Տօնական Օրերու Մթնոլորտին Մէջ. «Արդեօք Աստուած Ուրա՞խ Է»

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

ԱՐԴԵՕՔ ԿՐՆԱ՞ՆՔ ԻՐԱՊԷՍ ՈՒՐԱԽ ԶԳԱԼ ՏՕՆԱԿԱՆ ԱՅՍ ՕՐԵՐՈՒՆ: Ի՞ՆՉ ԿԸ ՆՇԱՆԱԿԷ ՈՒՐԱԽՈՒԹԻՒՆ, ՈՐ ՆԵՐԿԱՅ ԺԱՄԱՆԱԿՆԵՐՈՒ ԳԼԽԱՒՈՐ ՁԳՏՈՒՄԸ ԿԸ ԹՈՒԻ ԸԼԼԱԼ: «ՏԸ ՆԻՒ ԵՈՐՔ ՌԻՎԻՈՒ ԱՖ ՊՈՒՔՍ» ԹԵՐԹԻՆ ՄԷՋ ՎԵՐՋԵՐՍ ԼՈՅՍ ՏԵՍԱԾ Է «Ի՞Զ ԿԱՏ ՀԵՓԻ» ԳԻՐՔԷՆ ՀԱՏՈՒԱԾ ՄԸ, ՈՐՈՒՆ ՄԷՋ ԼԵՀ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅ ԵՒ ԳԱՂԱՓԱՐՆԵՐՈՒ ՊԱՏՄԱԲԱՆ ԼԵԺԵՔ ՔՈԼԱՔՈՎՍՔԻ ԲԱՐՈՅԱԳԻՏԱԿԱՆ, ԿՐՕՆԱԳԻՏԱԿԱՆ ԵՒ ԸՆԿԵՐԱԲԱՆԱԿԱՆ ԼՈՒՐՋ ՄՕՏԵՑՈՒՄՈՎ Կ՛ԱՐԾԱՐԾԷ ՓԻԼԻՍՈՓԱՅՈՒԹԵԱՆ ՅԱՒԻՏԵՆԱԿԱՆ ՀԱՐՑԵՐԷՆ ՄԷԿԸ…

Սիտհարթայի, այսինքն ապագայ Պուտտայի առաջին կենսագրութենէն ի յայտ կու գայ, թէ ան երկար ժամանակ անգիտակից էր մարդկային թշուառ վիճակին: Թագաւորի մը զաւակը` ան իր երիտասարդութիւնը անցուցած էր վայելքի եւ փարթամութեան մթնոլորտի մը մէջ` երաժշտութեամբ եւ աշխարհիկ հաճոյքներով շրջապատուած: Ան արդէն ամուսնացած էր, երբ աստուածները որոշած էին լուսաւորել զինք: Օր մը ան հանդիպեցաւ ազազուն ծերունիի մը, ապա տեսաւ շատ հիւանդ ծերունիի մը տառապանքը, ապա` անշնչացած մարմին մը: Միայն այդ ժամանակ էր, որ ան գիտակից դարձաւ ծերութեան, տառապանքի եւ մահուան գոյութեան. կեանքի այն վշտալի երեւոյթներուն, որոնց մինչ այդ անտեղեակ էր ինք: Ականատես դառնալով այս բոլորին, ան որոշեց աշխարհէն քաշուիլ եւ կրօնաւոր դառնալ` փնտռելու համար ցանկութիւնները, տառապանքը եւ գիտակցութիւնը մականցող երանութեան` Նիրվանային հասնելու ճամբան:

Հետեւաբար կարելի է ենթադրել, թէ ան ուրախ էր, այնքան ատեն որ ծանօթ չէր կեանքի մռայլ իրականութիւններուն, եւ թէ` երկար ու տաժանելի ուղեւորութենէ մը ետք, իր կեանքին վերջաւորութեան ան հասած էր ճշմարիտ երջանկութեան, որ կը գտնուի երկրային վիճակէն անդին:

Արդեօք Նիրվանան կարելի՞ է նկարագրել իբրեւ երջանկութեան վիճակ մը: Անոնք, որոնք այս տողերուն հեղինակին պէս անկարող են կարդալու պուտտայական սրբազան գրութիւններուն բնօրինակները, չեն կրնար յստակ պատասխան մը տալ: «Ուրախութիւն» բառին չենք հանդիպիր անոնց թարգմանութիւններուն մէջ: Նաեւ դժուար է գիտնալ, թէ արդեօք «գիտակցութիւն» կամ «նոյն ինքս» հասկացողութիւնները արդեօք կը համապատասխանե՞ն արդի լեզուներով սահմանուած իրենց իմաստին: Մեզի ըսուած է, թէ Նիրվանան կ՛ենթադրէ լքել «ես»-ը: Ասիկա մտածել կու տայ, թէ ինչպէ՛ս լեհ փիլիսոփայ Հենրիք Էլզենպերկ կը հաւատայ, որ ուրախութիւնը չ՛առնչուիր ոեւէ անձի հետ. անիկա պարզապէս ուրախութիւն է եւ կապ չունի ոեւէ անձի ուրախութեան հետ, ինչ որ անհեթեթ կը թուի: Սակայն, միւս կողմէ, մեր լեզուն երբեք ատակ չէ նկարագրելու բացարձակ իրականութիւններ:

Կարգ մը աստուածաբաններ կը վիճին, թէ Աստուծոյ մասին կարելի է խօսիլ միայն ժխտումով. այսինքն` ըսելով, թէ ինչ չէ՛ ան: Նոյնպէս ալ` թերեւս չենք կրնար գիտնալ, թէ ի՛նչ է Նիրվանան, եւ միայն կրնանք ըսել, թէ ինչ չէ՛ անիկա: Այսուհանդերձ, դժուար է գոհանալ` պարզապէս ժխտելով: Պիտի ուզէինք բան մը աւելի՛ ըսել: Իսկ եթէ պահ մը ենթադրենք, թէ մեզի արտօնուած է բան մը ըսել Նիրվանայի վիճակի մէջ ըլլալու մասին, ապա ամէնէն բարդ հարցումը հետեւեալն է. արդեօք այս վիճակին մէջ գտնուող անձ մը կը գիտակցի՞ իր շրջապատի աշխարհին: Եթէ չի գիտակցիր եւ ամբողջութեամբ խզուած է երկրային կեանքէն, ապա ի՞նչ տեսակի իրականութեան մը մաս կը կազմէ ան: Իսկ եթէ ան կը գիտակցի մեր փորձառութիւններու աշխարհին, ապա նաեւ պէտք է գիտակցի չարիքի եւ տառապանքի գոյութեան: Սակայն արդեօք կարելի՞ է գիտակցիլ չարիքի եւ տառապանքի գոյութեան եւ տակաւին ըլլալ կատարելապէս ուրախ:

Նոյն հարցը կը ծագի քրիստոնեայ դրախտի երջանիկ բնակիչներուն պարագային: Արդեօք անոնք ամբողջութեամբ խզուա՞ծ են մեր աշխարհէն: Եթէ չեն խզուած, եթէ ծանօթ են երկրային թշուառ գոյութեան, այն սարսափելի բաներուն, որոնք կը պատահին աշխարհի վրայ, աշխարհի սադայէլական կողմերուն, հոն տիրող չարիքին, ցաւին եւ տառապանքին, ապա ինչպէ՞ս կրնան ուրախ զգալ` բառին ծանօթ իմաստով:

(Պէտք է յստակացնեմ, թէ այստեղ «ուրախ» բառը կը գործածեմ իբրեւ հասկացողութիւն մը, որ «գոհունակ» կամ «գոհացած» բառերուն իմաստներէն աւելին կը պարունակէ: Այսինքն, ոչ թէ` «ուրա՞խ ես օդանաւին մէջ քեզի տրուած աթոռով» կամ` «ուրա՞խ ես այս սենտուիչով»: Անգլերէնի մէջ ուրախութիւն բառին իմաստը ունի լայն տարողութիւն: Եւրոպական այլ լեզուներու մէջ անոր իմաստը աւելի չափաւոր է: Գերմանական ասացուածք մը կ՛ըսէ. «Ուրախ եմ, բայց ուրախ չեմ»):

Պուտտայականութիւնն ու քրիստոնէութիւնը կ՛արտայայտեն այն գաղափարը, թէ հոգիի գերագոյն փրկութիւնը նաեւ կը նշանակէ կատարեալ հանդարտութիւն, հոգիի ամբողջական խաղաղութիւն: Իսկ կատարեալ հանդարտութիւնը համազօր է կատարեալ անփոփոխելիութեան: Սակայն, եթէ հոգիս անփոփոխելի վիճակի մէջ է, այնքա՛ն, որ ոչինչ կրնայ ներգործութիւն ունենալ անոր վրայ, ապա իմ ուրախութիւնս յար եւ նման է քարի մը ուրախութեան: Արդեօք իրապէս պիտի ուզէի՞նք ըսել, թէ քար մը կատարեալ մարմնացումն է փրկութեան եւ Նիրվանայի:

Եւ որովհետեւ ճշմարիտ մարդկութիւնը կ՛ենթադրէ կարեկցանքի զգացում, այլոց ցաւը եւ ուրախութիւնը բաժնելու կարողութիւն, ուրեմն երիտասարդ Սիտհարթա հաւանաբար ուրախ էր կամ գէթ կը վայելէր իր ուրախութեան խաբկանքը, պարզապէս` իր տգիտութեան իբրեւ արդիւնք: Մեր աշխարհին մէջ այս տեսակի ուրախութիւն կրնան ապրիլ միայն մանուկները, եւ միայն` կարգ մը մանուկներ. օրինակ` հինգ տարեկանէն վար մանուկ մը, որ կը պատկանի ընտանիքի մը, ուր սէր գոյութիւն ունի, եւ որ չէ ապրած մեծ ցաւի մը կամ իր սիրելիներուն մահուան փորձառութիւնը: Թերեւս նման մանուկ մը կրնայ ուրախ զգալ բառին այն հասկացողութեամբ, որ նկատի ունիմ այստեղ: Հաւանաբար հինգ տարեկանէն վեր այլեւս շատ մեծ ենք` ուրախ զգալու համար: Անշուշտ կրնանք ապրիլ անցողակի հաճոյքի մը փորձառութիւնը, հիացումի եւ կախարդանքի պահեր, նոյնիսկ` Աստուծոյ եւ տիեզերքի հետ միութեան վերամբարձ զգացումներ, կրնանք ճանչնալ սէրն ու հրճուանքը: Սակայն ուրախութիւնը իբրեւ անփոփոխելի վիճակ` անընդունելի է մեզի համար, բացի թերեւս շատ հազուադէպ ճշմարիտ խորհրդապաշտներու պարագային:

Այս է մարդկային վիճակը: Սակայն արդեօք կարելի՞ է ուրախութիւնը վերագրել երկնային բանի մը: Արդեօք Աստուած ուրա՞խ է:

Հարցը անհեթեթ չէ: Ուրախութեան մեր աւանդական հայեցակէտը այն է, թէ անիկա մտային զգացական վիճակ մըն է: Սակայն արդեօք Աստուած ենթակա՞յ է զգացումներու: Անշուշտ մեզի կ՛ըսուի, թէ Աստուած կը սիրէ իր արարածները, իսկ սէրը, գէթ մարդկային աշխարհին մէջ, զգացում մըն է: Սակայն սէրը ուրախութեան աղբիւր է, երբ փոխադարձ է: Իսկ Աստուծոյ սէրը կը փոխադարձուի անոր միայն կարգ մը հպատակներուն կողմէ եւ վստահաբար` ոչ բոլորին: Ոմանք չեն հաւատար, թէ ան գոյութիւն ունի: Ոմանց համար փոյթ չէ անոր գոյութիւնը: Ուրիշներ կ՛ատեն զայն, կ՛ամբաստանեն` մարդկային ցաւին եւ տառապանքին նկատմամբ ցուցաբերած անտարբերութեամբ: Եթէ Աստուած անտարբեր չէ, այլ մեզի պէս ենթակայ է զգացումներու, ապա տեւաբար վշտահար վիճակի մը մէջ պէտք է ապրի, երբ ականատեսն է մարդկային տառապանքին: Աստուած մարդկային տառապանքին պատճառը չէ, ոչ ալ կը ցանկայ մարդկային տառապանքը, սակայն անզօր է` ի տես այն թշուառութեան, սարսափներուն եւ վայրագութեան, զորս բնութիւնը կը հասցնէ մարդկութեան կամ մարդիկ կը պատճառեն իրարու:

Սակայն, միւս կողմէ, եթէ Աստուած կատարելապէս անփոփոխ է, ապա չի կրնար վրդովիլ` ի տես մարդկային թշուառութեան: Հետեւաբար ան անտարբեր է: Սակայն, եթէ անտարբեր է, ապա ինչպէ՞ս կրնայ սիրող հայր մը ըլլալ: Իսկ եթէ փոփոխական է, ապա կը նշանակէ, թէ կը բաժնէ մեր տառապանքը եւ վիշտ կը զգայ: Երկու պարագաներուն ալ Աստուած ուրախ չէ մեզի հասկնալի որեւէ իմաստով:

Ստիպուած ենք ընդունիլ, թէ չենք կրնար հասկնալ երկնային ամենակարող, ամենատես արարածը, որ ամէն ինչ գիտէ ի՛ր մէջ եւ ի՛ր ընդմէջէն, եւ ոչ թէ` իբրեւ իրմէ դուրս բան մը, եւ որ ենթակայ չէ ցաւի եւ չարիքի որեւէ ազդեցութեան:

Քրիստոնեաներուն ճշմարիտ Աստուածը` Յիսուս Քրիստոս ուրախ չէր մեզի ծանօթ որեւէ հասկացողութեամբ: Ան մարդեղացած եւ կրած էր տառապանքը, բաժնած էր իրեն նման մարդոց տառապանքը եւ մեռած էր խաչին վրայ:

Կարճ խօսքով` կը թուի, թէ «ուրախութիւնը» կարելի չէ կիրարկել երկնային կեանքի մէջ: Սակայն կարելի չէ զայն կիրարկել նաեւ մարդկային կեանքի մէջ: Պատճառը միայն այն չէ, որ կ՛ապրինք տառապանքի զգացումը, այլ նաեւ այն, որ նոյնիսկ երբ չենք տառապիր տուեալ պահու մը, նոյնիսկ երբ կարողութիւնը ունինք ապրելու ֆիզիքական եւ հոգեկան հաճոյք եւ ժամանակէն անդին պահեր` սիրոյ «յաւիտենական ներկային» մէջ, երբեք չենք կրնար մոռնալ չարիքին գոյութիւնը եւ մարդկային վիճակին թշուառութիւնը: Մենք մասնակից ենք այլոց տառապանքին, մենք չենք կրնար մտահան ընել մահուան սպասումը կամ կեանքի վիշտերը:

Հետեւաբար, արդեօք պէ՞տք է ընդունիլ Շոփենհաուըրի անմխիթարական այն տեսութիւնը, թէ բոլոր հաճելի զգացումները ամբողջութեամբ ժխտական են եւ պարզապէս ցաւի բացակայութիւնն են: Ո՛չ անպայման: Պատճառ չկայ ընդունելու, թէ մեր ապրած գեղագիտական, սեռային, ֆիզիքական եւ մտային ամէն տեսակ հաճոյքները, հարստացնող զրոյցները եւ բարեկամներու սէրը պէտք է նկատենք ամբողջական ժխտում մը: Նման փորձառութիւններ կ՛ամրապնդեն մեզ, ոգեղէն մակարդակի վրայ աւելի առողջ կը դարձնեն: Սակայն անոնք ոչ մէկ ձեւով կը կասեցնեն չարիքի կամ տառապանքի ներգործութիւնը:

Անշուշտ գոյութիւն ունին անձեր, որոնք իրենք զիրենք ուրախ կը նկատեն, որովհետեւ յաջողած են իրենց կեանքին մէջ, առողջ են եւ հարուստ, ոչ մէկ բանի կարիքը ունին, յարգուած են իրենց դրացիներուն կողմէ, կամ` ակնածանքի արժանացած: Նման անձեր կրնան ենթադրել, թէ իրենց կեանքը ինքնին կը բովանդակէ ուրախութեան իմաստը: Սակայն ասիկա պարզապէս ինքնախաբէութիւն է, եւ նոյնիսկ նման անձեր երբեմն կ՛անդրադառնան ճշմարտութեան: Իսկ ճշմարտութիւնը այն է, թէ անոնք ձախողած են` բոլորիս պէս:

Այստեղ կարելի է առարկել: Եթէ իւրացուցած ենք բարձր մակարդակի իմաստութիւն մը, ապա անգլիացի բանաստեղծ Ալեքսանտր Փոփի պէս պիտի հաւատանք, թէ ինչ որ կայ, ճիշդ է, կամ` գերմանացի փիլիսոփայ Լայպնիցի պէս պիտի մտածենք, թէ այն աշխարհը, ուր կ՛ապրինք, տրամաբանական լաւագոյն կարելիութիւնն է: Իսկ եթէ նման բան մը իմացական մակարդակի վրայ ընդունելէ անդին (այսինքն` այն հաւատքէն անդին, թէ ամէն ինչ լաւ է այս աշխարհին մէջ, որովհետեւ աշխարհը կը գտնուի Աստուծոյ տեւական հսկողութեան տակ), նաեւ զգացական մակարդակին վրայ կ՛ապրինք զայն, եթէ մեր առօրեայ կեանքին մէջ կ՛ապրինք տիեզերքի փառահեղութեան, բարութեան եւ գեղեցկութեան փորձառութիւնը, ապա կարելի չէ՞ ըսել, թէ ուրախ ենք: Պատասխանը ո՛չ է. չե՛նք կրնար:

Ուրախութիւնը բան մըն է, որ կրնանք երեւակայել, բայց չենք կրնար ապրիլ անոր փորձառութիւնը: Եթէ կրնանք երեւակայել, թէ դժոխքն ու քաւարանը այլեւս չեն գործեր, եւ թէ` բոլոր մարդիկը, իւրաքանչիւրը` առանց բացառութեան, փրկուած են Աստուծոյ կողմէ եւ այժմ կը վայելեն երկնային երանութիւնը, ոչ մէկ բանի կարիքը ունին, կատարելապէս գոհացած են, ո՛չ ցաւ կ՛ապրին, ո՛չ ալ` մահ, ապա կրնանք երեւակայել, թէ անոնց ուրախութիւնը իրական է, եւ թէ` անցեալի վիշտերն ու տառապանքը մոռցուած են: Նման վիճակ մը կարելի է երեւակայել, սակայն երբեւիցէ չէ տեսնուած:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus (0 )