կամ արհեստագիտութիւն ուսանի:

Բայց քոլեճը նաեւ իր նախաձեռնողին յուշակոթողի մը վերածուեցաւ այլ կերպով: 1974-ին բացումը կատարուեցաւ Չըրչիլի արխիւներու կեդրոնին, որ այդ ատենէն ի վեր դարձած է թուղթերու մեծագոյն բրիտանական շտեմարանը, պահարանը, 20-րդ դարու մեծ անձնաւորութիւններու, գործիչներու, ներառեալ` ոչ միայն գիտնականներու, ճարտարագէտներու, այլեւ` զօրավարներու, պետական պաշտօնատարներու եւ քաղաքական գործիչներու: Մարկարեթ Թաչըրի թուղթերը, ինչպէս նաեւ Չըրչիլի սեփական թուղթերը, նամակները պահ դրուած են այս կեդրոնին մէջ:

Սկզբնական շրջանին, իբրեւ գիտութեան եւ ապագայի յատկացուած, նուիրուած հիմնարկ գործելէ ետք, Չըրչիլ քոլեճը, Քեմպրիճ, այժմ առնուազն նոյնքան հռչակաւոր է իբրեւ պատմութիւն եւ անցեալ: Իբրեւ արհեստագիտութեան եւ աւանդութեան սիրահար` արդեօք Չըրչիլ իր ազգային յիշատակարանի ո՞ր տարբերակը պիտի նախընտրէր:

Share this Article
CATEGORIES