Ուխտագնացի Նօթեր (Դ.) Հողին Ուժը

ԵՍԱՅԻ ՀԱՒԱԹԵԱՆ

Պայազետի Բերդն Ու Քաղաքը

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Կը շարունակենք  ճամբան: Կը մտնենք Պայազետ, որ նոր կառուցուած քաղաք է` շուրջ  75 հազար քիւրտ բնակիչներով:

Հայկական Պայազետը հեռուն լերան ստորոտին է, պատմական բերդի հարեւանութեամբ: Պայազետը Հայաստանի սահմանէն միայն 20 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ է: Քաղաքին մօտ կայ  թրքական մեծ զինուորական կեդրոն, ուր հաստատուած  են  թնդանօթներ, զրահապատ կառքեր եւ բաւական մեծ թիւով զինուորներ:

Կ՛անցնինք նորակառոյց քաղաքի մայր փողոցէն, որ նման է արեւելեան շուկաներու: Քիչ մը բարձրանանք լեռը` տեսնելու համար պատմական բերդն ու հայկական պայազետի մնացորդները:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Անկրկնելի շինութիւն է Պայազետի բերդը, լեռ մը` շրջապատուած պարիսպներով: Ինչպէ՞ս կառուցած են այդ պարիսպները լերան ժայռերը շրջապատելով, երբ դժուար թէ կարելի ըլլայ կանգնիլ անոնց վրայ:

Այս բերդին մասին է Րաֆֆիի վէպը: Դժուար է նաեւ պատկերացնել, թէ բերդը ինչպէ՞ս պաշարուած էր: Բերդին դիմաց ` Յասմիկը, Գայեանէն, տիկին Սիլվան ու Ցօղիկը ժայռի մը վրայ բարձրացած` կ՛ուզեն յաւերժացնել պահը:

Դժբախտաբար առիթ չունեցանք բարձրանալու բերդ, որուն համար քանի մը ժամ անհրաժեշտ էր:

Բերդէն վար, մեր դիմաց փլատակ տուներն ու փողոցներն էին երբեմնի հայկական Պայազետին:

Բերդին մօտ կանգուն է Իսհաք փաշային պալատը, որ հայկական եւ արաբական ճարտարապետական ոճերու  խառնուրդ մը կը ներկայացնէ` ուշ միջնադարուն կառուցուած:

Դէպի Թոնդրակ Եւ Բերկրի

Կէսօրը շատոնց անցած է արդէն: Կ՛աճապարենք, որպէսզի կարելի ըլլայ ցերեկով հասնիլ Բերկրի, ուրկէ պիտի շարունակենք Վան` հոն գիշերելու համար:

Երկար ճանապարհ է: Կ՛անցնինք Թոնդրակի բարձունքներով, որ պատմական  Հայաստանի հրաբխային լեռներէն է: Հոսած եւ քարացած լաւան տարածուած է երկար քիլոմեթրերով:

Երեկոյ է արդէն , կը մտնենք Բերկրիի շրջանը,  ուր պիտի տեսնենք Բերկրիի հրաշալի ջրվէժը:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Բերկրիի գետն է, որ կը թափի ձորին մէջ ` հրաշալի պատկեր մը ստեղծելով: Հիմա անշուշտ անունը Մուրատիէ է: Ամէն մարդ զբաղած է լուսանկարելով` նախքան մութը իջնելը: Տախտակէ կամուրջին վրայէն երեւցող պատկերը  բացառիկ  է:

Ուխտաւորները սակայն, պահ մը կը քարանան, երբ առաջնորդ Մհերը կ՛ըսէ, թէ «1915-ին Բերկրիի բոլոր հայերը բնաջնջուած են, եւ  անոնց մեծ մասը նետուած է այս ջրվէժին մէջ: Գետը լեցուած է դիակներով…»:

Սկսած է մթննալ: Խումբը կը մեկնի դէպի Վան: Մայրամուտի հրաշալի պատկեր կը պարզուի Վանայ լիճին վրայ:

Հասած ենք Վան, հայոց դրախտավայրը …

Վան` Երկիր Դրախտավայր

Գիշերեցինք Վանի մէջ: Բաւական մեծ քաղաք է այսօրուան Վանը, շուրջ 500,000 բնակիչներով, որոնց մեծամասնութիւնը քիւրտեր են: Մեծաթիւ     շէնքերով եւ ընդարձակ շուկաներով Վանը ամբողջ շրջանին կեդրոնն է` շրջանային մայրաքաղաքը:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Քաղաքին խորհրդանիշը Վանայ կատուի հսկայ արձանն է քաղաքի կեդրոնական փողոցին վրայ, որ չկրցանք տեսնել, որովհետեւ փողոցի ընդարձակման աշխատանքներուն պատճառով   առժամապէս տեղափոխած էին զայն: Կայ նաեւ տառեխ ձուկի արձան մը, որ տեղադրուած է քաղաքի հրապարակներէն մէկուն վրայ:

Հոս այցելուներ կու գան Իրանէն: Քաղաքին մէջ զարգացած են արծաթագործութիւնը եւ գորգագործութիւնը, որոնք հայերէն մնացած արհեստներ են:

Հոս հայերու կը հանդիպինք, որոնք հայախօս չեն, միայն քանի մը բառ գիտեն: Խանութպան Ահմեթը իր հօր մահուան վերջին վայրկեաններուն միայն իմացած է իրենց հայ ըլլալու մասին:

Տիգրանը, Մարին եւ Լուիզան հոս կը տեսնեն շատ խօսուած եւ հռչակաւոր Մարաշի ծեծուած պաղպաղակը եւ երբեք չեն կրնար ընդունիլ, որ ասիկա թրքական պաղպաղակ է. չ՛ի կրնար ըլլալ…

Նախկին Վանէն գրեթէ բան չէ մնացած: Այգեստանը տափարակ դաշտի տեսք ունի այսօր, իսկ Քաղաքամէջէն մնացած են քանի մը եկեղեցիներու փլատակներ: Տեսանելի են նաեւ փողոցներուն  հետքերը:

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Ուրարտական բերդը, որ նախապէս շրջապատուած էր Այգեստանով եւ Քաղաքամէջով, այժմ առանձին բլուրին վրայ թառած է, չորս բոլորը` առանց բնակարաններու եւ բնակիչներու:

Հրաշք է Վանայ լիճը: 3700 քառակուսի քիլոմեթր տարածութեամբ, ան երկուքուկէս անգամ աւելի մեծ է, քան` Սեւանայ լիճը : Իւրայատուկ իր կապոյտ գոյնով, որուն մէջ կ՛երեւին սպիտակ երակներ, Վանայ լիճը հրաշալի տեսք ունի` անկրկնելի՛: Արդարօրէն  վանեցիք  զայն կոչած են Վանայ ծով կամ Բզնունեաց ծով` նկատի ունենալով լիճին հսկայ տարածութիւնը:

Լիճը ունի իր կղզիները.  բոլորին  վրայ ալ  կան հայկական եկեղեցիներ կամ վանքեր: Կտուցը նախապէս թերակղզի եղած է, մինչ այսօր կղզի է , ինչ որ կը հաստատէ, թէ լիճին ջուրի մակարդակը մնայուն կերպով կը բարձրանայ, մինչ Սեւանայ լիճին մակարդակը անկում կը կրէ:

Լիճին մէջ կը թափին Մեղրագետն ու Բերկրիի գետը:

Առաւօտ է: Կը մեկնինք Վանի օդակայան, ուր պիտի դիմաւորենք մեր նոր առաջնորդ Անդրանիկը, որ Անգարայէն կու գայ ստանձնելու համար Մհերին պարտականութիւնը, որ գիշերը պիտի վերադառնար Երեւան: Անդրանիկը Երեւանի պետական համալսարանի թրքագէտներէն է, որ վերջին երկու տարիներուն գրեթէ դարձած է Երկրի բնակիչ, նկատի առնելով, որ Երկրին մէջ աւելի ժամանակ կ՛անցընէ, քան Երեւանի…

Մինչ այդ խումբը այցելած էր Վանի մէջ գտնուող Վանայ կատուի կեդրոնը եւ` ականատես դարձած, թէ ի՛նչ խնամքով եւ բծախնդրութեամբ  կը բազմացուէին Վանայ կատուները, որոնք մեծ պահանջարկ ունին միջազգային շուկային վրայ:

Բնականաբար թուրքերը կեդրոնը կոչած են «Թրքական կատուի կեդրոն» անունով, ամէն բան թրքացնելու միտումով:

Հետաքրքրական է Վանայ  կատուն, ո՛չ թէ իր մաքուր սպիտակ գոյնին համար, ո՛չ թէ անոր համար որ մէկ աչքը կապոյտ միւս աչքը դեղին է, այլ մանաւանդ անոր համար, որ, լաւ լողորդ է, ձուկ կ՛որսայ, գլուխը վագրի գլուխի նման  է եւ,     ամէնէն կարեւորը, հաւատարիմ  է:

Մեր նոր առաջնորդ Անդրանիկը Երեւանէն է,  արմատները Մուշէն:

Օդակայանէն ետք կը մեկնինք Արտամետ, որ նշանաւոր է իր խնձորով «թէկուզ եւ մէջը որդ ընկած լինի», ինչպէս պիտի ըսէր Ռուբէն Տէր Մինասեանը: Անդրանիկին համաձայն, դրախտի խնձորը Արտամետի խնձորն է …

Կը շարժինք դէպի Աղթամար: Բոլորս ալ կը նկատենք, որ ճամբուն վրայ հաստատուած հայերէն ցուցատախտակը` «Աղթամարի Ճամբան» արձանագրութեամբ, հայերուն հաճելի երեւնալու համար է:

Արդէն ծովափին ենք: Ամէն մարդ զբաղած է լուսանկարելով հրաշալի երեւցող Աղթամար կղզին, որուն վրայ շատ փոքր կ՛երեւի Ս. Խաչը:

Կը տեղաւորուինք  շոգենաւուն  վրայ եւ կը շարժինք դէպի կղզի: Երգելով կը ճեղքենք կապոյտ ջուրերը որոնց մէջ կան ճերմակ երակներ: Այս տեսարանն է, որ կ՛օգտագործեն թուրքերը Աղթամարի անունը թրքացնելու համար` Աք Տամար , որ կը նշանակէ ճերմակ երակ:

Փոքր բլուրին վրայ զետեղուած է թրքական դրօշակը:  Թուրքերուն ամէն տեղ դրօշակ զետեղելու  այս երեւոյթը կա՛մ վախի եւ կա՛մ ալ բարդոյթի նշան է: Ամէն տեղ, ճամբաներուն,  բլուրներուն, բերդերուն եւ շուկաներուն վրայ թրքական դրօշակներ զետեղուած են. Հաւանաբար կ՛ուզեն յայտնել բոլորին որ ասոնք թուրքերուն սեփականութիւնն են…

Ուխտաւորները հիմա Աղթամար կղզիին վրայ գտնուող եւ հայ ճարտարապետութեան գոհարը նկատուող Ս. Խաչ եկեղեցւոյ դիմաց կանգնած` կը լսեն Անդրանիկին բացատրութիւնները:

«921 թուականի կառոյց է Ս. Խաչը: Եղած է Վասպուրականի կաթողիկոսութեան կեդրոն` 1113-էն մինչեւ 1895  թուականը: 1915-ին հոգեւորականները կոտորուած են: 1950-ին թուրքերը սկսած են քանդել համալիրը, սակայն թուրք հանրածանօթ լրագրող Եաշար Քեմալը յաջողած է կասեցնել քանդումը: Այս մարդը տակաւին ողջ է եւ շուրջ 95 տարեկան է այժմ: Այս լրագրողն  է նաեւ, որ տասնամեակներ առաջ ընկերակցած է Ուիլիըմ Սարոյեանին` Պիթլիսի իր հօրենական տունը այցելելու ընթացքին:

Կղզիին վրայ կան քանդուած խաչքարեր, մաս մըն ալ ջուրը նետուած են:

Կան բաւական թիւով  օտար  զբօսաշրջիկներ,  որոնք շշմած են եկեղեցւոյ արտաքին պատերը զարդարող քանդակներէն: Հանճարեղ Մանուէլ ճարտարապետի ստեղծագործութիւնն է Ս. Խաչը, որ իր նմանը չունի: Կարելի չէ բառերով բացատրել եկեղեցւոյ շքեղութիւնը: Ժամերով կարելի է շրջիլ եկեղեցւոյ շուրջ եւ ամէն անգամ նկատել նորութիւն մը: Կանգուն է տակաւին Գագիկ թագաւորին հարթաքանդակը`  եկեղեցւոյ մանրակերտը ձեռքին: Եկեղեցին հարուստ է նաեւ որմնանկարներով, որոնք կը ծածկեն գրեթէ ամբողջ ներքնամասը: Մնացեալը աղօթք է, մոմավառութիւն եւ յուզում…

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Իջնելով ծովափ` բոլորս կը «մկրտուինք»  Վանայ լիճի ջուրով, որ սոտայով հարուստ աղի ջուր է, որուն մէջ կ՛ապրի նշանաւոր Վանայ տառեխը: Վարորդ Լեւոնը բոլորէն կը պահանջէ, որ անպայման ջուր իջնեն, թէեւ տարեցները կը դժուարանան:

Քանի մը ժամ կղզիին վրայ մնալէ ետք վերադարձանք ծովափ` ճաշելու: Սեղանին վրայ տառեխն է: Վահանը գաւաթները լեցուցած է Երեւանէն իրեն հետ բերած օղիով եւ կենաց կ՛առաջարկէ: Երգը կը թնդայ` «Զարթիր լաօ մռնիմ քզի»…

Պահ մը կը փորձեմ պատկերացնել, թէ ինչե՜ր կորսնցուցած ենք, որքա՛ն տարածք, որքա՛ն հրաշալիքներ, այս հրաշալի Դրախտավայրը  ինչպէ՞ս չենք կրցած պահպանել:

Տարօրինակ է սակայն, ինչո ՞ւ հայերէն երգ կը սփռուի ճաշարանին մէջ:

Կէսօրէ ետք առիթ պիտի ունենանք տեսնելու Վանի նշանաւոր ուրարտական բերդը: Հոն տեսանք նաեւ սեպագիր արձանագրութիւնները եւ Մենուայի ժայռափոր  գերեզմանը: Բերդէն կ՛երեւի Վանի ընդհանուր համայնապատկերը,  որ բացառիկ կերպով գեղեցիկ է:

Բերդին վրայ ենք: Հրաշալի մայրամուտ է, Վանայ լիճին մէջ արեւը կը մարի:

Պահ մը կտրուելով ներկայէն` կը վերյիշենք պատմական անցուդարձերը. Վանի ինքնապաշտպանութիւնը` Արամ Մանուկեանի ղեկավարութեամբ, Վռամեանի նահատակութիւնը…

Գրեթէ մութ է արդէն երբ բերդէն կ՛իջնենք: Վերանորոգումներու աշխատանքներ կան նաեւ հոս` զբօսաշրջիկներ ներգրաւելու համար:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )