«Ազդակ»` Ութսուհինգ Տարիներու Ծառայութեան Ընդմէջէն. Կիլիկիոյ Կաթողիկոսութեան Դպրեվանքը Եւ Անթիլիասի Կալուածին Գնումը

ԱՍՊԵՏ ՄԱՆՃԻԿԵԱՆ

Անթիլիաս. Աջերու թափօր 13 մարտ 1932-ին

Մեծ եղեռնէն եւ այնուհետեւ` Կիլիկիոյ պարպումէն ետքը, իր ժողովուրդի բեկորներուն հետ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը դարձաւ աստանդական: Պէյրութի արեւելեան արուարձանը, ծովեզերքին, նարինջի պարտէզներով շրջապատուած Անթիլիաս գիւղին մէջ Մերձաւոր Արեւելքի Նպաստամատոյցը որբանոց մը հաստատած էր գաղթականութենէն վերապրած հայ մանուկներուն համար: Անթիլիասի առուակը կ՛անցնէր որբանոցին առջեւէն, եւ Սահակ կաթողիկոս առուակին մէջ հաւաքական մկրտութիւն կատարած էր Անթիլիասի,

Ժըպէյլի եւ Ղազիրի որբանոցներուն մէջ պատսպարուած մանուկներուն:

Պէյրութի միջազգային դիրքը եւ քրիստոնեայ դիմագիծը, ինչպէս նաեւ նուիրապետական այլ աթոռներուն գոյութիւնը նկատի ունենալով, որոշուեցաւ կաթողիկոսական աթոռը հաստատել Լիբանանի մէջ:

Անթիլիասի որբանոցը 1930-ին փոխանցուեցաւ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան, հինգ տարուան շրջանի մը համար, տարեկան մէկ տոլարի անուանական վարձքով, պայմանաւ որ հոն դպրեվանք հաստատուի: Այսպիսով Անթիլիաս դարձաւ Կիլիկիոյ  կաթողիկոսութեան աթոռանիստը եւ հոն դպրեվանք բացուեցաւ: 1937-ին Անթիլիասի կալուածը գնուեցաւ, իբրեւ սեփականութիւն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան :

«Ազդակ» 8 ապրիլ 1937-ի թիւով եւ «Անթիլիասի դպրեվանքը» խորագիրով խմբագրականով կը գրէ.

«Ներկայ տարուոյ Յուլիս 3-ին կը լրանայ Անթիլիասը Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան տրամադրութեան տակ մնալու պայմանաժամը:

Ամբողջ եօթը տարի Նիյր Իսթ Ֆաունտէյշընի վարիչները Անթիլիասի իրենց բազմաթիւ կալուածները ձրիօրէն յանձնեցին հոգեւոր մեր բարձրագոյն իշխանութեան, որ իր կարիքներուն համար գործածեց զանոնք:

Անթիլիաս. Աջերու թափօր

Բայց որոշուած ըլլալով ծախել այս շէնքերը, Նիյր Իսթ Րըլիֆի վարիչները կը պահանջեն որ յուլիս 30-ին, կաթողիկոսութիւնը կամ պարպէ Անթիլիասը եւ կամ գնէ զայն: Անօրինակ եւ անբնական ոչինչ կայ եղածին մէջ:

Բայց անօրինակ եւ անբնական պիտի ըլլար մեր կեցուածքը սակայն, եթէ երբեք հայ արտասահմանը չ՛աշխատէր ազգային սեփականութիւն դարձնել այս հողը եւ կալուածները, որոնք մէկէ աւելի տեսակէտներով այժմ նուիրական են մեզի համար:

Նախ հարցին կը նայինք ազգային արժանապատուութեան տեսակէտով: Ոչ ոք պիտի փափաքէր որ Կիլիկիոյ դարաւոր հայրապետութիւնը կորսնցնելէ ետք Սսոյ իր վեհապետական աթոռը, այս երկրին մէջ մնար անապաստան եւ վիզը ծուռ: Ազգային արժանապատուութիւնն ու հպարտութիւնը ատկէ պիտի կորսնցնէին շատ բան:

Երկրորդ, կայ 150,000 այս գաղութին գերագոյն շահերու պարագան, ու երբ հարկ կ՛ըլլայ խօսիլ այս հսկայ բազմութեան անունով, անհրաժեշտ է, որ անոր ներկայացուցիչները թաղերու անկիւնը ծուարած վարձակալներ չըլլան, այլ իրենց դիրքով ու կեցուածքով յարգանք պարտադրող հեղինակութիւններ:

Ընդամէնը տասը տարուան վարձակալութիւն մը` Կաթողիկոսութեան պիտի արժէր այն գումարը զոր այս պահուս Նիյր Իսթ Րըլիֆը կը պահանջէ իր շէնքերուն իբրեւ վաճառման գին: Իսկ տիրանալ այս հողերուն` կը նշանակէ մեր գաղութը օժտել նոր կալուածով մը, որուն պէտքը անուրանալի է:

Հաւանօրէն խորհողներ ըլլան, թէ Անթիլիասը շատ է մեկուսացած. բայց պէտք է ընդունիլ, թէ իբրեւ վանք, իբրեւ ընծայարան կամ դպրոց, ան իր ներկայ դիրքով, ունի բազմաթիւ առաւելութիւններ զորս կարելի չէ ձեռք բերել Պէյրութի մէջ կրկին գնով:

Անթիլիասը իբրեւ վանք եւ կաթողիկոսարան, պերճանք մը չէ բնաւ մեր գաղութին համար, երբ այս պահուս կը ծրագրուի Ս. Նշանը քանդել եւ զայն ընդարձակելու համար գրեթէ ծախսել 1/3-ը Անթիլիասի կալուածներուն համար պահանջուած գումարին:

Եւ որովհետեւ արդէն իսկ գովելի նախաձեռնութեամբ մը Անթիլիասի գնման հանգանակիչ մարմին մը կազմուած ու գործի լծուած է, կը մնայ բերել մեր օժանդակութիւնը անոր, օր առաջ ազգային սեփականութիւն հռչակելու համար այս կալուածները:

Ցարդ, հազիւ 1/5-ը հաւաքուած է պահանջուած գումարէն, մինչ երեք ամիսէն արդէն իսկ կը լրանայ շէնքերը յանձնելու պայմանաժամը:

Ինչ որ ալ ըլլան տնտեսական ներկայ պայմանները, 3000 օսմ. ոսկիի գումար մը երբեք հայ ժողովուրդէն պահանջուած անկարելի զոհողութիւն մը չէ. թող որ հայ կրեսոս մը գրչի մէկ հարուածով պիտի կրնար ազգը օժտել տասնապատիկով եւ աւելիով:

Եւ որովհետեւ մամոնայի պաշտամունքը քար դրած է անոնց խղճմտանքին վրայ, վերստին հայ միջակորեար եւ համեստ դասուն ուսերուն կ՛իյնայ ծանրութիւնը այս զոհողութեան:

Հայը որ ամէն առիթով գիտցած է իր սիրտն ու քսակը ընծայաբերել համազգային նպատակներու համար, վստահ ենք, որ անարձագանգ պիտի չթողու ծերունազարդ իր 88-ամեայ կաթողիկոսին կոչը, որ կ՛ըսէ.

«Դուք որ Նուպարաշէնի նման գեղեցիկ քաղաք մը կանգնեցիք ձեր տարագիր ազգակիցներուն ապաստանարան ըլլալու համար, արդեօք պիտի զլանայի՞ք պատսպարան մը տալ դողդոջուն ծերունիիս որուն վրայ արգահատեցան Նիյր Իսթ Ֆաունտէյշընի պատուական վարիչներն եւ իրենց Անթիլիասի կալուածը վեհանձնօրէն տրամադրեցին»:

Ոչ մէկ կասկած, որ տարագիր հայ գաղութները անհետեւանք պիտի չթողուն Հայրապետական կոչը, ու պիտի բերեն իրենց մասնակցութեան բաժինը, Անթիլիասը ազգային կալուած դարձնելու ձեռնարկին մէջ:

Չմոռնանք, որ ներկայ Կաթողիկոսարանն ու յարակից շէնքերը քար առ քար իրարու վրայ դրուած են համաշխարհային սպանդէն մազապուրծ հայ բազմահարիւր որբերու ձեռքով:

Չմոռնանք որ տարագիր ու բզկտուած հայ հոգին բազկատարած աղօթեց Անթիլիասի որբակերտ խորաններուն առջեւ, ուստի աւելի քան նուիրական կալուած մըն է ան, որուն պէտք է տէր դառնալ մեր գաղութը, լաւագոյն ու հզօր առաջադրութիւններով:

Ու եթէ ճիգով մը հայ հոգեւոր իշխանութիւնը վաղը կարենայ Անթիլիասը դարձնել մտքի եւ լոյսի վառարան մը, մեր ուրախութիւնն ու հպարտութիւնը պիտի ըլլայ կրկնակի եւ անսահման:

Սուրիան եւ Լիբանանը այն բազմահայ գաղութներն են, որ իրենց թիւին համեմատութեամբ ցարդ պատկառելի ձեռնարկներէ հեռու մնացին:

Անթիլիասը համահայկական նպատակի մը պէտք է ծառայէ այսուհետեւ, երբ դառնայ ազգային սեփականութիւն: Մինչ այդ սակայն միահամուռ ճիգերով աշխատինք ձեռքէ չհանել զայն»:

***

Անթիլիասի կալուածի գնման եւ եգիպտահայ Սիմոն Գայըգճեանի բարերարութեան անդրադառնալով «Ազդակ» 12 մայիս 1937-ի թիւով եւ «Գեղեցիկ ժեսթը» խորագիրով խմբագրականով կը գրէ.

«Գեղեցիկ ու միանգամայն պատուաբեր ժեսթը` որուն շնորհիւ Կիլիկիոյ կաթողիկոսը այս պահուս կը տիրանայ Անթիլիասի կալուածին, կը պարտինք եգիպտաբնակ հայազգի տիար Սիմոն Գայըգճեանի, եղբայրը հանգուցեալ Մատթէոս եպիսկոպոս Գայըգճեանի:

Անթիլիասի դպրեվանքի ուսանողները ծովափին (կ՛երեւին ապագայ Զարեհ եւ Խորէն կաթողիկոսները)

Նուիրատու ազգայինը չորս հազար եգիպտական ոսկիի նուէրով մը կ՛օժտէ Կիլիկիոյ կաթողիկոսութիւնը Անթիլիասի ներկայ կալուածով, ու կու տայ հնարաւորութիւն անոր վերակազմութեան եւ զարգացման գործին նուիրուելու:

Իր նուիրատուութեամբ տիար Սիմոն Գայըգճեան կը դառնայ բովանդակ սուրիահայութեան ծանօթ դէմք մը այլեւս, ու երբ յայտնենք, թէ ազգային այս նոր նուիրատուն իր գեղեցիկ քայլով տուաւ հայութեան եւ հայ եկեղեցիին գրեթէ իր ունեցածին 3/4-ը, այն պահուն, երբ իր անձին համար խորհելու ֆիզիքական հնարաւորութիւններ չունի, կրկնապէս նշանակալից ու յուզիչ կը դառնայ իր ժեսթը: Անոր օրինակը մեզի կը յիշեցնէ Աւետարանի այրի կնոջ լուման, որուն ակնարկելով Յիսուս կ՛ըսէր.

«Ամէն ասեմ ձեզ, զի այրին այն տառապեալ շատ արկ քան զամենեսեան որ արկին ի գանձանակն»:

Սա տարբերութեամբ որ, տիար Սիմոն Գայըգճեան, որ տուաւ գրեթէ իր ամբողջ հարստութիւնը, տուաւ ամէնէն շատը Անթիլիասի համար:

Ան ոչ միայն հայութիւնը տէր կը դարձնէ խոշոր կալուածի մը, այլ եւ կը փարատէ հայութեան անունին շուրջ շրջան ընող շատ մը աննպաստ կարծիքներ:

Եթէ հայ կրեսոսին սիրտը եղաւ ցամքած ու ձեռքը գոց, հայ համեստ միջակորեարին հոգին եղաւ բուխ ու քսակը բաց, ան տուաւ իր ամբողջ հարստութիւնը ու կերտեց, փաստօրէն, իր փառքը:

Մեր երկրագունդին վրայ փառքի երկու ճամբայ գոյութիւն չունի, այլ մէկ եւ ատիկա կը կերտուի զոհաբերութեան, նուիրումի եւ հանրութեան օգտին ընծայաբերուելու պատրաստակամութեամբ:

Այս անտէր աշխարհը ո՛վ կրցած է հետը տանիլ, իսկ անոնք, որ անդարձ մեկնած են ապրող սերունդներու համար մնացած են անմահ` միայն  իրենց գեղեցիկ եւ յուզիչ գործերուն եւ արարքներուն յիշատակովը:

Ի՞նչ պիտի մնար Պէզճեան Յարութիւն ամիրայէն, եթէ Պոլսոյ Ազգ. հիւանդանոցը չկանգնէր. ի՞նչ պիտի մնար Մկրտիչ Սանասարեանէ մը, եթէ իր հարստութեամբ չօժտէր հայ ժողովուրդը Սանասարեան վարժարանով. ի՞նչ պիտի մնար հանգուցեալ բարերար Կարապետ Մելքոնեանէն, եթէ Նիկոսիոյ իր կրթարանը չթողուր ազգին:

Հայրենիքը կուտակուած զոհողութիւններու հոյակապ եւ շքեղ փառապսակ մըն է: Զինուորը` իր արիւնը, մտաւորականը` իր տաղանդը եւ հարուստը` իր դրամը պէտք է նուիրեն կառուցանելու համար մեծ ու յաղթական շէնքը, որ ազգութիւն կը կոչուի:

Պիտի ցանկայինք, որ տիար Սիմոն Գայըգճեանի ժեսթը վարակէր առանձնապէս մեր մեծահարուստները, որոնց խղճմտանքին կապերը ամրապէս հանգուցուած են ու ոչ մէկ նշան ցոյց չեն տար լուծուելու:

Ո՞ր օրուան կը սպասենք: Ժամանակը կը սահի եւ անցնող ամէն ժամ իր հեղեղին մէջ կուլ կու տայ մեզմէ շատերը. մէկը` իբրեւ հիւծախտաւոր, միւսը` իբրեւ որբ, ոմանք` իբրեւ անօթի, ուրիշներ` իբրեւ խորթացած:

Հարկ է նոր Գայըգճեաններ ծնիլ, որովհետեւ բազմազան են մեր կարիքները եւ անպատում, որովհետեւ դեռ հազար ու մէկ ցաւեր ունին տարագիր մեր բազմութիւնները եւ հազար տեսակ մտահոգութիւններ:

Եւ երբ հայ հոգիները սրտագին կ՛օրհնեն յիշատակը այն ազնիւ նուիրատուներուն, որոնք կը հասնին ճիշդ ժամանակին ու տագնապալից րոպէին, զո՜ւր է յամենալ, զո՜ւր է վարանիլ զոհաբերութեան ճամբուն վրայ:

Մամոնային խնկարկուներէն չենք, ու չենք ցանկանար նոյնպէս, որ սերունդին ողնայարը ճկիլ վարժուի քսակին բերանը բացող ամէն մարդու առջեւ. բայց կը բաղձանք, որ հայ ունեւորը, հայ հոգին ըլլան ընդունակ ազգային բարձր նպատակներու համար զոհաբերուելու, ոչ մէկ խօսք, որ այն ատեն ամէն ոք պիտի դառնայ պարտական գնահատելու կատարուած հանրանուէր ձեռնարկներու արժէքը:

Անթիլիասի մայրավանքը 1940-ին

Ահա այս անկիւնէն կը նայինք մենք Անթիլիասի կալուածի գնման ձեռնարկին առթիւ եղած այս գեղեցիկ նուիրատուութեան, որ ուրեմն, 22.500 ս. ոսկիի պատկառելի գումարի մը հասնի ու կը փրկէ Կիլիկիոյ դարաւոր եկեղեցական նուիրապետութիւնը երերուն եւ անստոյգ դրութենէ մը:

Տիար Սիմոն Գայըգճեան իր արարքով կը բարձրացնէ հայ անունը օտարներու առջեւ. մաղթենք որ իր գեղեցիկ ժեսթը դառնայ վարակիչ մեր կրեսոսներուն համար, մանաւանդ այս օրերուն, երբ հայ կեանքը հազար կարիքներով կը գալարուի:

Գաղութահայ ազգային կեանքի վերելքը կը կարօտի կազմակերպուած օգնութեան, այս տեսակէտով այսօրուան հազարները վաղուան միլիոնները կ՛արժեն: Նուիրատուութիւնն ու օգնութիւնը այն ատեն թանկագին են եւ գնահատելի, երբ կը հասնին տագնապի եւ կարիքի օրերուն: Չենք կարծեր, թէ հայկական արտասահմանը ներկայ օրերէն աւելի անձկալից ու դժնդակ պահեր անցուցած ըլլայ: Տրամաբանական է, ուրեմն, որ ցեղային ճգնաժամի այս օրերուն հնչեցնենք կարիքի ահազանգը ու պահանջենք, որ իւրաքանչիւր բարեկեցիկ հայ ազգային փրկութեան գանձանակին մէջ նետէ, իր լուման` իր սրտին տուրքը»:

                          ***

Իսկ 16 մայիս 1937-ին, Քարանթինայի քէմփի քանդումին եւ շրջանի հայութեան տեղաւորման հարցերուն առիթով «Ազդակ», «Տեղաւորման գործը» խորագիրով խմբագրականով կը գրէր.

«Լիբանանի կառավարութիւնը տարիներ առաջ որոշած էր հիւղաւաններու քանդումը, մասնաւորաբար մայրաքաղաքի շրջապատին մէջ գտնուողները: 1933-ին Պէյրութի մեծ հիւղաւանի հրկիզումը դիւրացուց կառավարական որոշման գործադրութիւնը: Շնորհիւ Ազգերու Դաշնակցութեան ներկայացուցչութեան նիւթական լայն օժանդակութեան, մեր աղէտահար հայրենակիցները տեղաւորուեցան սեփական տուներու մէջ եւ ազատուեցան մէկ կողմէ վրանաքաղաքներու վատառողջ կլիմայէն եւ միւս կողմէ քանդումի սպառնալիքներէն:

Անկէ վերջ, տարուէ տարի խստացող արգելքի պատճառաւ, զանազան շրջաններու մէջ գտնուող հիւղաբնակ հայրենակիցներ հողեր գնեցին, առանձին թաղեր հաստատեցին եւ բնակարաններ շինեցին: Բոլորն ալ անխտրաբար վայելեցին Ազգ. Դաշնակցութեան ներկայացուցիչի նիւթական ու բարոյական լայն աջակցութիւնը: Շատեր շինութեան նիւթեր ստացան, ուրիշներ դրամական օժանդակութիւն` հողային գնումներու համար եւ երկար պայմանաժամով: Այս մարզերու մէջ մատուցուած ծառայութիւնները անուրանալի են: Դեռ մեր հայրենակիցները միլիոնաւոր ֆրանքի պարտք մը ունին Տեղաւորման Գրասենեակի ներկայացուցչութեան եւ կը վայելեն անվերապահ թոյլտուութիւնը անոր:

Սակայն, հետզհետէ սաստկացող տնտեսական տագնապը մէկ կողմէն եւ մեր հայրենակիցներէն ոմանց դանդաղաշարժութիւնն ու անհոգութիւնը միւս կողմէն, պատճառ եղան, որ կանգուն մնան հիւղաւանները: Պէտք է խոստովանիլ, կառավարութիւնը, հակառակ իր որոշման վճռականութեան, չափազանց բարեացակամ տրամադրութիւն մը ցոյց տուաւ մեր հիւղաբնակ հայրենակիցներու հանդէպ եւ երկար պայմանաժամեր շնորհեց, նկատի ունենալով տիրող թշուառութիւնը: Տարիներէ ի վեր ան երկարաձգեց քանդումի որոշման գործադրութիւնը, առիթ ու պատեհութիւն տալու համար որ ինքնաբերաբար պարպուին հիւղաւանները:

Քաղաքապետութիւնը, անցած շաբաթ օրուընէ սկսեալ գործադրութեան դրաւ որոշումը եւ սկսան քանդել Քարանթինայի հիւղակները, անպատսպար արեւի տակ ձգելով ծերեր ու երեխաներ: Քաղաքապետ Քեամիլ պէյ Համիէ քանի մը օրուան համար յետաձգեց քանդումի գործողութիւնները, այս անգամ ՎՃՌԱՊԷՍ յայտարարելով, որ երեքշաբթի առաւօտ, 18 մայիսին, պիտի վերսկսին քանդումի գործողութիւնները, եթէ մինչեւ այս թուականը պարպուած չըլլան հիւղակները»:

 

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )