Այս անգամ Էրտողանի վարչամեքենան հարուածեց իր ոխերիմ թշնամիին` Ֆեթուլլա Կիւլենի քարոզչական կառոյցը: Կառոյց մը, յանձինս իր մամուլին` «Զաման»-ին եւ հեռատեսիլի կայանին` «Սամանիոլու»-ին (աւելի ծանօթ` STV անունով) մեծ ժողովրդավարութիւն կը վայելէ, շարունակ վեր առնելով Էրտողանի հովանաւորած Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան կատարած զեղծարարութիւններն ու այդ գծով յատկապէս Պոլսոյ մէջ տիրող փտածութիւնը:

Տարիներէ ի վեր Փենսիլվանիա ապաստանած այս այլախոհ պահպանողական գաղափարներու տէր կրօնականը կը շարունակէ զայրացնել Էրտողանը, որ Կիւլենի հոսանքին պատկանող լրագրողները ձերբակալելով` կը հաստատէ, թէ անոնք կարմիր գիծէն անդին սկսած էին անցնիլ: Աւելի՛ն. Էրտողանի կամակատար վարչապետ Ահմեթ Տաւութօղլուն յանդգնած էր ներկայացնելու այնպիսի կացութիւն մը, երբ այս «դաւադիր» լրագրողները պետութեան մէջ ստեղծած էին այլ պետութիւն մը:

«Զաման»-ի խմբագիր Էքրեմ Տումանլի, որ հետապնդուողներու շարքին է, ահազանգ կը հնչեցնէ եւ հարցադրումի տակ կ՛առնէ ընդհանրապէս երկրին մէջ չտիրող ժողովրդավարութիւնը: Անոր համար հարցը Կիւլեն ընդդէմ Էրտողան չէ, այլ` շատ աւելի համընդհանուր, ուր շարունակ ճնշումի տակ է Թուրքիոյ մետիան: Առ այդ, անոր համար սեւ օր մը արձանագրուեցաւ Թուրքիոյ մամլոյ պատմութեան մէջ` կատարուած այդ ոտնձգութիւններով:

Դեռ քանի մը ամիս առաջ Էրտողան փորձած էր համացանցային այլ կառոյցներ եւ անզսպելի ընկերային ցանցեր չէզոքացնել` պատճառաբանելով, թէ անոնք իրենց սուտ տեղեկութիւններով կ՛անհանգստացնէին զինք:

Հակառակ այս կատարուած կաշկանդումներուն` աւելի գործի լծուած է յատկապէս Կիւլենի քարոզչական մեքենան եւ ընդհանրապէս` ընդդիմադիր ճակատը, որ անշուշտ երբեք չի բաժներ Փենսիլվանիոյ այլախոհին պահպանողական եւ հնամաշ գաղափարները:

Արեւմուտքը անդրադառնալով կատարուածին` արդէն իսկ յոյս յայտնած է, որ արդար քննութիւն տեղի կ՛ունենայ, եւ թէ` այս գործողութիւնները երբեք պէտք չէ որ խախտեն ժողովրդավարութէան հիմքերը:

Աւելի՛ն. Էրտողանի Աքիլլէսի կրունկի` ընկերային ցանցերէն ներս, սկսած են շրջիլ զինք նսեմացնող իրականութիւններ, որոնց կարգին յատկապէս իր գերսահմանափակ անգլերէնի վրայ տիրապետելն ու տեղի եւ անտեղի առիթներով բառեր գործածելը, եւ կամ` այն մէկ արտայայտութիւնը, ուր ան կոչ կ՛ուղղէր, որ գինիի փոխարէն թուրքը պէտք է որ գործածէ աւելի սննդարար խաղողը:

Հակառակ այս բոլորին` Էրտողանի համար պարտք եւ պարտականութիւն է պաշտպանել այն, ինչ որ տրուած է ժողովուրդին կամքով:

Թէ ո՞րն է ժողովուրդին կամքը: Հաւանաբար այս մէկը շատ ամբողջական ձեւով կրնայ բացատրել եւ բացայայտել Հասան Ճեմալը:

Թրքական լրատուամիջոցները գրեթէ ամբողջովին Էրտողանի վերահսկողութեան տակ են: Սակաւաթիւ օրաթերթեր եւ պատկերասփիւռի կայաններէ բացի, անոնցմէ ոչ մէկը կրնայ Էրտողանի փտածութեան մասին գրել կամ հաղորդում կատարել: Ծանր տուրքերով պատժելու սպառնալիքներու պատճառով «Հիւրրիյէթ»-ի եւ «Միլլիյէթ»-ի նման ազդեցիկ օրաթերթեր կը փորձեն քննադատել կառավարութիւնը, սակայն ընդհանրապէս չեն անդրադառնար լուրջ հարցերու, որոնք կրնան վնասել Էրտողանի վարչակարգին:

Պատկերասփիւռի մեծագոյն կայանները, ինչպէս` «Քանալ Տ», «Շօ Թի.Վի.», գրեթէ ամբողջովին Էրտողանի վերահսկողութեան տակ են: Պետական «Թէ. Ռէ.Թէ.» պատկերասփիւռի կայանները, որոնք յարգուած են մանաւանդ հասարակութեան գիւղական եւ անուս հատուածներուն կողմէ, միայն Էրտողանի վարչակարգը կը գովաբանեն: Արդէն իսկ տկար եղող ընդդիմութիւնը առիթը չունի երկրին համար նոր եւ այլընտրանքային ծրագիրներու մասին իր պատգամը փոխանցելու, եւ կառավարութեան մասին անոր քննադատութիւնը ժողովուրդին լսելի չէ:

Ըստ վերջերս կատարուած հարցախոյզի մը, քուէարկողներու շուրջ 12 առ հարիւրը երբեք ալ չէ լսած Էրտողանի 1150 սենեակներ ունեցող նոր պալատին մասին, ուր մնաց այդ հարցով քննադատութիւնները: Մէկ խօսքով, Էրտողանի վարչակարգը ապօրինաբար քանդած է Թուրքիոյ մէջ ընդդիմութիւնը: Այո՛, վերջինս գոյութիւն ունի, սակայն չնչին կերպով աւելի ազդեցիկ է, քան` Ռուսիոյ, Ուզպեքիստանի եւ Ազրպէյճանի ընդդիմութիւնները: Այլեւս ճիշդ չէ Էրտողանի փառամոլութիւնները նմանցնել փութինականութեան. յստակ դարձաւ, որ անոր մտքին մէջինը չինական բնորդն է: Ահա թէ ինչո՛ւ ոեւէ մէկը, որ զինք կը քննադատէ, անմիջապէս դաւաճան մը, ինչպէս նաեւ թէ՛ «Սի.Այ.Էյ.»-ի եւ թէ՛ Մոսատի հաշուոյն աշխատող լրտես մը կը նկատուի: Այս հարցը պէտք է շատ լուրջի առնուի նախքան ուշ ըլլալը:

Էրտողանի մաֆիոզական մարտավարութիւնները երաշխաւորած են, որ իր բոլոր երեսփոխանները ունենան որոշ տկարութիւն մը, որ զիրենք շանթաժի դիմաց խոցելի կը դարձնէ: Օրինակ` երեսփոխաններէն կամ անոնց ազգականներէն շատեր անցնող տասնամեակին ապօրինաբար շատ հարուստ դարձած են, եւ կամ առանց պատշաճ վկայագիրներ ունենալու` պետական պաշտօններ ստանձնած են: Էրտողան այդ երեսփոխաններուն մասին թղթածրարներ կը պահէ եւ աշխատանք կը տանի, որ անոնք անպայման այդ իրողութենէն տեղեակ ըլլան:

Էրտողան նաեւ արդարադատութեան անկախութիւնը կը մաշեցնէ: Կարեւոր դատարաններու դատաւորներն ու դատախազները կա՛մ Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան համակիր դէմքեր կ՛ըլլան, կա՛մ ալ փտածութեամբ յղփացած մարդիկ:

Հիթլերի հանդէպ Արեւմուտքին աչք խփելու կեցուածքին նման, արեւմուտքցի դէտեր, Թուրքիոյ դաշնակիցներն ու Թուրքիոյ վերնախաւը Էրտողանի ժողովրդավարական երկիր մը աստիճանաբար բռնատիրութեան երկիրի մը վերածելուն նկատմամբ կրաւորական կեցուածք որդեգրած են: Երկիրը քանի մը տարիէն կրնայ ետդարձի անկարելիութեան կէտին հասնիլ: Սակայն որովհետեւ Էրտողան պիտի չկարողանայ հասարակութեան տարբեր հատուածները իր ապօրինի եւ փտած կամքին ենթարկել, երկրին մէջ քաղաքացիական պատերազմներ կրնան ծագիլ, ինչպէս` քիւրտերը Էրտողանի դէմ, ալեւիները Էրտողանի դէմ, արմատական իսլամականները ընդդէմ Էրտողանի, ծայրայեղ ազգայնականները ընդդէմ Էրտողանի եւ այլն: Յստակ է, որ այսպիսի անկայուն տարածաշրջանի մը մէջ անկայուն Թուրքիոյ մը գոյութիւնը ճամբայ պիտի հարթէ շրջանային աղէտներու, եւ աշխարհի վրայ ոչ մէկ ուժ պիտի կարենայ կանխարգիլել կամ կասեցնել զանոնք:

Արդէն ժամանակն է, որ Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան ողջախոհ անդամներն ու քուէարկողները, նշեալ կուսակցութեան միջազգային զօրակցողներն ու Թուրքիոյ վերնախաւը ճնշում բանեցնեն Թուրքիոյ մէջ ժողովրդավարութեան կարելի եղածին չափ շուտ վերահաստատման համար:

«Շերքօ Օմեր» ծածկանունով ԻՊ-ի նախկին անդամը պարբերաթերթին հետ հարցազրոյցի ընթացքին յայտարարած է, որ ինք զինեալ խումբի մը հետ Ռաքքայէն թրքական հողամասերու ճամբով մեկնած է հիւսիսային Սուրիոյ մէջ Սերեքանիյէ` սուրիացի քիւրտերու դէմ յարձակում գործելու համար: Իրենց հրամանատարները բազմաթիւ անգամ իրենց կ՛ըսէին, որ «Թուրքիոյ հետ ամբողջական համագործակցութեան մէջ են»:

«ԻՊ-ի հրամանատարները մեզի կ՛ըսէին, որ չվախնանք, որովհետեւ Թուրքիոյ հետ ամբողջական համագործակցութեան մէջ են եւ աջակցութիւն կը ստանան Անգարայէն», նշած է Օմեր:

Օմեր իրաքեան քրտաբնակ շրջաններուն մէջ յաջող գործարարի մը զաւակն է: Ան Սուրիա մեկնած է մաս կազմելու համար Սուրիական ազատ բանակին, սակայն ինքզինք գտած է ԻՊ-ի շարքերուն մէջ եւ անկարող եղած է հեռանալու: Անոր վստահուած է կապաւորի պաշտօն: Ան կը նշէ, որ իր հրամանատարը յաճախ հաղորդակցութեան սարքով թրքերէն կը խօսէր:

Այս հարցին այլեւս առաջուայ պէս դիւրին կերպով չէք կարող պատասխան տալ: Սոյն յօդուածն կարդալուց յետոյ ստիպուած կը լինէք բաւականին երկար մտածել` «Այո՛, ես թուրք եմ, քիւրտ եմ, արաբ եմ…» ասելուց առաջ:

Եթէ ծայրայեղ ազգայնական գաղափարների կրող էք, ի սկզբանէ եմ նախազգուշացնում` յետ կանգնէք, քանի դեռ ուշ չէ. անմիջապէս դադարէք յօդուածի ընթերցումը: Իսկ եթէ ոչ, մի՛ մոռացէք, որ ոչ մի բան այլեւս նախկինի նման չի լինի…

Երբ եօթ տարի առաջ «Նեշընըլ ճէոկրաֆիք»-ի կողմից մեկնարկած «ճենոմ» նախագծի համար ուղարկեցի իմ ԴՆԹ-ն («Տի. Էն. Էյ.»), դեռեւս շատ վաղ էր, որ յօդուած գրէի Թուրքիայի ծինային կառուցուածքի վերաբերեալ: Սակայն ծինաբանութեան մասին գիտութիւնը բաւականին արագ զարգացաւ, 2007 թ. հրապարակուեց մարդ արարածի ծինային քարտէսը, եւ այսօր բաւարար չափով տեղեկացուած ենք, որպէսզի կարողանանք որոշել ժողովուրդների ազգակցական կապերը: Այդ դէպքում սկսենք ճամբորդութիւնը: Ինչպէս Մորփէոսն է ասում, նայենք, տեսնենք` նապաստակի բոյնը ի՞նչ խորութիւն ունի:

Ծինային քննութեան արդիւնքի համաձայն, առաջին տղամարդն ապրել է մեզանից 60-80 հազարամեակ առաջ` Ափրիկէում, ներկայիս Քենիա-Եթովպիայի կողմերում: Ես որպէս միջին կ՛ընտրեմ 70 հազար տարին: Այսինքն, երբ աշխարհիս երեսին գտնուող 3.5 միլիառ տղամարդուց ԴՆԹ-ի օրինակ վերցնելով եւ Y քրոմոզոմը հիմք ընդունելով` յետ ենք գնում, տեսնում ենք, որ բոլոր տղամարդկանց ընդհանուր նախահայրը 70 հազարամեակ առաջ ապրած այդ անձն է:

Ի դէպ, անմիջապէս բացատրենք, թէ ինչո՛ւ ենք «տղամարդ» բառը շեշտում. Y քրոմոսոմն առկայ է միայն տղամարդկանց մէջ, եւ եթէ ուզում էք մօրական կողմից ձեր ծագումը բացայայտել, ապա պէտք է անել տաք միթոքոնտրիումային ԴՆԹ-ի քննութիւն: Y քրոմոզոմն է սահմանում մարդու սեռը: Այսինքն արու զաւակ չունեցած մեր պարոնները եթէ «ինձ մի որդի չպարգեւեցիր» ասելով` իրենց կանանց մեղադրելու փոխարէն` դրա համար իրենց սեփական քրոմոզոմները պատասխանատու համարեն, աւելի ճիշդ վարուած կը լինեն:

Այստեղ իսկոյն հետեւեալն էլ նշենք. քրոմոզոմի, ծինի, միթոքոնտրիումի նման գիտական բառերը թող բոլորովին էլ ձեր աչքը չվախեցնեն. սոյն յօդուածում կը փորձեմ հնարաւորինս հեռու մնալ գիտական եզրաբանութիւնից: Սակայն, ուզած-չուզած, ստիպուած կը լինենք մի փոքր յիշել երկրորդական վարժարանի տարիներին մեզ մատուցուած կենսաբանութեան, աշխարհագրութեան, մի փոքր էլ` պատմութեան վերաբերեալ տեղեկութիւնները: Օրինակ, օգտակար է իմանալ, որ մեր տեսակի մարդու գիտական անուանումը հոմօ սափիենս է: Երբ երեւակայութեամբ 70 հազարամեակ յետ ենք գնում, տեսնում ենք, որ աշխարհի երեսին մի տղամարդ հոմօ սափեսզ է ապրում` ընտանեօք հանդերձ: Այսինքն ներկայիս ճափոնացիների, գերմանացիների, թուրքերի, արաբների, անգլիացիների, քրտերի, ռուսերի` բոլորի ընդհանուր նախահայրը հէնց այդ մարդն է: Ուրիշ ոչ մի տեղ մարդ չկայ: Հետաքրքի՞ր է, չէ՞: Բոլորս մէկ անձի թոռներն ենք:

Թէեւ գիտնականներն առանձնապէս չեն սիրում իրենց գիտական աշխատանքների մէջ կրօնին ու հաւատքին յղումներ անել, սակայն այդ հոմօ սափիենսը Սուրբ Գրքում Ադամ անունն է կրում: Այդ առաջին տղամարդը եւ նրա զաւակները բնականաբար ունէին ընդհանուր ծինային առանձնայատկութիւններ: Այսինքն նոյնն էին այնպիսի ֆիզիքական տուեալները, ինչպիսիք են` մաշկի եւ աչքի գոյները: Սակայն այդ ծինային առանձնայատկութիւնները ժամանակի ընթացքում փոփոխութեան ենթարկուեցին. հազարամեակներ տեւած ճանապարհորդութեամբ այդ մարդկանց թոռները ցրուեցին Ափրիկէի մայր ցամաքով մէկ, մի մասը հեռացաւ հիւսիս, ներկայիս Եգիպտոսի եւ Պաղեստինի կողմերը, իսկ միւս մասը 70 հազար տարի առաջ առաջին անգամ դուրս եկաւ Աֆրիկայի մայր ցամաքից եւ գաղթեց դէպի հարաւային Ասիա, հեռաւոր արեւելք եւ աշխարհի ամէն անկիւն: Ահաւասիկ, այդ գաղթերի պատճառով, տարբեր աշխարհագրական եւ կլիմայական պայմանները փոփոխութիւնների տեղիք տուեցին մարդկանց ծինային կառուցուածքներում:

Y քրոմոզոմում ի յայտ եկած ամէն մի ծինային փոփոխութիւն (SNP-Single Nucleotide Polymorphism) մի տառով քոտաւորելով` այդ նոր ծինային առանձնայատկութեանը տուել են «հապլօ-խումբ» անուանումը:

Երբ նայում ենք ստորեւ ներկայացուած ժամանակագրական ցանկին, տեսնում ենք, որ առաջին SNP փոփոխութեան միջոցով առաջացել է «BT» «հապլօ-խումբը»: Երբ դրանից յետոյ եւս մի քանի հազարամեակ է անցնում, մէկ այլ ծինային փոփոխութիւն յանգեցնում է «CT» «հապլօ-խմբի» առաջացմանը, եւ այդ փոփոխութիւնները մեր օրերում էլ են շարունակւում: Քանի որ սոյն յօդուածում հիմք են ընդունուել ոչ թէ «Նեշընըլ ճէոկրաֆիք»-ի տուեալները, այլ` դոկտոր Սթիվըն Օփենհէյմերի ուսումնասիրութիւնները, ինչպէս վերը նշեցի, առկայ են ժամանակային տարբերութիւններ:

Այդ տեղեկութիւնների լոյսի ներքոյ մեր ծինային փոփոխութեան ոդիսականի վրայ հայեացք նետելուց յետոյ շարունակենք այնտեղից, որտեղ կանգ էինք առել:

Այս սխեմայում նշուած են միայն Եւրոպայում յաճախ հանդիպող «հապլօ-խմբերը»: Գրեթէ անհնար է Ասիայի, Ափրիկէի եւ Ամերիկայի ցամաքամասերում հանդիպող «հապլօ-խմբերը» եւ իւրաքանչիւր խմբի ենթախմբերը մէկ սխեմայի շրջանակներում ներկայացնելը: Այդ պատճառով օգտակար է միայն Եւրոպայի մայր ցամաքում ամենաշատը հանդիպող «հապլօ-խմբերը» ներկայացնելը:

Եւրոպայի Ցեղային Կառուցուածքը`
Ըստ «Հապլօ-Խմբերի»

Մեզոլիթիք Եւրոպացիներ

I1 Նախագերմանական (սկանտինաւեան)
I2b: Նախակելտագերմանական
I2a1: Սարտինիա, Իպերիա
I2a2 Ատրիատիկ, Տանուպի աւազան

Նէոլիթիկ եկուորներ

N1c1 Ուրալօ-ֆիննական, Պալթեան, Սիպերցի
G2a Կովկաս, յունա-անատոլիական
E1b1b հիւսիսային Ափրիկէ, Մերձաւոր Արեւելք,

Պալքաններ

T Միջին Արեւելք, արեւելեան Ափրիկէ

Պրոնզեդարեան եկուորներ

R1a Բալթօ-սլաւոնական, գերմանական, հնդիրանական
R1b իտալօ-կելտական, գերմանական, խեթական, հայկական

J1 Կովկաս, Միջագետք, սեմական

J2 Յունա-անատոլիական, Միջագետք, Կովկաս

Եթէ մեզնից բաղկացած այս խմբերը մէկ առ մէկ ուսումնասիրելով` տառերով եւ թուերով արտայայտուած քոտերը փոխարինենք ազգերի անուններով, ապա բարդ կը լինի որոշել, թէ մեր երկրում եղած ծիները ո՛ր ցեղերին են պատկանում: Որպէս օրինակ` ուսումնասիրենք R1a «հապլօ-խումբը»: Երբ նայում ենք վերոյիշեալ սխեմային, տեսնում ենք, որ այդ խումբը կազմաւորուել է 22-24 հազարամեակ առաջ, հաւանաբար արեւելեան Եւրոպայում կամ հարաւային Ասիայում: Սոյն խումբն առաւելապէս հանդիպում է սլաւոնական եւ գերմանական ցեղերի մօտ: Այդպիսով, կարող ենք ենթադրել, որ Եւրոպայում բնակուող R1a խումբը բաց շիկամորթ է, կանաչ-կապոյտ աչքերով:

Այսպէս, եթէ նայենք ստորեւ բերուած գծագրին, ապա կը տեսնենք, որ այդ խումբը ներկայում առաւելապէս հանդիպում է այնպիսի սլաւոնական երկրներում, ինչպիսիք են` Ռուսաստանը, Ուքրանիան եւ Լեհաստանը: Սակայն դա հիմք ընդունելով` չենք կարող ասել, թէ R1a խումբը միայն ռուսական կամ սլաւոնական ցեղում է հանդիպում: Այո՛, սլաւոնական ցեղի նախահայրերը R1a խմբից են, սակայն 22 հազար տարի առաջ ի յայտ եկած այդ խումբը 19-27 տոկոսով հանդիպում է նաեւ Նորվեկիայում եւ Շուէտում: Հետեւաբար, R1a-ը թէ՛ սլաւոնական եւ թէ՛ արեւելաեւրոպական ու սկանտինաւեան բազմաթիւ ցեղերի ընդհանուր նախահայրն է: Որոշ առումով կարելի է ասել, որ այդ ժողովուրդներն իրար ազգական են այնքանով, որքանով կրում են այդ ծինը:

Հիմա ուսումնասիրենք մէկ այլ տիպիկ եւրոպական «հապլօ-խումբ» եղող R1b-ն: Ինչպէս երեւում է քարտէսում, այդ ծինային խումբը հոծ զանգուածով հանդիպում է այնպիսի արեւմտաեւրոպական երկրներում, ինչպիսիք են` Սպանիան, Ֆրանսան եւ Անգլիան: R1b-ն կազմաւորուել է մօտաւորապէս 20 հազար տարի առաջ, ժամանակագրական սխեման ցոյց է տալիս, որ R1a-ի եւ R1b-ի համատեղ նախահայրը եղող R1-ը ի յայտ է եկել 26 հազարամեակ առաջ: Իսկ ի՞նչ է դա նշանակում: Դա նշանակում է, որ երբ 26 հազար տարի յետ ենք գնում, այլեւս ֆրանսական, անգլիական, ռուսական ցեղ չի մնում, նրանք մեծամասամբ ազգակից են դառնում: Եթէ 44 հազար տարի յետ գնաք, բոլոր եւրոպական ցեղերը կը դառնան նոյն պապի թոռները` լինելով IJK «հապլօ-խմբից»: Այս կէտում կանգնում ենք ազգայնականութիւնն իմաստազրկող մի իրավիճակի առջեւ: IJK-ն չենք սահմանում ռուս, անգլիացի, գերմանացի, ֆրանսացի, շուէտացի ազգութիւններով, քանի որ այդ ժողովուրդների անուանումներն ի յայտ են եկել հազարամեակներ առաջ: Այս փաստն իրապէս դժուարին կացութեան առջեւ է դնում թունդ ցեղապաշտներին: Պէտք է որ դառը լինի այն փաստը, որ ինքը նոյն ցեղից է ծագում այն ազգի հետ, որին ներկայումս ատում է:

Այսքան տեղեկութիւններից յետոյ այլեւս ժամանակն է, որպէսզի անդրադառնանք Թուրքիային: Վստահ եմ, որ մինչ այժմ մեր գրածներն ամենայն ուշադրութեամբ կարդացողները երբ նայեն Թուրքիայում բնակուող ժողովուրդների ծինային գծագրին, կը ցանկանան իմանալ, թէ այդ գոյներից որո՛նք են պատկանում Միջին Ասիայից եկած պապերին: Ձեր հետաքրքրութիւնն աւելի չեմ բորբոքի, բայց ուզում եմ նախ ձեր ուշադրութիւնը հրաւիրել մի կէտի վրայ: Երբ միւս երկրների ծինային գծագրին նայելով` այն համեմատում էք Թուրքիայինի հետ, չէ՞ք նկատում աչքի զարնող ուշագրաւ մի բան: Օրինակ, Ռուսաստանի կէսը դեղին է, Լեհաստանի կէսից աւելին եւ Ֆրանսայի 60 տոկոսը կարմիր է, Անգլիան նմանապէս մեծամասամբ կարմիր է…

Երբ Թուրքիային ենք նայում, տեսնում ենք ծիների մի իսկական խճանկար. գրեթէ ոչ մի «հապլօ-խումբ» իշխող չէ: Եթէ ձեր ուշադրութիւնը կանաչ գոյնն է գրաւել, մի՛ շտապէք որոշում կայացնել: Կանաչ խումբը խորհրդանշում է J1 եւ J2 խմբերը, որոնք ոչ մի կապ չունեն Միջին Ասիայի հետ: Այսպէս, օրինակ, այս ուսումնասիրութիւնը կատարած աղբիւրը Թուրքիայի վերաբերեալ յատուկ նշում է կատարել, որի թարգմանութիւնը տառացիօրէն հետեւեալն է. «Թուրքիան միակ երկիրն է, որում 8 ու կէս տոկոսով ընդգրկուել են նաեւ այս պատկերի մէջ չներառուած Ափրիկէի եւ Ասիայի «հապլօ-խմբերը» (A, ExE1b1b, C, H, L, O, R2)»:

Այսինքն Թուրքիան ցեղերի իսկական խառնարան է: Եթէ այսքան ցեղ կայ այստեղ, մի՞թէ դրանց մէջ առկայ չեն Միջին Ասիայից գաղթած պապերի ծիները: Կայ ի հարկէ` Q «հապլօ-խումբը», որը կազմում է ընդամէնը 2 տոկոս: Երկրի անուան հետ բոլորովին չհամապատասխանող մի թիւ. գիտութիւնը երբեմն կարողանում է մեզ հիասթափեցնել:

Մէկ այլ «հապլօ-խումբ» է N-ը: Ներկայում յատկապէս Ֆինլանտայում եւ Պալթեան երկրներում հանդիպող այդ ծինային խումբն ունի 20 հազարամեայ միջինասիական պատմութիւն: Թուրքիայում կազմում է 4 տոկոս: Իսկ Q եւ N «հապլօ-խումբը» ընդհանուր նախահայրը 36 հազար տարուայ վաղեմութիւն ունեցող «NOP» «հապլօ-խումբն» է: Եթէ նայէք ժամանակագրական գծագրին, կը տեսնէք, թէ ում հետ է նա ազգակից: Այո՛, հաւատացէ՛ք ձեր աչքերին: Բոլոր եւրոպական ու միջինասիական ցեղերը 36 հազար տարի առաջ նոյն ցեղից են ծագել: Տիպիկ եւրոպական ցեղեր հանդիսացող R1a-ի եւ R1b-ի պապը եղող R «հապլօ-խումբը» 30 հազարամեակ առաջ կազմաւորուել է Միջին Ասիայում եւ հետագայում գաղթել Եւրոպա:

Գիտեմ, որ շատերը դրական չեն վերաբերւում ծինային քննութեան: Վերջին ժամանակներս, երբ դաւադիր տեսութիւնները ինչպէս հարկն է գրաւել են մեզ, կարելի է ենթադրել, որ կը լինեն նաեւ մարդիկ, ովքեր կտրականապէս կը մերժեն ծինային այս ուսումնասիրութիւնները: Սակայն, ինչպէս ասում է Գալիլէոն, գիտութիւնը ժխտում չի ընդունում, եթէ անգամ ոմանք «ո՛չ» էլ ասեն, Երկիրը շարունակում է պտտուել: Կարծում եմ` ինձ պէս չափազանց հետաքրքրասէրները, եթէ անգամ մի փոքր անհանգստացած էլ լինեն, այնուամենայնիւ կ՛ասեն. «Մի հատ էլ ես իմանամ` ովքեր են եղել իմ պապերը»: Եթէ գիտնականներն այս կշռոյթով շարունակեն, առնուազն 3-5 տարուց կը սահմանեն մարդկութեան տոհմածառը. ըստ իս, բոլորը շուտով կը տեղեկանան, թէ ո՛ւմ հետ ի՞նչ աստիճանի ազգակցական կապեր ունեն:

Մի՞թէ մի փոքր չափազանցրած կը լինեմ, եթէ ասեմ, որ ծինային տոհմածառը կը փոխի ոչ միայն անհատների աշխարհայեացքը, այլ նաեւ, հաւանաբար, տեղիք կը տայ պետական կառուցուածքների ցնցումներին: Կարծում եմ` չափազանցրած չեմ լինի. թերեւս սոյն հարցի նշանակութիւնն արտայայտելու համար այսօր մեր ասած ամէն բան քիչ կը լինի: Կարմիր դեղն ընդունելով` ժամ առաջ իրականութեան հետ առերեսուել չկարողացողների գլուխը մօտ ապագայում կարող է խիստ լրջօրէն ցաւել: Շուտով կը տեսնենք, թէ այդ ծինային ուսումնասիրութիւնն ինչպէս կ՛ազդի 200 տարի առաջ Ֆրանսայից աշխարհով մէկ տարածուած ազգային պետութեան կաղապարի վրայ: Ազգի մասին մեր այսօրուայ ընկալումը հիմնուած է լեզուի վրայ: Այսինքն նոյն լեզուով հաղորդակցուող մարդիկ համարւում են նոյն ազգի ներկայացուցիչներ: Ժողովուրդները կարող են ազգակից համարուել միմեանց` ըստ լեզուների նմանութեան: Ինչպէս, օրինակ, թուրքերէն-ուզպեքերէն-ազրպէյճաներէն…

Սակայն, միւս կողմից, երբ հայեացք ենք գցում ծիներին, նկատում ենք, որ այն դէպքում, երբ ուրալ-ալթայական (թուրքական) լեզուախմբի բարբառներով խօսող այդ ժողովուրդների մօտ նրանց միջինասիական նախահօր ծինը շատ աննշան է, ապա այդ ծինը մեծ տոկոսային յարաբերակցութեամբ է (58 տոկոս) հանդիպում  Ֆինլանտայում: Այնպիսի Պալթեան երկրներում, ինչպիսիք են` Լաթվիան, Լիթվիան եւ Էսթոնիան, միջինասիական եւ սիպերիական ծիները շատ աւելի լաւ են պահպանուել, քան` թուրքերէնով հաղորդակցուողների մօտ: Ինչպէս երեւում է, գիտութիւնը մօտ է տոկմաները մէկ անգամ եւս կոտրելու շեմին, ինչպէս դա մի քանի անգամ արել է անցեալում: Եթէ որոշ վարչակարգեր ցանկանում են իրենց գոյութիւնը պահպանել, լեզուի հետ մէկտեղ շտապ կարիք ունեն նաեւ այլ միջուկների:

Այս վիճակը ներկայիս համար որպէս վտանգաւոր չընկալողները պէտք չէ մոռանան, որ Ֆրանսական մեծ յեղափոխութիւնից անմիջապէս յետոյ, երբ թագաւորութիւնը վերջ գտաւ կիյոթինի տակ, ո՛չ Ռոմանովները, ո՛չ էլ Օսմանի որդիները դեռ նորածին հանրապետական վարչաձեւը եւ ազգային պետութեան օրինակը վտանգաւոր չէին համարում իրենց սուլթանութիւնների համար: Սակայն ապագան տեսնել կարողանալով` նոր պայմաններին յարմարուող թագաւորական ընտանիքները մի կերպ պահպանում են իրենց գոյութիւնը: Հաւանաբար ապագան կանխատեսելու ընդունակութիւնը ոչ բոլորին է շնորհուած…

Հետաքրքրուողների համար ներքեւում բերուած է եւրոպական երկրներում առկայ «հապլօ-խմբերի» տոկոսային յարաբերակցութիւնը ներկայացնող պատկերը: Դա կարող ենք անուանել նաեւ ազգերի ազգակցութեան աստիճանը սահմանող պատկեր: Ի հարկէ, այդ բոլորը Y քրոմոզոմի վրայ են հիմնուած, այսինքն` հօրական կողմը ներկայացնող տոհմածառի: Մէկ էլ միթոքոնտրիումային ԴՆԹ-ի քննութիւնը կայ, ըստ որի, կարելի է որոշել, թէ մօրական կողմից ո՛վ ո՞ւմ հետ է ազգական: Թերեւս յաջորդ անգամ էլ դրան կ՛անդրադառնամ:

http://dunyalilar.org/turk-musunuz.html

Թարգմանեց Մելինէ Անումեանը

*Թարգմանութիւնը կատարուել է ՀԵՀ-ի որպէս ՀՀ նախագահի կողմից գործընկեր կազմակերպութեան յայտարարած` «Հայութեան խնդիրներն ու իրաւունքները Թուրքիայի Հանրապետութիւնում» անուանակարգով դրամաշնորհով աշխատանքի շրջանակներում:

«Ակունք»

Իսկ բացումն ալ կատարուեցաւ հանրապետութեան հռչակման օրը` հոկտեմբեր 29-ին…Իւրայատուկ տօն մը` Թուրքիոյ պատմութեան համար, որ մեծ հանդիսութեամբ կը նշուի 1923-էն ի վեր, երբ Քեմալ Աթաթիւրք ստանձնեց յետօսմանական Թուրքիոյ նախագահութիւնը:

Այդ թուականէն ի վեր 12 նախագահներ ղեկավարած են Թուրքիան եւ բոլորին ալ նստավայրը եղած է Չանքայան, որ կը գտնուի մայրաքաղաք Անգարայի կեդրոնը: էրտողանին համար մարտահրաւէր մըն էր այս զեխութիւնը: Վարչապետի պաշտօնէն նախագահի պաշտօն ստանձնել չէր մարտահրաւէրը, այլ խորհրդարանական ժողովրդավարական դրութենէն դուրս եւ իրեն հետ նախագահական պալատ փոխադրելն էր բոլոր կառոյց մը` անշուշտ Չանքայան յանձնելով վարչապետ Ահմեթ Տաւութօղլուին:

Այսպէս, նախկին նախագահ Կիւլի նման պիտի չղեկավարուի երկիրը, ուր վարչապետը ստանձնած էր գործին առիւծի բաժինը: Ընդհակառակը, միեւնոյն ոճով, եւ շարունակ ձեռք երկարելով, տարիներու իր գործակից Տաւութօղլուի հետ, ան պիտի կատարէ իր պարտականութիւնը:

Նոր պալատը նաեւ մուտք կրնայ գործել մրցանիշներու տեղեկագիտարանին մէջ, նկատի ունենալով որ, այս պալատը իր տարածութեամբ կը գերազանցէ Քրեմլինը եւ Պաքինկհամը, այլ նաեւ նոյնինքն Ուաշինկթընի Սպիտակ տունը: Այլ հետաքրքրական մանրամասնութիւն մը`. այս վիթխարի ամրոցին անունն ալ Սպիտակ տուն (կամ պալատ) է, այսինքն պահելու համար տեղական գունաւորումը` Աք սարայ կը կոչուի: Այս ալ արտաքին աղբիւրներու օգտագործման` outsource-ի նորագոյն ո՞ճն է:

Սրամիտ ու պարզամիտ եւ յատկապէս ընդդիմադիր միւս թուրքը, իւրայատուկ բառախաղութեամբ մը. այս դղեակին անունը կը բաղդատէ Էրտողանին պատկանած Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան` AKP-ի հետ:

Դեռ աւելի՛ն. Արեւելքի Սպիտակ տան կառուցումը կատարուած է` քանդելով լայնատարած կանաչութիւն մը, զայրացնելով բնութենապաշտ տեղական թէ միջազգային կազմակերպութիւններ, որոնք արդէն իսկ անցեալ ամրան Պոլսոյ Կեզի պարտէզի քանդումին եւ վերակառուցման հարցով բաւական մը զբաղցուցած էին Էրտողանն ու իր «անարդար բարգաւաճումներ»-ու թղթածրարը:

Անգարայի մէջ ալ կատարուեցան ցոյցեր, սակայն նոյնքան աղմուկ չստեղծեցին, որքան` Կեզին:

Դեռ հոս չ՛աւարտիր ստորակայութեա՞ն, թէ՞ գերազանցութեան բարդոյթէ տառապող  հիւանդ մարդուն ընթացքը: Պոլսոյ մէջ, Վոսփորի ափին, ան վերակառուցած է դղեակ մը, եւ դեռ վերջերս օժտուած է յատուկ գերարդիական նախագահական օդանաւով մը, որուն արժէքը 200 միլիոն տոլարի կը հասնի…

Աշոտ Աւագեանի աշխատութեամբ, 2013 թուին, Երեւանում լոյս տեսաւ հետաքրքրական մի գիրք` «Փանթուրանական երազանք» կամ «Գորշ գայլեր» անուամբ:

Գրքի կազմի վրայ նկարուած է բարձունքի վրայ կանգնած ոռնացող մի գորշ գայլ, նոյնպէս Գարեգին Նժդեհի թեւաւոր խօսքը` «ՄԻՆՉ ՀԱՅԸ ԻՐ ՑԵՂԻ ՄԷՋ ՄԱՐԴԿՈՒԹԻՒՆ, ԹՈՒՐՔՆ ԻՐ ՀՈԳՈՒՄ ԳԱՅԼՈՒԹԻՒՆ Է ՄՇԱԿՈՒՄ»: Հեղինակը իր շնորհակալութիւնն է յայտնում «Յանուն հայրենի» հասարակական կազմակերպութեան` ի դէմս նախագահ Ներսէս Ներսիսեանի, գրքի հրատարակման աշխատանքին աջակցելու համար:

Գիրքը պարունակում է 153 էջ, որի վերջին էջում տրուած է օգտագործուած աղբիւրների եւ գրականութեան ճոխ ցանկ` շուրջ 38 անուններ, գրքեր, հայ եւ օտար լրատուական միջոցներից քաղուած տեղեկութիւններ, որոշ ճանաչուած պատմաբանների կարծիքներ:

Հայաստանի Գիտութիւնների ազգային ակադեմիայի Արեւելագիտութէան հիմնարկի տնօրէն, փրոֆեսէօր` Ռուբէն Սաֆրաստեանը, «Գորշ գայլեր»-ի մասին գրել է` «Գորշ գայլեր»-ի գործում են աննկատ, յաճախ` տարբեր մշակութային եւ մարզական կազմակերպութիւնների անուան տակ, այդ իսկ պատճառով նրանց մասին լրատուութիւնը բաւականին պակաս է, երբեմն էլ` անհասանելի»:

Ներկայ աշխատութիւնը գրուած է աւելի փաստերի վրայ հիմնուած նիւթերից, գրեթէ առանց մեկնաբանութիւնների:

Գիրքը լայն պատկերացում է տալիս համաթուրանական ծայրայեղ ազգայնամոլ կազմակերպութեան եւ նրա ուղղութեան մասին»:

Ուշագրաւ է գրքի խմբագիր Զոհրապ Մուղդուսեանի խօսքը: Մուղդուսեանը գրում է. «Մեր օրերում Հայաստանի Հանրապետութեան դէմ թշնամաբար տրամադրուած թրքական երկու հարեւան պետութիւնների ահագնացող ազգայնական տրամադրութիւնները, որոնք յաճախ պետական մակարդակի են հասնում, յատկապէս` Ազրպէյճան կոչուած արհեստածին երկրում, լրջօրէն վտանգ են հայ ժողովրդի համար եւ դրա դէմը առնելու համար հարկ է միատեղ հայութեան ամբողջ ներուժը:

«Ճիշդ գործողութիւններ ձեռնարկելու համար, հարկաւոր է մանրակրկիտ ուսումնասիրել թրքական պետութիւնների ներսում տեղի ունեցող զարգացումները, այդ թուում` թրքական «Գորշ գայլեր» ազգայնական շարժման գործողութիւնների ձեւերն ու ուղղութիւնները, նրանց որդեգրած թիրախները, որոնցից գլխաւորը այսօր էլ հայութիւնն է եւ Հայաստանի ներկայ Հանրապետութիւնը» նշուած է գրքում»:

Գիրքը բաժանուած է 11 գլուխների, յատկապէս պիտի անդրադառնամ աւելի այն մասերին, որոնք կապւում են հայութեան եւ «Գորշ գայլեր»-ին:

Գրքում նշուած է` «որպէս պահանջատէր եւ վտանգի մատնուած ժողովուրդ` հարկ է քաջատեղեակ լինել թրքական ազգայնամոլական կառոյցների եւ դրանց գործելակերպի մասին»:

Այս առումով արժանի է ուշադրութիւն դարձնել` ԱՇԿ (Ազգայնական շարժում կուսակցութեան (MHP, Millyetci Hareket Partisi, ԱՇԿ) նկատմամբ, որը գործում է Թուրքիայում եւ Թուրքիայից դուրս, ինչպէս` թրքալեզու հանրապետութիւններում, այնպէս էլ Եւրոպայում, յատկապէս` Հոլանտայում, Պելճիքայում, Գերմանիայում, իսլամական ու արաբական մի շարք երկրներում, Միացեալ Նահանգներում եւ բոլոր այն երկրներում, ուր կան թրքական համայնքներ:

Գիրքը անդրադառնում է նաեւ Թուրքիայում կուսակցութիւնների մէջ տեղի ունեցող ընտրապայքարներիՆ:

Թուրքիայի 81 վիլայէթներից 62-ում  (Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը ԱԲԿ)` իշխող իսլամամէտ կուսակցութիւնը գրաւում էր առաջին տեղը: ԱԲԿ-ն չափաւոր պահպանողական է, կողմ` շուկայական տնտեսավարման եւ Եւրոմիութիւն մտնելուն, նշուած է գրքում:

ԱԲԿ քաղաքական գլխաւոր մրցակիցը` Հանրապետական ժողովրդական կուսակցութիւնն է (ՀԺԿ), որը տարիների ընթացքում ձեռք է բերել համակիրների իր կայուն հաւաքականութիւնը, սակայն ըստ գրքի, ի տարբերութիւն ԱԲԿ-ի, այն չունի ընկերային կողմնորոշման հեղինակութիւն:

2009-ի մարտի 29-ին Թուրքիայում անցկացուած տեղական ինքնավարութեան մարմինների ընտրութիւններում ներկայացուած էին 19 կուսակցութիւններ ու մի շարք անկախ թեկնածուներ: Իրենց դիրքերն աւելի էին ամրապնդել ժողովրդահանրապետական կուսակցութիւնն ու Ազգայնական շարժումը, այսինք` Գորշ գայլերի: Հետաքրքրական է, որ 2009-ի Մարտ 29-ի Թուրքիայի տեղական ինքնակառավարման մարմինների ընտրութիւններում Գորշ գայլերի ցուցակում երկու հայ կար` Լեւոն Աքչայ եւ Խեչօ Քէշիշ, որոնցից Լեւոն Աքչան յաղթեց եւ ընտրուեց Մերսին նահանգի համայնքներից մէկի քաղաքապետարանի խորհրդի անդամ:

2002 թուի իսլամամէտ եւ ազգայնական կուսակցութիւնները ընդհանուր առմամբ հասան իրենց ընտրազանգուածի աջակցութեան գագաթնակէտին` հաւաքելով մօտ 53 առ հարիւր որը ամենաբարձր ցուցանիշն էր թրքական քաղաքական պատմութեան մէջ:

Թուրքիայում քաղաքական նախապատուութեան կարեւորագոյն չափանիշներից է կրօնական պատկանելիութիւնը: Կրօնական տարրի աշխուժացման դէպքում նկատում ենք իսլամական կուսակցութիւններին ցուցաբերուող աջակցութեան աճ. հակառակ դէպքում` աճ է ապրում ձախերի վարկանիշը:

Ազգայնական տրամադրութիւնների բարձրացումը բերում է աջերի յաղթանակին:

Ալեւիները յաճախ նախապատուութիւնը տալիս են ՀԺԿ-ին:

1999 թուականի ապրիլին տեղի ունեցած խորհրդարանական ընտրութիւնների արդիւնքում, ԱՇԿ-ն դարձաւ Թուրքիայի 2-րդ կուսակցութիւնը` ստանալով 129 երեսփոխանական աթոռ:

Գրքի հեղինակը նշում է` «Հաշուի առնելով ԱՇԿ-ի գործունէութեան կարեւորութիւնը եւ ներկայացրած վտանգը մեզ համար, հարկ ենք համարում մանրամասն ներկայացնել այդ կուսակցութիւնն ու նրա գործունէութիւնը»:

Մենք մեր հերթին, օգտուելով գրքի բովանդակութիւնից, ստորեւ համառօտ մօտեցումով պիտի փոխանցենք որոշ տեղեկութիւններ այդ կուսակցութեան մասին:

Ժամանակակից Թուրքիայի քաղաքական կեանքում իր ուրոյն տեղն ունի Ազգայնական շարժում Կուսակցութիւնը:

Հասարակական լայն շրջանակներին յայտնի որպէս` «Գորշ գայլեր» (Bozkurt) անուամբ:

Վերջին տասնամեակների ընթացքում համաթուրանական գաղափարախօսութիւն սերմանող ԱՇԿ-ի գործունէութիւնը մեզանում անհրաժեշտ ուշադրութեան չի արժանացել, ուստի փորձ է արւում վերլուծել եւ ներկայացնել ԱՇԿ-ի կազմակերպական կառոյցը, գործունէութեան հիմնական ուղղութիւնները եւ առանձնացնել նրա անցած կարեւորագոյն փուլերը, ինչը հնարաւորութիւն կը տայ աւելի պարզ պատկերացնել «Գորշ գայլեր»-ի գործելակերպի եւ նպատակադրուածութեան մասին:

Ըստ գրքում նշուած կարծիքի, «Գորշ գայլեր»-ի կազմակերպական ուժն են կազմում ոչ միայն կուսակցական սփռուած ցանցերը, այլ ազգայնական համաթուրականների ծայրայեղական կազմակերպութիւնները, կամ,  ինչպէս նրանց կոչում են Թուրքիայում, «Գաղափարապաշտների օճախները» (ULKU OCAKLARI), որոնք պաշտօնապէս չմտնելով ԱՇԿ-ի կազմի մէջ, այնուամենայնիւ ենթարկւում են նրա ղեկավարութեանը:

«Գորշ գայլեր» անուանման առնչութեամբ, գրքում հետեւեալ բացատրութիւնն է տրուած` «Գորշ գայլ»-ը բերնէբերան անցած թրքական դիւցազնավէպէ:

Գորշ գայլը թուրքերի համար նոյնն է, ինչ ռուսների համար` արջը, իտալացիների համար`  Հռոմի գայլը, ամերիկացիների համար` արծիւը, պարսիկների համար` վագրը (պարսիկների համար վագրը չէ, այլ առիւծն է, ԳԳ)»:

«Ամէն մի ազգի համար կարեւոր խորհուրդ ունի իր իսկ ստեղծած ժողովրդական դիւցազներգութիւնը: Հայերի համար դա «Սասնա ծռերն» են, հրեաներինը` Մովսէսի «հնգամատեան»-ը, իսկ թուրքերինը` «Գորշ գայլ»-ը: Ինչպէս ազգն է, այնպէս էլ իր «դիւցազնավէպն է»:

ԱՇԿ-ի գաղափարախօսութեան աւելի ծանօթանալու համար հեղինակը բերում է «Գորշ Գայլեր»-ի հիմնի, քայլերգի եւ «Գաղափարապաշտներ»-ի երդման բովանդակութիւնները:

Փոխանցում եմ միայն` «Գորշ գայլեր»-ի յամառօտագրուած հիմնը եւ քայլերգը:

Ըստ գրքում տրուած բացատրութեան համաթուրանական ծրագրերը նախկինում իրականացնում էին երիտթրքական պարագլուխներից Էնվերը, տոքթոր Նազըմը եւ նրանց խումբը Աֆղանիստանում, յետոյ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքը, Զիա Կէօալփը, Ռաուֆ պէյը` Թուրքիայում:

Գրքի հեղինակ Աշոտ Աւագեանը Զիա Կէօքալփի (1876- 1924) մասին հետեւեալ բացատրութիւնն է տալիս` ընկերաբան, գրող, բանաստեղծ. շատ վերլուծաբաններ, համարում են, որ նրա գաղափարները յանգեցրին Հայոց ցեղասպանութեանը: Կէօքալփը համարւում է թուրք ազգայնականութեան հայրը»:

Սոյն գրքում նշուած է, որ թրքագէտ Ռուբէն Մելքոնեանը իր «Ակնարկ Ստամբուլի հայ համայնքի պատմութեան» գրքում նշում է, որ Թուրքիայի վարչապետ, հետագայում նախագահ Իսմեթ Ինէօնիւն 1925 թուականին Անգարայում «Թրքական օճախների համագումար»-ի իր ելոյթի ժամանակ յայտարարել է` «Մենք բացայայտ ազգայնամոլներ ենք, մենք ցանկացած գնով պէտք է թրքացնենք նրանց, ովքեր ապրում են մեր հայրենիքում»:

ԱՇԿ-ի հիմնադիրն էր Ալփարսլան Թուրքէշը:

Թուրքէշը ծնուել է 1917 թուականին Կիպրոսում, դեռ երիտասարդ տարիքում հրապուրուել է համաթուրանական գաղափարներով:

Համաթուրանականների կարծիքով, պէտք էր մի նոր եւ մեծ կայսրութիւն ստեղծել բոլոր թրքախօս ժողովուրդների համար:

«Գորշ գայլեր»-ը մայիսի 3-ը նշում են որպէս համաթուրանականութեան տօն, մեծ Թուրանի գաղափարի օր:

Ըստ գրքի, մեծ թուով Գորշ գայլեր խօսում են նոյնիսկ Օսմանեան կայսրութեան վերականգնման մասին, որը սփռւում էր, Վիեննայից մինչեւ Չինական պարիսպը:

Ըստ Ա. Թուրքէշի, բոլոր սպիտակ ժողովուրդները առաջացել են թուրքերից, ուստի Թուրքիան իրաւունք ունի ստեղծելու իր կայսրութիւնը:

Թուրքէշի կարծիքով, անհրաժեշտ է թրքացնել արաբական հողերը, սաղմի մէջ ճնշել արթնացող ազգայնականութիւնը արաբ երիտասարդութեան մէջ:

Գրքում նշուած է նաեւ, որ թրքական պետականութեան հարուածները ուղղւում են հայ ժողովրդի դէմ բուն Թուրքիայում, նրանից դուրս` Լիբանանում, Սուրիայում, Իրանում եւ այլուր: Նշուած է նաեւ որ «Գորշ գայլեր»-ի շարժումը խրախուսւում է Միացեալ Նահանգների եւ արեւմտագերմանական շրջանակների կողմից:

«Գորշ գայլեր»-ը նշել են նաեւ` «ԵՐԱՆԻ ԹԷ ՕՍՄԱՆՑԻՆԵՐԸ ԴԷՊԻ ԱՐԵՒՄՈՒՏՔ ԿԱՏԱՐԱԾ ԻՐԵՆՑ ԱՐՇԱՒԻ ԺԱՄԱՆԱԿ ԻՐԱՆՆ ԷԼ ԳՐԱՒԱԾ ԼԻՆԷԻՆ»: Ըստ գրքում նշուած տուեալների, 1970-ական թուականներին ահաբեկչութիւնը դարձաւ «Գորշ գայլեր»-ի գործունէութեան բաղկացուցիչ մասը: Գտնուելով իշխանութեան հովանու տակ, ահաբեկիչ «Գորշ գայլեր»-ին յաջողւում էր խոյս տալ քրէական պատասխանատուութիւնից:

1970-ական թթ. վերջերին թրքական բանակում մեծ թուով, «Գորշ գայլեր» յատնուեցին:

Գրքում ի բաց առեալ «Գորշ գայլեր»-ի մասին տրուած տեղեկութիւնների եւ նրանց գործունէութեան եւ քաղաքական ըմբռնումների առնչութեամբ տրուած բացատրութիւնների,  հեղինակը անդրադարձել է նաեւ Թուրքիայում գործօն տարբեր կուսակցութիւնների, մտայնութիւնների, անհատ ղեկավարների եւ այլ խնդիրների շուրջ:

Թուրքիայի Հանրապետութեան ստեղծման առաջին երկու տասնամեակներին, քեմալականները ճնշում էին իրենց հայեացքներին ոչ համահունչ մտքեր արտայայտող բոլոր ուժերին: Այս շրջանում համաթուրանականի գաղափարների կրողները իրենց հայեացքները փորձում էին տարածել միայն որոշակի հրապարակախօսական եւ գրական ստեղծագործութիւնների միջոցով: Անցեալ դարի 70-ական թուականների կէսերից սկսում է աջ ծայրայեղական ազգայնական եւ ԱՇԿ-ի ղեկավարմամբ գործող ֆաշական ուժերի սերտաճում:

ԱՇԿ-ի մարզական ճամբարներում պատրաստութեան անցան «Գորշ գայլեր»-ի երիտասարդ զինուած ջոկատները, որոնք կազմում էին «Քոմանտոսներ»-ի հիմնական կորիզները, որոնք իսկական պատերազմ սկսեցին Թուրքիայի ձախերի եւ բոլոր նրանց դէմ, ովքեր համաձայն չէին իրենց գաղափարներին:

Ըստ սոյն գրքում տրուած տեղեկութեան, «Գորշ գայլեր»-ն էին իրականացրել 1981 մայիսին Հռոմի պապ Պօղոս Երկրորդի դէմ կատարուած մահափորձը:

Ինչպէս գրքում նշուած է, ԱՇԿ-ն ամբողջ Եւրոպայի «Գորշ գայլեր»-ի մայր կուսակցութիւնն է, իրենց ղեկավարներին անուանում են «Պապաներ»: Փորձում են մտնել տեղական պետական մարմինների մէջ, այդ թւում նաեւ` ոստիկանութեան, իրենց մարդկանց օգնելու, հասարակական դիրք գրաւելու համար:

ԱՇԿ-ի պաշտօնաթերթերից է, «Օթատողու»-ն` հիմնուած 1972-ին:

Այդ թերթի զանազան նիւթերի մէջ յաճախ հանդիպում ենք Հայաստանի եւ հայ ժողովրդի մասին նիւթերի, որտեղ յօդուածագիրները, խեղաթիւրելով պատմութիւնը, վարկաբեկում են հայ ժողովրդին առնչուող ամէն ինչ:

Գրքում նշուած է պոլսահայ պատմաբան,  հրապարակագիր Լեւոն Փանոս Տապաղեանը (ծնուած 1933-ին), ընդգծուած «Գորշ գայլ» է եւ Ա. Թիւրքէշի ցանկութէամբ տարիներ շարունակ յօդուածներ է գրել «Օրթատողու»-ի համար: Ա. Թիւրքեշը, Համաթուրանական այն ղեկավարներից է, որ իր կարծիքով բոլոր սպիտակ ժողովուրդները առաջացել են թուրքերից, ուստի թուրքիան իրաւունք ունի ստեղծելու իր կայսրութիւնը:

Էնվերի կողմից Ա. համաշխարհային պատերազմի նախօրեակին ստեղծուած կազմակերպութիւնը եւս կոչւում էր «Գորշ գայլեր»: Այժմ գորշ գայլեր են կոչւում ԱՇԿ-ի բոլոր անդամները: «Գորշ գայլեր»-ի տեսակէտը արաբների նկատմամբ մի քիչ կարծր է:

Գորշ գայլերը պայքարում են հայերի, ալեւիների, քրտերի, հրեաների դէմ, նշուած է գրքում:

«Կիսառազմականացած այս կառոյցը գործունէութիւն էր ծաւալում թուրք, քիւրտ եւ այլախոհ տարրերի դէմ, նոյնպէս Թուրքիայի հայերի եւ սփիւռքահայութեան, մասնաւորապէս Ասալա-ի դէմ, 1975-85 թուականներին:

Գորշ գայլերի կիրառած թրքացման քաղաքականութեան սպառնալիքի տակ Թուրքիայի հայութիւնը ստիպուած իրեն ներկայացնում էր իբրեւ «քրիստոնեայ թուրք»:

Հակահայ գործողութիւններ կատարող «Գորշ գայլեր»-ը հպարտութեամբ ասում էին` «Մենք պետական պարտականութիւն էինք կատարում»:

Գրքում նշուած է Եւրոպայի թրքական ֆետերացիան սա օղակն է, որ իրար է կապում Եւրոպայի տարբեր երկրների թուրք Ֆետերացիաները, (Գերմանիա, Աւստրիա, Շուէտ, Դանիա, Հոլանտա եւ Ֆրանսա: Բացի Եւրոպայից, կան նաեւ Ֆետերացիայի անդամ կազմակերպութիւններ` Քանատայում, Միացեալ Նահանգներում, արաբական երկրներում, Եգիպտոսում եւ Աւստրալիայում:

Ըստ «Գորշ գայլեր»-ի ամէն մի թուրք պէտք է պարծենայ իր ազգութեամբ, որովհետեւ թուրք ժողովուրդը աշխարհի ամէնից բարձր ժողովուրդն է, նրանց պապերը եկել են Անատոլիա հեռաւոր արեւելքից` առաջնորդուելով գորշ գայլերով:

Վերոյիշեալ տողերի մէջ պարզօրէն բնորոշւում է` «Գորշ գայլեր»-ի ծայրայեղ ազգայնամոլական մտածելակերպ:

Գորշ Գայլերը Եւ Հայերը

Այս առնչութեամբ գրքում գրուած է. «Շատ լարուած է «Գորշ գայլեր»-ի յարաբերութիւնը հայերի հետ: Այդ է վկայում 1994 թուականի վերջերին «Ուլկիւ օճախլարը»-ի կողմից Պոլսում տարածուած թռուցիկը` ուղղուած հայ բնակչութեան, որի բովանդակութիւնը մօտաւորապէս հետեւեալն էր. «Դուք ձրիակերներ, որ այս երկրի քաղաքացի էք կարծւում, դուք եւ մնացած բոլոր հայերդ, դարեր շարունակ շահագործել էք մեր երկիրը: Այսքանից յետոյ դուք դեռ չէք սովորել ձեր դասը: Դուք տակաւին շարունակում էք վարուել այնպէս, ինչպէս անցեալում: Օսմանցիների ժամանակից սկսած դուք մեզ շահագործել էք ու արեան հեղեղներ հոսեցրել. այդ բոլորի դիմաց մենք` թուրքերս, ձեզ հետ միշտ մեր հանրայայտ բարեացակամութեամբ ենք վերաբերուել: Այո՛,  այս բոլորի դիմաց մինչեւ հիմա աչք ենք փակել, սակայն դուք արդէն չափն ու սահմանը անցել էք, եւ մեր համբերութեան բաժակը լցուել է: Իսկ թէ ի՛նչ է պատահել, հիմա մենք ձեզ կը բացատրենք: Ղարաբաղում, Լաչինում, Շուշիում, Զանգելանում եւ շատ ուրիշ վայրերում, որոնց անունը չենք տալիս, դուք հազարներով սպաննել էք մեր թուրք եղբայրներին եւ միասին նստում էք մի սեղանի շուրջ, կարծես թէ ոչինչ չի պատահել, իսկ միաժամանակ օգնում էք մեր բնաջնջմանը:

«Այսպէս դուք վարուել էք շատ երկար ժամանակ, բայց այժմ դրան վերջ պիտի դրուի: Այն ժամանակները երբ կարելի էր թուրք անուան եւ ինքնութեան հետ խաղալ, անցել են:

«Անցեալի եւ ներկայի բոլոր բաց մնացած հաշիւները մենք ձեզ հետ մաքրելու ենք:

«Թուրքիան պատկանում է միայն թուրքերին, դա ձեր ականջներին օղ արէք, եթէ չէք ուզում, որ ձեզ քշենք, թափենք Երեւան, լաւ կ՛անէք, որ հնարաւորին շուտ կորչէք հեռանաք այստեղից, քանզի այնպէս ինչպէս մեր յարգելի վարչապետն է ասել, այս գործը մենք, ինչ կերպ էլ լինի, գլուխ կը բերենք, կարեւոր չէ` ի՛նչ ձեւով: Սա մեր վերջին զգուշացումն է: Թուրքիան պատկանում է միայն թուրքերին եւ ոչ թէ ձեզ նման իժերին: Չհամարձակուէք մոռանալ դա»:

Վերոյիշեալ յերիւրանքներով, սուտերով եւ սպառնալիքներով լեցուն թռուցիկը, ինքնին դրսեւորում է «Գորշ գայլեր»-ի բացարձակ ատելավառ թշնամանքը հայ ժողովրդի հանդէպ:

Կարծում եմ ընթերցողը բաւականաչափ ծանօթացաւ, Թուրք «Գորշ գայլեր»-ի մտածելակերպի եւ վայրագ զգացումների մասին, հանդէպ` հայ ժողովրդի եւ այլ փոքրամասնութիւնների, նոյնիսկ որոշ հարեւան երկրների, ինչպէս` ԻՐԱՆԻ, որի մասին, ըստ գրքի «Գորշ գայլեր»-ը արտայայտուել են` «ԵՐԱՆԻ ԹԷ ՕՍՄԱՆՑԻՆԵՐԸ ԴԷՊԻ ԱՐԵՒՄՈՒՏՔ ԿԱՏԱՐԱԾ ԻՐԵՆՑ ԱՐՇԱՒԱՆՔԻ ԺԱՄԱՆԱԿ, ԻՐԱՆՆ ԷԼ ԳՐԱՒԱԾ ԼԻՆԷԻՆ»:

Գիրքը բովանդակում է աւելի լայն տեղեկութիւններ, ինչպէս` թրքական պետական կառոյցների մօտեցումը կրօնափոխ հայերի նկատմամբ, կամ Հրանդ Տինքը եւ «Գորշ գայլեր»-ը ժամանակակից համազրպէյճանական շարժումը եւ այլ նիւթեր:

Ինչպէս վերեւում նշեցի, հնարաւոր չէ բոլոր նիւթերի մասին գրել:

Գրքի վերջում հեղինակը երկու տարբեր գլուխների մէջ` «Վերջաբանի փոխարէն» եւ «Յետագրութիւն» վերնագրութիւններով, մի շարք յաւելումներ եւ լուսաբանութիւններ է կատարել:

Ստորեւ որոշ համառօտ քաղուածքներ` այդ գլուխներից:

«ԱՇԿ-ն բուռն կերպով քննադատում է Հայաստան -Թուրքիա սահմանի բացման գաղափարը»:

2010 թուի ապրիլի 29-ին մեծ եղեռնի 95-ամեայ տարելիցի առիթով, Պոլսում զոհերի յիշատակին նուիրուած ոգեկոչումներ եղան: «Գորշ գայլեր»-ը սպառնացին սպաննել ոգեկոչողներին:

Հետաքրքրական է, որ Թուրքիայի իշխող Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութիւնը բազմիցս յայտարարել է, որ` «դէմ է ազգայնութեան, եւ վարչապետ Էրտողանը բացայայտ քննադատել է եւ նոյնիսկ Ֆաշական է համարել Թուրքիայի Հանրապետութեան այն քաղաքականութիւնը, որի պատճառով փոքրամասնութիւնները հեռացան երկրից: Սրան զուգահեռ, որոշ թուրք ղեկավարների արտայայտութիւնները շարունակում են մնալ մտահոգիչ: Օրինակ` պաշտպանութեան նախարար Վեճտի Կիւնուլի 2008թ. նոյեմբերին Պրուքսէլում արուած յայտարարութիւնը` «Եթէ այսօր Եգէական ծովի աւազանում յոյները եւ Թուրքիայի շատ վայրերում հայերը շարունակէին ապրել, արդեօք մենք կարո՞ղ էինք նոյն ազգային պետութիւնը լինել»:

Հանրապետական Թուրքիայի իշխանութիւնները Լոզանի պայմանագրում սահմանուած իրաւունքները բնութագրում են ոչ թէ որպէս ազգային, այլ կրօնական փոքրամասնութեան իրաւունքներ:

Հիւանդագին ազգայնամոլական բնորոշ դրսեւորումներից էր, Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Գարեգին Բ.-ի շքախմբի դէմ յարձակման փորձը (2006 -ի յունուար ամսին), ինչպէս նշուած է գրքում:

Արդար լինելու համար պէտք է նշել նաեւ, որ թուրք պատմաբանների մէջ կան արդարամիտ անհատներ ինչպէս` պատմաբան Թ. Աքչամը, որ ժամանակակից Թուրքիայում գոյութիւն ունեցող ազգայնամոլական տրամադրութիւնները համարում է միաժամանակ Ֆաշական, եւ 20-րդ դարի սկզբին Հայոց ցեղասպանութիւնը իրագործած` Միութիւն եւ յառաջադիմութիւն կուսակցութեան կողմից, երիտ-թուրքերի դաւանած համաթրանական արժէքային համակարգի շարունակութիւնը:

2012 թ, փետրուարի 26-ին Պոլսի Թաքսիմ հրապարակում, Խօջալուի դէպքերի 20-ամեակի առնչութեամբ, թուրքերն ու ազերիները միասնական ցոյց կազմակերպեցին: Ըստ թրքական լրատուամիջոցների եւ վերցուած լուսանկարների, մասնակիցները ցուցադրել են խիստ հակահայկական բովանդակութեամբ պաստառներ, ինչպէս` վերջ հայկական ստերին», «Բոլորդ հայ էք, բոլորդ վիժուածք էք», «Այսօր Թաքսիմ, վաղը Երեւան»:

Նկատի ունենալով թուրքերի կողմից դրսեւորած, վերոյիշեալ մտածելակերպը եւ գործողութիւնները` գրքի հեղինակը նշում է` «Ներկայ Թուրքիան չի հրաժարուել իր ծաւալապաշտական նկրտումներից, միաժամանակ աւելացնում է` «Թուրքը` ազգային, կրօնական, պատմական, քաղաքակրթական տեսակէտից երբեք հոմագէն (համածին,  միատարր) չի եղել:

Այն տարբեր ժողովրդներից, տարբեր դաւանանքներից, տարբեր քաղաքակրթութիւններից կազմուած մի համախմբում, որն էլ հէնց ժամանակին դարձաւ Օսմանեան կայսրութեան անկման պատճառներից մէկը: Գրքի վերջում հեղինակը «Յետագրութիւն» գլխի տակ որոշ խորհրդածութիւններ է կատարում:

«Եթէ Պոլիսը համաթուրանականութեան գլուխն է», նշում է պրն. Աւագեանը, ապա թող Թեհրանը կամ հայկական մի բնակավայր, դառնայ արիական ցեղերի եղբայրութեան գլուխը:

Եթէ ուժ է թրքական միութիւնը, նոյնքան ուժ է եւ թուով եւ որակով` հայ, պարսիկ, քիւրտ եւ արիական այլ ժողովուրդների միութիւնը:

Եթէ մեծ է թրքական աշխարհը, մի քանի անգամ աւելի մեծ է արիական աշխարհը: Եթէ ստեղծւում է թուրք օճախ, ապա պէտք է ստեղծել եւ արիական օճախ:

Աշոտ Աւագեանը կարեւոր է համարում արիական ազգերի եւ ցեղերի համագործակցութիւնը` որպէս հակազդող ուժ համաթուրանականութեան դէմ:

Այս կապակցութեամբ նշում է մի շարք երկրների անուններ, ինչպէս` Իրանի, Հայաստանի, քրտերի, Գերմանիայի, Իտալիայի, Յունաստանի եւ այլ երկրների անուններ:

Ինչպէս գիտենք, ներկայ դարում, ցեղային հիմունքներով տարուած պայքարի գաղափարը հնացած եւ մերժուած տեսութիւն է համարւում:

Ֆաշական Գերմանիան Բ. Համաշխարհային պատերազմի ժամանակ, ցեղային մոլուցքով տարուած` պատմութեան մէջ հրէշային յիշատակներ թողեց:

Հակառակ այս բոլոր դժուարութիւնների եւ խոչնդոտների` մայր հայրենիքը եւ համայն հայ ժողովուրդը, չեն կարող անտարբեր մնալ եւ սպասել, թէ մեր հակառակորդները ինչ են տնօրինում մեզ համար:

Ինչպէս գրքի խմբագիր Զոհրապ Մուղդուսեանն է եզրակացնում` ՀԱՐԿ Է ՄԻԱՒՈՐԵԼ ՀԱՅՈՒԹԵԱՆ ԱՄԲՈՂՋ ՆԵՐՈՒԺԸ», պայքարելու բոլոր դժուարութինների դէմ:

Մեր առաջնահերթ տեսլականը պէտք է լինի համայն հայութեան ամբողջական ներուժի կենտրոնացումը, Հայաստանի եւ Արցախի միացումը եւ Հայաստանի պետական կառոյցի եւ բանակի զօրացումը:

Գրութիւնս վերջացնում եմ մեծն ՐԱՖՖՈՒ ոգեշունչ խօսքերով:

«ՕՏԱՐԻ ՕԳՆՈՒԹԻՒՆԻՑ ՄԵԶ ՇԱՀ ՉԿԱՅ: ԴԺԲԱԽՏ Է ԱՅՆ ԱԶԳԸ ԵՒ ԴԺԲԱԽՏ ԿԸ ՄՆԱՅ, ՈՐ ՕՏԱՐԻ ՕԳՆՈՒԹԵԱՆ ԿԱՐՕՏ ԼԻՆԻ:

ՈՉ ՈՔ ԻՐ ՀՈԳՈՒ ՀԱՄԱՐ ՄԵԶ ՉԻ ՕԳՆԻ, ՆԱ ՊԷՏՔ Է ՏԱՍԸ ԲԱՆ ԱՌՆԻ ՄԵԶԱՆԻՑ, ՈՐ ՄԻ ԲԱՆ ՏԱՅ:

Օրաթերթը կը գրէ, որ թրքական իշխանութիւնները ոչ միայն սահմանակից երկիրներուն մէջ ուղղակի միջամտութիւն կը կատարեն, այլ նաեւ հեռաւոր արաբական երկիրները տկարացնելու խափանարարական արարքներու մէջ բացայայտ դերակատարութիւն կ՛ունենան` օգտագործելով իսլամական խմբաւորումներ:

Օրաթերթը կը նշէ, որ այս երեւոյթը արաբական պետութիւններէն աւելի կտրուկ կեցուածք մը կը պահանջէ, որովհետեւ այդ երկիրները իսկական վտանգի տակ են:

Օրաթերթը նաեւ կ՛ընդգծէ, որ իսլամ ծայրայեղական կազմակերպութեանց դէմ ՄԱԿ-ի Ապահովութեան խորհուրդի թիւ 2170 բանաձեւը պէտք է նկատի ունենայ Թուրքիոյ նենգ դերակատարութիւնը, եթէ առնչակից երկիրները ահաբեկչութեան եւ անոր հետեւորդներուն դէմ պայքարին նկատմամբ լուրջ են:

Կը հաղորդուի, որ Էրտողանի որդին կը ֆինանսաւորէ մարդկային իրաւանց, ազատութեան ու մարդասիրական օժանդակութեան հասարակական կազմակերպութիւն IHH-ը, որ ծանօթ է իսլամական ծայրայեղական խմբաւորումներու կատարած իր օժանդակութեամբ:

Թուրքիոյ խորհրդարանի անդամներ եւ ականաւոր դէմքեր Թուրքիոյ եւ ՏԱՀԵՇ-ի հետ կապը բազմիցս լուսարձակի տակ առած են: Ըստ անոնց, Մարդկային իրաւանց ու ազատութեանց եւ մարդասիրական օժանդակութեան հիմնարկը (IHH) նշանակալից դերակատարութիւն ունի: Նորընտիր նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի որդին` Պիլալ Էրտողան, նշեալ հիմնարկի վարչութեան հետ կապեր ունի եւ իր հօր քաղաքական ցանցը կ՛օգտագործէ կազմակերպութեան համար դրամահաւաք կատարելու նպատակով: Կարգ մը աղբիւրներ կ՛ըսեն, որ Պիլալ նոյնիսկ IHH-ի վարչութեան անդամ եղած է, սակայն IHH-ի կայքը ներկայիս անոր անունը չի նշեր:

1 յունուար 2014-ի IHH-ին պատկանող բեռնակառք մը կանգնեցուեցաւ Ատանայի մօտ, ոստիկանութեան անցարգելի մը վրայ: Անիկա բեռցուած էր զէնքերով ու զինամթերքով եւ կ՛ուղղուէր Սուրիա: Ալեքսանտրեթի դատախազը փորձեց քննութիւն կատարել, սակայն քննութիւն կատարել արգիլուեցաւ: Երբ Թուրքիոյ ներքին գործոց նախարարին ու ՄԻԹ-ի (գաղտնի սպասարկութիւն) կողմէ արդարադատութեան աշխատանքի խանգարման համար դատական հայց ներկայացուց, զինք գործէն վտարեցին: Բեռնակառքը կանգնեցուցած ոստիկանները գործէ արձակուեցան: Կառավարիչը յայտնեց, որ գործողութիւնը «պետական գաղտնիք» մըն էր:

Սուրիա ուղղուող երկու փոխադրակառքերու մէջ եւս զինամթերք յայտնաբերուեցաւ: Ատանայի ոստիկանութեան ահաբեկչութեան դէմ պայքարի բաժանմունքէն ոստիկաններ զինամթերքի լուսանկարները փոխանցեցին լրատուամիջոցներուն: Անոնք եւս գործէ վտարուեցան:

Յունուար 2014-ին կառավարութիւնը Թուրքիոյ վարկը փրկելու փորձով մը ճնշում գործադրեց IHH-ի վրայ: Թրքական իշխանութիւնները ձերբակալեցին 23 անձեր, ներառեալ` Քայիտայի բարձրաստիճան գործիչներ, որոնք կապ ունէին IHH-ի հետ: Անոնց շարքին էր Միջին Արեւելքի մէջ Քայիտայի փոխ ղեկավարը, որ Կուանթանամոյի նախկին բանտարկեալ մըն է, ինչպէս նաեւ` Թուրքիոյ մէջ Քայիտայի ներկայացուցիչ Հալիս Պայանչուք: IHH-ի դէմ քայլը տեղի ունեցաւ Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմի լուծման «Ժընեւ-2» խորհրդաժողովէն առաջ, ուր կը նախատեսուէր, որ Թուրքիա յառաջատար դերակատարութիւն ունենայ:

Թուրքիոյ խորհրդարանի անդամներ տակաւին կը պնդեն, որ կառավարութիւնը կը շարունակէ աջակցիլ ժիհատականներուն` անոնց Թուրքիայէն Սուրիա մուտքը դիւրացնելով, զէնքեր տրամադրելով եւ վիրաւոր զինեալներ թրքական պետական հիւանդանոցներու մէջ դարմանելով:

Զինեալներուն 10 Առ Հարիւրը
Թուրքիոյ Քաղաքացիներ Են

Թուրք երեսփոխաններ նամակ մը յղեցին նախագահ Էրտողանի եւ Տաւութօղլուի` ՏԱՀԵՇ-ի հետ կառավարութեան կապերուն եւ IHH-ի գործունէութենէն կառավարութեան տեղեակ ըլլալուն մասին պաշտօնական բացատրութիւն մը պահանջելով:

Երեսփոխաններ կը հաղորդեն, որ առանց թիւի բեռնակառքեր շարունակ Սուրիոյ սահմանակից Ատանա, Քիլիս, Այնթապ եւ Կեսարիա քաղաքներուն մօտէն կ՛անցնին: Անոնք կը հաւատան, որ բեռնակառքերը զէնք կը փոխադրեն: Քիլիսի բնակիչները կը նշեն, որ թուրք պաշտօնատարներուն եւ սահմանին սուրիական կողմը գտնուող ՏԱՀԵՇ-ի անդամներու միջեւ սովորական յարաբերութիւններ գոյութիւն ունին:

Ըստ թուրք բժիշկի մը, թրքական հիւանդատարներ վիրաւորները թրքական հիւանդանոցներ կը փոխադրեն: Վիրաւորները պաշտօնական թուղթեր կամ անձագիրներ չունին: Թուրքիոյ առողջապահութեան նախարարութիւնը կը հոգայ անոնց դարմանումին ծախսերը: Ապրիլ 2014-ին հրապարակուեցաւ ՏԱՀԵՇ-ի տխրահռչակ մէկ հրամանատարին` Ապու Մուհամատի Ալեքսանտրեթի հիւանդանոցին մէջ դարմանուելու ընթացքին լուսանկարը:

Կը նշուի, որ «Իսլամական պետութիւն» կոչուող այս ահարկու կազմակերպութիւնը իր ուժին տիրացաւ Թուրքիոյ կողմէ իր վայելած զօրակցութեան շնորհիւ: Անոր հրամանատարներէն մէկը, որուն հետ հարցազրոյց մը կատարուած է Թուրքիոյ Ռէյհանլը քաղաքին մէջ, ըսած է. «Մեր անդամներէն ոմանք թրքական հիւանդանոցներու մէջ բուժուեցան: Պատերազմի սկզբնական օրերուն մեր պայքարին միացող օտարներու մեծամասնութիւնն ու պատերազմի ընթացքին գործածուած զէնքերը Թուրքիոյ տարածքով հասան մեզի»:

Միջին Արեւելքի մէջ ամէնէն վայրագ խմբակը ըլլալէ առաջ, այս կազմակերպութիւնը Սուրիոյ սահմանին վրայ թրքական գիւղաքաղաքները օգտագործած է իբրեւ առեւտուրի կեդրոն, եւ Թուրքիա այս տարածքը տրամադրած է որպէս կեդրոն` պատերազմի գացող օտարներուն ու անոնց զէնքերու փոխադրութեան:

Թերթը կ՛եզրակացնէ, որ յիշեալ կազմակերպութիւնը իր յաջողութիւնը մասամբ կը պարտի թուրքերուն, աւելցնելով, որ այժմ` «Թուրքիա իր ցանածը կը քաղէ»:

Ռէյհանլըի քաղաքապետ Թամեր Ափիշ թերթին յայտնած է, որ Թուրքիա Սուրիոյ նախագահ Պաշշար Ասատի դէմ եղողները գոհունակութեամբ դիմաւորած է, իսկ հիմա անոնք` «կը սպաննեն, իրենց հիւանդութիւնները կը տարածեն եւ Թուրքիոյ կատարած բարիքին փոխարէն` չարիք կը բերեն, իսկ այս բոլորին գինը մե՛նք բոլորս կը հատուցենք»:

«Ուաշինկթըն Փոսթ»-ի համաձայն, ծայրայեղականները իրենց հակակշիռին տակ գտնուող տարածքներէն դէպի Թուրքիա քարիւղ կը մաքսանենգեն, սահմանին վրայ ապօրինի կերպով զէնքի եւ ապրանքի փոխադրութիւն կը կատարեն: Թուրքիա այս ապօրինութիւններուն վերջ տալու համար որոշ քայլերու դիմած է, բայց անոնք բաւարար չեն եղած:

Թուրքիա ընտրեց իր 12-րդ հանրապետութեան նախագահը: Ասիկա պատմական հանգրուան մըն էր, որ անկասկած պիտի արձանագրուի պատմութեան մէջ, քանի որ առաջին անգամն էր, որ երկրին հանրապետութեան նախագահը կ՛ընտրուէր ժողովուրդին կողմէ: Ուրեմն ժողովուրդը առաջին անգամ ըլլալով սնտուկի գլուխ հրաւիրուեցաւ հանրապետութեան նախագահ ընտրելու համար եւ ընտրեց: Թէեւ քուէարկութեան մասնակցութիւնը այնքան բարձր չեղաւ, որքան կը սպասուէր, բայց ժողովուրդը իր պարտականութիւնը կատարեց եւ գնաց ընտրելու երեք թեկնածուներէն մէկը: Անակնկալ չկայ: Ինչպէս ամենայն վստահութեամբ կը սպասուէր, վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան հանրապետութեան նախագահ ընտրուեցաւ: Այս կերպով ան այլեւս վարչապետարանի շէնքէն բաժնուելով` պիտի անցնի Չանգայայի ապարանք: Անշուշտ ամէնէն առաջ պիտի հրաժարի վարչապետի ու Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան կուսակցապետի իր երկու պաշտօններէն: Երկար տարիներէ ի վեր ան եղաւ այս կուսակցութեան յաղթական խօսնակն ու գլխաւոր գործիչը, երկար տարիներէ ի վեր ան իր կուսակցութիւնը մէկ յաղթանակէն դէպի միւս յաղթանակը տարաւ: Հիմա պայման պիտի դառնայ, որ ան այլեւս դադրի միայն ԱԲԿ-ն իր կուսակցութիւնը նկատելէ, պայման պիտի ըլլայ,  որ ան իր նախագահութիւնը հաստատէ բոլոր կուսակցութիւնները համադրող եւ բոլորը իրը նկատող կեցուածքի վրայ: Որքան որ ալ հակառակը պնդէր, ան մինչեւ հիմա եղաւ միայն ԱԲԿ կուսակցութեան համակիրներուն վարչապետը, ասկէ ետք պայման պիտի ըլլայ, որ ան դառնայ անխտիր ամբողջ Թուրքիոյ բնակիչներուն հանրապետութեան նախագահը: Ընտրութենէն ետք սարքուած ո՛վ գիտէ քանիերորդ «պատշգամի ճառախօսութեան» մէջ ինք ալ արդէն խոստացաւ: «77 միլիոնին նախագահը պիտի ըլլամ», ըսաւ: Էրտողան, արդարեւ, պիտի կարենա՞յ հիմա նոր դիմագծութիւն մը ստեղծել, պիտի կարենա՞յ հեռու մնալ կռիւներէ, բանավէճերէ, ընդդիմադիրներու հետ հակամարտութիւններ շարունակելու, ընդդիմադիրներու հասցէին ծանր խօսելու իր ռազմավարութիւններէն, պիտի կարենա՞յ կառավարութեան ո՛չ թէ ուղղութիւն տալ, այլ` հակակշռել կառավարութիւնը, պիտի կարենա՞յ, որպէս բոլորին նախագահը, ինքզինք սիրցնել, մինչեւ իսկ անոնց, որոնք մինչեւ այսօր իրեն դէմ եղած են:

Թայիփ Էրտողան, ով ի՛նչ կ՛ուզէ` ըսէ,  արտակարգ քաղաքագէտ մը եղաւ եւ ան, Պոլսոյ մայր քաղաքապետի համեստ պաշտօնէն մինչեւ վարչապետի, հիմա ալ հանրապետութեան նախագահի պաշտօն, արձանագրեց գլխու պտոյտ պատճառող վերելք մը, որուն ընթացքին ան շատ բան ալ տապալեց, բայց ամէնէն առաջ տապալեց ինչ-ինչ թապուներ, որոնց անձեռնմխելի ու անհպելի կը նկատուէին: Էրտողան Թուրքիան փրկեց այն նեղ կաղապարներէն, որոնց միշտ հաւատարիմ կը մնային նախորդ կառավարութիւնները, իր փայլուն հռետորութեամբ կրցաւ գրաւել զանգուածներուն սիրտը: Միշտ ընդգծեց նոր Թուրքիա մը ստեղծելու իր դիտաւորութիւնը եւ նախագահական ընտրարշաւի ընթացքին ալ լայնօրէն օգտագործեց այս թեման:

Թուրքիոյ պատմութեան մէջ նոր էջ մը բացուեցաւ: Երէկ գիշեր հարցումներ կը տանջէին հանրային կարծիքը: Հիմա ո՞վ պիտի ըլլայ վարչապետը, ո՞վ պիտի ըլլայ ԱԲԿ-ի կուսակցապետը, եւ Էրտողան պիտի կարենա՞յ ըլլալ ամբողջ ժողովուրդին կողմէ ընդունուած հանրապետութեան նախագահ մը, ինչպէս կրցաւ ըլլալ նախագահ Ապտիւլլա Կիւլ: Առաջին ազդանշանները երէկ գիշեր լաւ չէին: Հանրապետական ժողովուրդի եւ Ազգայնական շարժում կուսակցութիւնները անմիջապէս ամենածանր որակումներով յարձակեցան ընտրութեան արդիւնքներուն վրայ, դարձեալ ծանր քննադատութիւններ ըրին Էրտողանի հասցէին, պնդեցին, որ ան երբեք պիտի չկարենայ ըլլալ ամբողջ ժողովուրդին նախագահը, արդար կերպով ընտրուած նախագահ մը պիտի չըլլայ: Վարչապետ Էրտողանն ալ գիշերուան «պատշգամի ճառախօսութեան» սկիզբի մասերուն մէջ չկրցաւ դարձեալ չգործածել յարձակողական ոճ մը` իր ընդդիմադիրներուն հասցէին, թէեւ ճառախօսութեան վերջաւորութեան մօտ ան վստահեցուց, որ ասկէ ետք ինք պիտի ըլլայ նախագահը թէ՛ զինք սիրողներուն, թէ՛ զինք չսիրողներուն: Ան ըսաւ նաեւ, որ այս ընտրութեան մէջ կորսնցնող չկայ, բոլորն ալ բան մը շահեցան:

Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան նոր փորձութեան մը դիմացն է հիմա: Ան մինչեւ այսօր կրցաւ յաղթական դուրս գալ մինչեւ իսկ այն պահերուն, երբ կը կարծուէր, որ պարտութիւն կրած էր: Ան մինչեւ այսօր շահեցաւ բոլոր դիրքերն ու դատերը: Բայց հիմա այլեւս պէտք է շահի ամբողջ բնակչութեան սիրտը: Ինք երէկ կը խօսէր ժողովուրդին հետ սրտի կապ հաստատելու հրամայականին մասին: Պիտի կարենա՞յ իրականացնել ատիկա ամբողջ ժողովուրդին հետ, այլ` ո՛չ թէ միայն իրեն համակիր ժողովուրդին հետ:

«Նոր Մարմարա»

Նեճաթի Էօզքան Հետեւեալ Տողերով
Կը Մեկնաբանէ Տեմիրթաշի Յաղթանակը

Տեմիրթաշի քաղաքական ընտրապայքարի ոգին, լեզուն, պատգամները, կոչերը ցոյց տուին, որ քիւրտերու քաղաքական պայքարը կը փոխէ իր քառասնամեայ ռազմավարութիւնը եւ կը թեւակոխէ նոր փուլ: Քաղաքական ու ժողովրդավարական պայքարի մասնակիցներ ծանօթ են ու շատ լաւ գիտեն, որ եթէ ցեղային պատկանելիութեան հարցը քաղաքական կուսակցութեան մը միակ նպատակակէտն է, այն ատեն այդպիսի կուսակցութիւն մը ապագայ չունի: Այդպիսի դիմագծութիւն մը ոչի՛նչ կը շահեցնէ կուսակցութեան: Նոյնն էր նաեւ քրտական կուսակցութիւններու պարագան: Այս երկրին մէջ քրտական հարցը մօտաւորապէս քառասուն տարուան անցեալ մը ունի, եւ անցնող 30 տարիներու ընթացքին բացուած-գոցուած, կամ անուն փոխած կուսակցութիւնները միայն քիւրտերու ցեղային պատկանելիութեան հարցին վրայ է, որ ծանրացան ու այդ թեման է, որ իրենց գաղափարախօսութեան առանցք դարձուցին:

Բայց ամէն ինչ փոխուեցաւ 2013-ի վերջաւորութեան եւ Ժողովուրդներու ժողովրդավար կուսակցութիւնը, որ ծնունդ առաւ Խաղաղութիւն եւ ժողովրդավարութիւն կուսակցութեան երդիքին տակ, տակնուվրայ ըրաւ քաղաքական հաշիւները: Երեսուն տարիէ ի վեր քրտական կուսակցութիւններ քաղաքապետական ընտրութիւններու ընթացքին առաւելագոյնը հազիւ 6 տոկոս քուէ հաւաքած էին, բայց Ժողովուրդներու ժողովրդավարական կուսակցութեան հիմնումով յայտնի դարձաւ, որ քրտական քաղաքական պայքարը կը փոխէ իր ռազմավարութիւնը: Տեմիրթաշի որպէս թեկնածու առաջադրումը տեղին ու ճիշդ որոշում մըն էր, իսկ անոր քարոզարշաւը, միւս երկու թեկնածուներու բաղդատմամբ, միշտ մնաց քաղաքական բարեկրթութեան ու յարգանքի պատնէշի վրայ: Տեմիրթաշ 1-1.5 ամսուան ընթացքին կրցաւ «ցեղային պատկանելիութեան շապիկ»-ը հանել եւ զանգուածներն ալ «գրաւելու» ճամբուն վրայ մեծ յաջողութիւն մը արձանագրել:

Երեք թեկնածուներուն միջեւ ամէնէն երիտասարդ քաղաքագէտը Տեմիրթաշն էր (ընդամէնը` 41 տարեկան): Ուղղակի սփռումով հաղորդումներու եւ հանրահաւաքներու ընթացքին ա՛ն է, որ ամէնէն զուարճախօս լեզուն կը գործածէր: Տեմիրթաշ միակ թեկնածուն էր, որ կրցաւ ի՛ր նման երեւիլ:

Հակառակ որ զանգուածային լրատուամիջոցները եւ հեռատեսիլային կայաններ վարչապետ Էրտողանին յատկացուած լրատուութեան կամ տեղեկատուութեան ժամանակամիջոցի կամ տողերու քանակութեան քսանէն մէկն իսկ չէին յատկացուցած Տեմիրթաշին, հակառակ որ վարչապետի ընտրապայքարին համար նախատեսուած նիւթական միջոցներուն յիսունէն մէկն իսկ չունէր Տեմիրթաշ, այս երիտասարդ քաղաքագէտը կրցաւ մէկ ամսուան մէջ Ժողովուրդներու ժողովրդական կուսակցութեան քուէները կիսով չափ աւելցնելու եւ այլեւս ի ցոյց դնելու, որ քրտական պայքարը նոր հանգրուանի մէջ կը գտնուի:

*
*   *

Իսկ Շահին Ալփայ «Եթէ Տեմիրթաշ ըլլար Հանրապետական ժողովուրդի կուսակցութեան»` Ճէ Հէ Փէ»-ի առաջնորդը» խորագրին ներքեւ, այդ ազգայնական կուսակցութեան քաղաքական ուղեգիծը քննադատելէ ետք, այսպէս կ՛արտայայտուի Տեմիրթաշի մասին:

Ընտրութիւններուն յաջորդ օրը մանկութեան ընկերներէս մէկը հեռաձայնեց, ու իր զայրոյթը արտայայտելով ընտրութեան արդիւնքին մասին` ըսաւ. «Ա՜խ, եթէ Տեմիրթաշ գլխաւորէր «Ճէ Հէ Փէ»-ն, Թուրքիոյ մէջ ամէն ինչ տարբեր պիտի ըլլար»:

Ընկերս միայն ա՛յս է, որ ըսել կ՛ուզէր. Տեմիրթաշի նման երիտասարդ, աշխուժ եւ, ամէնէն կարեւորը, ժողովրդավար, ձախակողմեան եւ մարդու իրաւունքներու պաշտպան թեկնածու ըլլար «Ճէ Հէ Փէ»-ի գլխուն: Ես ալ լիովին համակարծիք էի իրեն հետ: «Ճէ Հէ Փէ» երբեք չկրցաւ ձերբազատիլ աթաթիւրքեան շղթաներէն ու միշտ մնաց «բռնապետական աշխարհիկ կարգավիճակ»-ի ու «անձնագրային քաղաքականութեան» գերի:

Ինչ կը վերաբերի Ժողովուրդներու ժողովրդավարական կուսակցութեան, Տեմիրթաշ նախագահական ընտրապայքարը կառուցեց միայն ու միայն ժողովրդավարութեան, ձախակողմեան եւ մարդկային իրաւունքներու պաշտպանութեան գաղափարներու վրայ: Յաջողեցաւ ձերբազատիլ քրտական նեղ ազգայնապաշտութենէն, չմնաց ՔԱԿ-ի զէնքերու շուքին տակ, ցոյց տուաւ, որ իր գլխաւորած կուսակցութիւնը կրնայ դեր խաղալ քաղաքական կեանքին մէջ:

2014թ. մայիսի 31-ին լրացաւ «ազատութեան տորմիղի» դրօշակակիր «Մաւի Մարմարա» նաւի միջադէպի 4-րդ տարելիցը: 2010թ. այդ օրն իսրայէլցի յատուկ ջոկատայինները Կազայի հատուած մեկնող թուրքական այդ նաւում սպաննեցին 9 թուրքի, ինչը յանգեցրեց Թուրքիայի եւ Իսրայէլի միջեւ յարաբերութիւնների կտրուկ վատթարացմանը, ինչը շարունակւում է ցայսօր: Միջադէպից յետոյ Թուրքիան 3 նախապայման ներկայացրեց Իսրայէլին` ներողութիւն խնդրել, փոխհատուցում վճարել եւ վերացնել Կազայի հատուածի շրջափակումը, ընդգծելով, որ առանց այդ 3 կէտի իրագործման` տեղի չի ունենայ թուրք-իսրայէլեան յարաբերութիւնների կարգաւորում եւ Թուրքիայի դեսպանը չի վերադառնայ Իսրայէլ:

Իսրայէլն իր հերթին պնդում է, որ Թուրքիան վերջ դնի իսրայէլցի բարձրաստիճան զինուորականների դատական գործընթացներին եւ հրաժարուի միջազգային ասպարէզում իր հակաիսրայէլեան քայլերից, ինչը, մասնաւորապէս, վերաբերում է ՕԹԱՆ-ի հետ հրէական պետութեան համագործակցութիւնը թորփիլահարելուն (2014թ. յունուարին ՕԹԱՆ-ի գլխաւոր քարտուղարի տեղակալ Ալեքսանտր Վերշպոուն հերքեց Էրտողանի այն մտահոգութիւնները, թէ Իսրայէլը կարող է Թուրքիայում (Մալաթիա) տեղակայուած ՕԹԱՆ ռատարն օգտագործել Իրանին հրթիռային հարուած հասցնելու համար):

Իսրայէլը, որը երկար ժամանակ հրաժարւում էր կատարել թուրքական նախապայմանները, արդէն կատարել է դրանցից մէկը. 2013թ. մարտի 22-ին Իսրայէլի վարչապետ Պենիամին Նեթանիահուն (Միացեալ Նահանգների ճնշմամբ) զանգահարեց Էրտողանին եւ ներողութիւն խնդրեց «Մաւի Մարմարայի» միջադէպի համար: Նեթանիահուն իր այդ քայլը պատճառաբանեց տարածաշրջանում եւ մասնաւորապէս Սուրիայում ստեղծուած նոր իրավիճակով` կարեւորելով Սուրիայի հարեւաններ Իսրայէլի եւ Թուրքիայի միջեւ համագործակցութիւնը: Պէտք է նշել, որ չնայած Իսրայէլի այդ քայլին` թուրք-իսրայէլեան յարաբերութիւնների կարգաւորման գործընթացում չգրանցուեց որեւէ էական առաջընթաց, քանի որ բաց էին մնացել մնացեալ հարցերը, որոնք առնչւում էին երկու կողմին էլ:

2014թ. փետրուարի սկզբին յայտնի դարձաւ, որ Իսրայէլը «Մաւի Մարմարա»-ի միջադէպի համար Թուրքիային առաջարկել է 20 միլիոն ամերիկեան տոլարի փոխհատում, սակայն Թուրքիան պահանջում է 30 միլիոն: Օրեր անց Թուրքիայի արտաքին գործերի նախարար Ահմեթ Տաւութօղլուն յայտարարեց, թէ Թուրքիան եւ Իսրայէլը տեւական բանակցութիւններից յետոյ կարողացել են էական առաջընթաց գրանցել փոխհատուցման չափի յստակեցման հարցում եւ գրեթէ պատրաստ են յարաբերութիւնների կարգաւորմանը:

Սակայն Էրտողանն շտապեց Իսրայէլին յիշեցնել թուրքական երրորդ նախապայմանի մասին. «Մենք պնդում ենք, որ ստորագրուի արձանագրութիւն, որով Իսրայէլը կը պարտաւորուի վերջ դնել Կազայի հատուածի շրջափակմանը: Միայն դրանից յետոյ կարելի կը լինի խօսել յարաբերութիւնների վերականգնման մասին»:

Տաւութօղլու

Ապրիլի սկզբին եւ մայիսի սկզբին Տաւութօղլուն վերստին յայտարարեց, թէ Իսրայէլի հետ խնդիրները մեծապէս կարգաւորուել են, ու թէեւ Իսրայէլի հետ բանակցութիւնները դեռ չեն յանգեցրել վերջնական արդիւնքների, այնուամենայնիւ, բազմաթիւ խնդիրներ արդէն յաղթահարուած են, իսկ մնացեալ հարցերը կը կարգաւորուեն շուտով:

Ապրիլի վերջին «Պլումպըրկ Թի. Վի.»-ին տուած հարցազրոյցի ժամանակ Էրտողանը յայտարարեց, թէ բանակցութիւնների ժամանակ իրենք համաձայնեցրել են փոխհատուցման չափը, սակայն դեռ բաց է մնում պաղեստինցիներին մարդասիրական օգնութիւն յատկացնելու հարցը: Էրտողանն ընդգծեց, որ դա համաձայնեցնելուց յետոյ իրենք կարող են անցում կատարել թուրք-իսրայէլեան յարաբերութիւնների կարգաւորմանը եւ յոյս յայտնեց, որ ոչինչ չի կարող խանգարել իրենց` առաջիկայ օրերին կամ շաբաթներին համաձայնագիր ստորագրելու համար:

Իսրայէլեան կողմն իր հերթին հաստատեց, որ Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորումը մօտ է: Նշւում էր, որ Թուրքիան պարտաւորուել է օրէնք ընդունել, որը կ՛երաշխաւորի, որ ՑԱՀԱԼ-ի (Իսրայէլի Բանակ) սպաներն իր տարածքում չեն ենթարկուի դատական հետապնդումների, իսկ արդէն բացուած գործերը կը փակուեն: Համաձայնագրի ստորագրումից անմիջապէս յետոյ Թուրքիան եւ Իսրայէլը յայտարարելու էին յարաբերութիւնների կարգաւորման եւ ողջ ծաւալով դիւանագիտական շփումների վերսկսման մասին:

Եւ ահա այս ամէնի խորապատկերին, երբ թւում էր, թէ ամէն ինչ տանում է դէպի թուրք-իսրայէլեան յարաբերութիւնների կարգաւորում, 2014թ. մայիսի 26-ին Պոլիսի` ծանր յանցագործութիւնները քննող 7-րդ դատարանը «Մաւի Մարմարա»-ի միջադէպի կապակցութեամբ որոշեց հեռակայ կարգով կալանքի տակ առնել Իսրայէլի սպայակոյտի տուեալ ժամանակուայ պետ Կապի Աշքենազիին, Իսրայէլի ռազմածովային ուժերի հրամանատար Էլիեզեր Ալֆրետ Մարոմին, Իսրայէլի ռազմական հետախուզութեան վարչութեան ղեկավար Ամոս Եատլինին եւ Իսրայէլի ռազմաօդային ուժերի հետախուզութեան հրամանատար Աւիշայ Լեւիին:

Թուրքական դատարանը նախապէս հրաւէրներ էր առաքել բոլոր կասկածեալներին, սակայն նրանք ո՛չ ներկայացել էին դատարան, ո՛չ էլ որեւէ պատասխան էին տուել: Դատարանը նրանց գործողութիւնները որակեց որպէս «հետաքննութիւնից խոյս տալու փորձ» եւ որոշեց նրանց կալանաւորման համար փաստաթղթեր պատրաստել` կասկածեալներին Ինթերփոլի «Կարմիր շրջաբերականում» ընդգրկելու համար (2012թ. մայիսին թուրքական դատախազութիւնը պահանջել էր իսրայէլցի զինուորականներից իւրաքանչիւրին դատապարտել 8578-18.032 տարուայ ազատազրկման):

Նեթանիահու եւ Էրտողան

Թուրքական կողմի այս քայլը որակուեց որպէս Իսրայէլի հետ յարաբերութիւնների կարգաւորման գործընթացում «յետքայլ եւ Իսրայէլի համար տհաճ անակնկալ»: Այստեղ անհրաժեշտ է մէջբերել մի քանի իրադարձութիւններ, որոնք կարող են քիչ թէ շատ հասկանալի դարձնել թուրքական կողմի քայլը եւ աւելի լայն առումով` թուրք-իսրայէլական յարաբերութիւնների կարգաւորման գործընթացում առկայ բարդութիւնները.

1. Նախ պէտք է նշել, որ թուրքական դատարանի որոշումից 3 օր առաջ` մայիսի 23-ին, հիւանդանոցում մահացաւ «Մաւի Մարմարա»-ի միջադէպի ժամանակ ծանր վիրաւորուած Ուղուր Սուլէյման Սոյլեմեզը` դառնալով միջադէպի 10-րդ զոհը: Դա հասարակական մեծ արձագանգ առաջացրեց Թուրքիայում, եւ այդ պարունակում թուրքական դատարանի որոշումը կարելի է համարել որպէս աւելի շատ ներքին լսարանին (կրքերը հանդարտեցնելուն, պարտուողականութեան զգացումը ցրելուն), քան` Իսրայէլին հասցէագրուած ազդանշան: Այդ մասին է վկայում նաեւ այն, որ երբ Էրտողանն այցելեց Սոյլեմեզի տուն եւ ցաւակցեց նրա ընտանիքին, նա հանդէս չեկաւ հակաիսրայէլեան հնչեղ յայտարարութիւններով, ինչը նրանից ակնկալում էին շատերը 1: Աւելի՛ն. մայիսի 20-ին ելոյթ ունենալով Թուրքիայի խորհրդարանում` Էրտողանը շնորհակալութիւն յայտնեց Իսրայէլին` Սոմայի ածխահանքի աղէտի (մայիսի 13) կապակցութեամբ Թուրքիային ցաւակցելու համար, ինչպէս նաեւ ողջունեց Անկախութեան օրուայ (մայիսի 14) կապակցութեամբ Իսրայէլի դեսպանատանը կազմակերպուելիք հանդիսաւոր ընդունելութեան չեղեալ յայտարարումն աղէտի պատճառով (301 զոհ): Այս ամէնը ցոյց է տալիս, որ Էրտողանը ներկայումս առնուազն շահագրգռուած չէ Իսրայէլի հետ յարաբերութիւնների էլ աւելի վատթարացմամբ:

2. Ուշագրաւ է, որ 2014թ. մայիսի 13-ին Իսրայէլի խորհրդարանի (Քնեսէթ) յատուկ նիստում քննարկուել էր Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման հնարաւորութեան հարցը: Այն խորհրդարանի օրակարգ էր մտցրել «Մերեց» կուսակցութեան առաջնորդ Կալիոն Զահաւան` երկրի կառավարութեանը կոչ անելով մինչեւ 2015թ. ճանաչել Հայոց ցեղասպանութեան փաստը: Քնեսէթի նախագահ Եուլի Էտելշթայնն իր հերթին յայտարարեց. «Մենք չենք կարող հերքել պատմութիւնը եւ շրջանցել մարդկային արժէքները` ելնելով դիւանագիտական կամ քաղաքական նկատառումներից: Յաջորդ տարի աշխարհը նշելու է զանգուածային սպանութիւնների 100-րդ տարելիցը, եւ եկել է ժամանակը, որպէսզի Իսրայէլի կառավարութիւնը ճանաչի հայ ժողովրդի դէմ սպանդը: Կառավարութիւնը պէտք չէ ճանաչումը զոհաբերի յանուն ժամանակաւոր շահերի:

Ամէն անգամ, երբ փոխւում է դիւանագիտական իրավիճակը, մենք, յանուն Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների, չենք ճանաչում Հայոց ցեղասպանութիւնը, ապա ի յայտ է գալիս «Մաւի Մարմարա»-ի միջադէպը, եւ մենք պատրաստւում ենք փոխել մեր դիրքորոշումը: Քնեսէթի անդամներից շատերը Ողջակիզումը վերապրածների զաւակներ են, եւ որպէս Հոլոքոսթը վերապրած ազգ` մենք չեն կարող անտեսել Հայոց ցեղասպանութիւնը: Այդ ճանաչումը Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնները սրելու փորձ չէ, որոնք շատ կարեւոր են Իսրայէլի համար»: Բնականաբար իսրայէլեան կողմի այս նախաձեռնութիւնը եւ դրա հնարաւոր զարգացումը չեն կարող չմտահոգել թուրքական կողմին: Պէտք չէ մոռանալ նաեւ, որ 2014թ. ապրիլի 23-ին Ամերիկայի հրէական կոմիտէն (AJC) Թուրքիային կոչ էր արել ճանաչել Հայոց ցեղասպանութիւնը:

3. Ինչպէս արդէն նշուեց, կողմերը թէեւ մօտ են կամ արդէն իսկ համաձայնեցրել են փոխհատուցման ծաւալի չափը, սակայն դրա հետ մէկտեղ ոչինչ չի հաղորդւում այն մասին, թէ Իսրայէլն ինչպէս է գնահատում փոխհատուցման վճարումը, ինչը շատ աւելի կարեւոր է կողմերի համար, քան` բուն գումարի չափը: Դեռեւս 2013թ. յուլիսին Թուրքիայի փոխվարչապետ Պիւլենթ Արընչը յայտարարել էր. «Իսրայէլը չի ցանկանում իրեն մեղաւոր ճանաչել կատարած յանցանքում եւ պահանջում է, որ փոխհատուցման վճարումը գնահատուի որպէս գթասրտութեան կամաւոր աքթ եւ ոչ թէ որպէս հակաիրաւական գործունէութեան համար վնասի փոխհատուցում: Սակայն Թուրքիան չի պատրաստւում կատարել այդ պահանջը եւ պահանջում է, որ գումարը վճարուի հէնց որպէս հակաիրաւական գործողութեան փոխհատուցում: Թուրքիան պահանջում է, որ Իսրայէլը «Մաւի Մարմարա»-ի գրաւումը ճանաչի որպէս յանցանք»:

Բացի այդ, Իսրայէլը դեռ չի կատարել Թուրքիայի երրորդ նախապայմանը` կապուած Կազայի հատուածի շրջափակմանը վերջ դնելու հետ: 2013թ. (Նեթանիահուի ներողութիւնից յետոյ) քանիցս հաղորդուեց, թէ Էրտողանը մեկնելու է Կազայի հատուած: Էրտողանը յայտարարել էր, որ իր այցը Կազա կը նպաստի Համաս-ի եւ Ֆաթհ-ի միջեւ պայմանաւորուածութեան ձեռքբերմանը` կապուած միասնական կառավարութիւն ձեւաւորելու հետ: Սակայն Եգիպտոսի նախագահ Մոհամետ Մուրսիի պաշտօնանկութիւնը եւ դրան յաջորդած թուրք-եգիպտական յարաբերութիւնների կտրուկ վատթարացումը (Թուրքիան դատապարտել էր իսլամական Մուրսիի պաշտօնանկութիւնը, որի հետ սերտ յարաբերութիւնների մէջ էր) վերջնականապէս խաչ քաշեցին Էրտողանի այդ մտադրութեան վրայ (Միացեալ Նահանգներ դէմ էին այդ այցին` գտնելով, որ տուեալ ժամանակ նպատակայարմար չէ նման այց կատարելը, քանի որ դա կարող է խանգարել խաղաղութեան գործընթացին): Ի դէպ, թուրք-եգիպտական յարաբերութիւններն այժմ այնպիսի վիճակում են, որ ներկայ դրութեամբ կարելի է աւելի իրատեսական համարել այն, որ Էրտողանը կարող է Կազայի հատուած հասնել աւելի շուտ Իսրայէլի թոյլտուութեամբ, քան Եգիպտոսի սահմանից 2:

4. Պէտք է յիշատակել իսրայէլեան կազի համար Թուրքիայի մղած պայքարը: Թուրքիան պայքարում է, որ Միջերկրական ծովում յայտնաբերուած իսրայէլական «Թամար» եւ «Լեւիաթան» կազային հանքավայրերի կազը Եւրոպա փոխադրուի հէնց իր տարածքով: Բնականաբար, դա կը մեծացնի դէպի Եւրոպա ուժանիւթակիրների տարանցման հարցում Թուրքիայի ուժանիւթային դերը, կը նպաստի Թուրքիայի` խոշորագոյն կազային հանգոյցի վերածուելու գործընթացին, Իսրայէլին (նաեւ Եւրոպական Միութեան) տարանցիկ կախուածութեան մէջ կը գցի Թուրքիայից եւ այլն: Միջազգային ճգնաժամային խմբի` Կիպրոսի եւ Թուրքիայի հարցերով ծրագրերի տնօրէն Հիու Փոփը յայտարարել է, թէ Իսրայէլը նախապայման է ներկայացրել Թուրքիային, որ եթէ չլուծի Կիպրոսի` արդէն 40 տարի չկարգաւորուող հարցը, ապա կարող է մոռանալ իսրայէլեան կազի տարանցման մասին: Թուրքիան ցանկանում է, որ կիպրական կազը («Աֆրոտիթէ» կազային հանքավայր) նոյնպէս իր տարածքով փոխադրուի Եւրոպա` յայտարարելով, որ իսրայէլեան ու կիպրական կազը Եւրոպա փոխադրելու ամենակարճ ուղին անցնում է հէնց իր տարածքով: Թուրքիան ծրագրել է Իսրայէլից Միջերկրական ծովի յատակով խողովակաշար անցկացնել դէպի Ճէյհան, որով սկզբնական շրջանում տարեկան կարող է մատակարարուել մինչեւ 8 միլիառ խորանարդ մեթր կազ: Սակայն Իսրայէլը դեռ «կանաչ լոյս» չի վառել թուրքական այդ նախագծի առջեւ: Հարկ է նշել, որ Իսրայէլը դիտարկում է նաեւ իր կազը Եւրոպա արտահանելու այլընտրանքային երթուղիներ. բացի Իսրայէլ-Թուրքիա կամ «Իսրայէլ-Կիպրոս-Թուրքիա երթուղիներից, դիտարկւում է նաեւ Իսրայէլ-Կիպրոս (յունական հատուած) – (յունական) Կրետէ կղզի եւ Յունաստան երթուղին, ինչը «խաղից դուրս» իրավիճակում է թողնում Թուրքիային:

5. 2014թ. ապրիլի վերջին Իսրայէլը հրաժարուեց պաղեստինցիների հետ բանակցութիւնները շարունակելուց, ինչի պատճառն այն էր, որ դրանից առաջ յայտարարուել էր Պաղեստինում ազգային միասնութեան կառավարութեան ստեղծման ճանապարհով ՖԱԹՀ-ի ու ՀԱՄԱՍ-ի առաջիկայ հաշտեցման մասին: Հաշտեցումից յետոյ Պենիամին Նեթանիահուն համապաղեստինեան կառավարութեան միջազգային մեկուսացման կոչ արեց` խնդրելով չշտապել պաղեստինեան նոր կառավարութեան ճանաչման հարցում, որի կազմում ներառուած է ՀԱՄԱՍ (նրա խօսքերով) ահաբեկչական կազմակերպութիւնը: Սակայն Թուրքիան արդէն իսկ ողջունել է Պաղեստինում ՖԱԹՀ-ի ու ՀԱՄԱՍ-ի միջեւ ձեռք բերուած պայմանաւորուածութիւնը` յոյս յայտնելով, որ նոր կառավարութիւնը կ՛աջակցի պաղեստինցիների ազգային հաշտեցմանը եւ վերջ կը դնի նրանց պառակտմանը: Բացի այդ, Թուրքիան ընդգծել է, որ շարունակելու է աջակցել Պաղեստինի ժողովրդին` կապուած ազատ ու անկախ Պաղեստին պետութիւն ստեղծելու հետ: Ինչպէս երեւում է` Թուրքիայի եւ Իսրայէլի դիրքորոշումները չեն համընկնում այս հարցում:

6. Թուրք-իսրայէլեան յարաբերութիւնների կարգաւորման հարցում որոշակի խոչընդոտ կարող է հանդիսանալ Իսրայէլի ներկայիս արտաքին գործերի նախարար Աւիկտոր Լիպերմանի գործօնը, որը «Մաւի Մարմարա»-ի միջադէպի ժամանակ նոյնպէս Իսրայէլի արտաքին գործերի նախարարն էր (2013թ. նոյեմբերին Լիպերմանին արդարացրին ծառայողական լիազօրութիւնները չարաշահելու գործով, եւ նա գրեթէ մէկամեայ ընդմիջումից յետոյ վերադարձաւ Իսրայէլի արտաքին գործերի նախարարի պաշտօնին): Լիպերմանը դէմ էր «Մաւի Մարմարա»-ի միջադէպի համար ներողութիւն խնդրելուն եւ հետագայում նոյնպէս չի փոխել իր այդ դիրքորոշումը:

Այդ մասին է վկայում այն, որ 2013թ. գարնանը նա «կոպիտ սխալ» որակեց Նեթանիահուի ներողութիւնը (որը, ի դէպ, տեղի ունեցաւ Լիպերմանի ժամանակաւոր պաշտօնանկութիւնից 3 ամիս անց): Լիպերմանն այդ ներողութիւնը համարեց անտեղի, քանի որ իսրայէլցի «քոմանտոսները» «Մաւի Մարմարա» նաւում դիմել են ինքնապաշտպանութեան` բախուելով Կազայի հատուածի շրջափակումը ճեղքել փորձողների կատաղի դիմադրութեանը 3. «Նման ներողութիւնը խաթարում է իսրայէլցի զինուորականների գործելու դրդապատճառները, ամրապնդում ծայրայեղականների դիրքերը, վնաս պատճառում ահաբեկչութեան դէմ անզիջում պայքարին ու ազգային արժանապատուութեանը, խաթարում մեր դիրքերը մերձաւորարեւելեան տարածաշրջանում եւ միջազգային ասպարէզում»:

Ի դէպ, միջադէպին յաջորդած թուրք-իսրայէլեան յարաբերութիւնների կտրուկ սրման ժամանակաշրջանում Լիպերմանն անգամ մշակել էր Թուրքիայի դէմ հակաքայլերի ծրագիր («Լիպերմանի պլան»), որում իրենց ուրոյն տեղն էին զբաղեցրել նաեւ Հայոց ցեղասպանութեան ճանաչման հարցը եւ Թուրքիայում ահաբեկչական հռչակուած ու արգելուած Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեանն (ՔԱԿ) աջակցելը:

Այսպիսով, պէտք է փաստել, որ վերջին շրջանում Թուրքիան յայտնուել է այնպիսի իրավիճակում, երբ միաժամանակ վատթարացրել է յարաբերութիւնները թէ՛ Իսրայէլի, թէ՛ արաբական աշխարհի կարկառուն ներկայացուցիչների` Սուրիայի ու Եգիպտոսի (որոշակի առումով` նաեւ Իրաքի) հետ: Դա ընդհանրապէս շահաւէտ չէ Թուրքիայի համար, քանի որ խախտուել է կողմերից մէկին (Իսրայէլ կամ արաբական աշխարհ) նախապատուութիւն տալու թուրքական քաղաքականութիւնը, ինչին ականատես ենք եղել վերջին տարիներին:

Եթէ ժամանակին Թուրքիան նպատակայարմար էր համարում լաւ յարաբերութիւններ ունենալ Իսրայէլի հետ եւ դրանով իսկ իր դէմ հանել արաբական աշխարհը, ապա Էրտողանի գլխաւորած Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան (ԱԲԿ) իշխանութեան գալուց յետոյ տեղի ունեցաւ հակառակը, ինչը տեղաւորւում է արաբական աշխարհի հետ մերձենալու ԱԲԿ քաղաքականութեան պարունակում (դրան նպաստեց «Մաւի Մարմարա»-ի միջադէպը. կարծիքներ կան, որ «Ազատութեան տորմիղի» կազմակերպիչը ոչ թէ թուրքական ԻՀՀ իրաւապաշտպան կազմակերպութիւնն է, այլ` հէնց Էրտողանը):

Սակայն Սուրիայի ներքին բախումները եւ Մուրսիի պաշտօնանկութիւնը Եգիպտոսում, դրանց նկատմամբ Թուրքիայի դիրքորոշումն էականօրէն վատթարացրին այդ երկրների հետ Թուրքիայի յարաբերութիւնները: Ներկայ դրութեամբ առաւել հաւանական եւ իրատեսական կարելի է համարել թուրք-իսրայէլեան յարաբերութիւնների կարգաւորումը` հաշուի առնելով, որ Թուրքիան Սուրիայի եւ Եգիպտոսի պարագայում իր յայտարարութիւններով ու հակաքայլերով 4, բաւական հեռու է գնացել, ինչպէս նաեւ Եգիպտոսում (մայիսի 26-28) ու Սուրիայում (յունիսի 3) անցկացուած նախագահական ընտրութիւնների արդիւնքները` Սիսիի եւ Պաշար Ասատի յաղթանակները, որոնց Թուրքիան բազմիցս քննադատել է:

Իսրայէլի հետ յարաբերութիւնների վատթարացման պատճառով Թուրքիան զրկուել է Մերձաւոր Արեւելքում (Իսրայէլի եւ Պաղեստինի, Իսրայէլի եւ Սուրիայի միջեւ) միջնորդական առաքելութեամբ հանդէս գալու հնարաւորութիւնից: Դեռեւս 2012թ. նոյեմբերի վերջերին ամերիկեան «Նիւ Եորք Թայմզ» թերթը գրեց, որ «Թուրքիան մնաց Եգիպտոսի ստուերում»` նկատի ունենալով այն, որ Եգիպտոսը (Մուրսին) միջնորդի դերում հանդէս եկաւ Իսրայէլի ու Համաս-ի (Կազայի հատուածի) միջեւ ծագած ճգնաժամի կարգաւորման հարցում, մինչդեռ Թուրքիան զրկուած էր նման հնարաւորութիւնից:

Բացի այդ, վերջին շրջանում Իսրայէլի եւ Պաղեստինի միջեւ միջնորդական առաքելութեամբ հանդէս են գալիս Միացեալ Նահանգներ: Կարելի է կարծել, թէ Սուրիայի եւ Եգիպտոսի հետ ներկայիս վատ յարաբերութիւնները Թուրքիային ստիպում են Իսրայէլի հետ ունենալ առնուազն բնականոն յարաբերութիւններ` մերձաւորարեւելեան մի շարք գործընթացներից դուրս չմնալու համար: Ինչպէս արդէն նշուեց, Թուրքիան պայքարում է նաեւ իսրայէլեան կազն իր տարածքով Եւրոպա հասցնելու ուղղութեամբ:

Թուրքիան ներկայումս, թերեւս աւելի քան երբեւէ, ունի հրէական լոպիի կարիքը` կապուած 2015թ. Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի հետ (թուրք հանգուցեալ վերլուծաբան Մեհմեթ Ալի Պիրանտի խօսքերով` հէնց հրէական լոպիի աջակցութեամբ է Միացեալ Նահանգներում կանխւում հակաթուրքական (ցեղասպանութեան) բանաձեւերի ընդունումը): Հրէական լոպիի համակրանքը շահելով` Էրտողանը կարող է նրան հեռու պահել Միացեալ Նահանգներում բնակուող իսլամական հասարակական գործիչ Ֆեթհուլայ Կիւլենին աջակցելուց: Յատկանշական է, որ Թուրքիայի ներքին գործերի նախարար Էֆքան Ալան 2014թ. մայիսի կէսերին յայտարարեց, թէ Կիւլենի շարժման գործունէութեան համար մեկնակէտ պէտք է վերցնել 2009թ. նոյեմբերի 1-ը, երբ նա սկսեց գաղտնալսել Թուրքիայի կառավարութեանը: Ալան Թուրքիայի կառավարութեան եւ Կիւլենի շարժման փոխյարաբերութիւններում շրջադարձային է համարել Տաւոսի (29.01.2009) եւ «Մաւի Մարմար»-ի միջադէպերը: Օգոստոսի 10-ին Թուրքիայում կայանալիք նախագահական ընտրութիւններին ընդառաջ Իսրայէլի կողմից թուրքական նախապայմանների կատարումը կարող է յաւելեալ քուէներ ապահովել Էրտողանի համար:

Եւ վերջապէս, Իսրայէլի հետ յարաբերութիւնները Թուրքիային անհրաժեշտ են ռազմական արհեստագիտութեան համագործակցութեան, հետախուզական տուեալների փոխանակման եւ այլ առումներով: Իսրայէլի համար Թուրքիան իր հերթին անհրաժեշտ է իսլամական աշխարհի հետ իր յարաբերութիւնների, սեփական կազը Եւրոպա արտահանելու, իր եւ ՕԹԱՆ-ի միջեւ համագործակցութեանը չխոչընդոտելու եւ այլ տեսանկիւններից: Այս ամէնը կողմերին կարող է հարկադրել մօտ ժամանակներս կարգաւորել փոխյարաբերութիւնները: Իսրայէլը կարող է, փոխհատուցում վճարելուց բացի, թոյլատրել Թուրքիայի կողմից Կազայի հատուած մարդասիրական օգնութեան առաքումը, իսկ Թուրքիան կը պարտաւորուի վերջ դնել դատական քաշքշուկներին եւ Իսրայէլի ու ՕԹԱՆ-ի միջեւ համագործակցութիւնը խաթարելուն:

Միւս կողմից էլ պէտք է նկատել, որ թուրք-եգիպտական եւ թուրք-սուրիական յարաբերութիւնների կարգաւորման բանալին Թուրքիայի ձեռքում է, քանի որ հէնց նա է կանխամտածուած ձեւով գնացել այդ երկրների հետ յարաբերութիւնների սրմանը, միջամտել է նրանց ներքին գործերին, պահանջներ է ներկայացրել նրանց նկատմամբ: Եւ եթէ Թուրքիան արաբական այդ երկրների հետ իր յարաբերութիւնները կարգաւորելու իրական ցանկութիւն յայտնի (Թուրքիան կարող է յայտարարել, թէ յարգում է Եգիպտոսի ժողովրդի ընտրութիւնը (Սիսի), իսկ Ասատը Սուրիայում «չարեաց փոքրագոյնն» է` «Քայիտա»-ի հետ կապուած խմբաւորումների համեմատ, որոնցից «ճապհաթ Նուսրա»-ին Թուրքիան արդէն ճանաչել է որպէս ահաբեկչական), ապա Սուրիան ու Եգիպտոսը հազիւ թէ հրաժարուեն դրանից, քանի որ մեծ հաշուով նրանք ոչինչ չեն շահում Թուրքիայի հետ վատ յարաբերութիւններից: Դա նաեւ վերաբերում է Թուրքիային` Սուրիայի եւ Եգիպտոսի հետ վատ յարաբերութիւններ ունենալու առումով:

«Կլոպիւս» հանդէս
թիւ 6, 2014

1.- Թուրքիայի ԱԳՆ-ն մայիսին հերքեց մամուլում շրջանառուող այն տեղեկատուութիւնը, թէ մայիսի 15-ին աղէտի գօտի (Սոմա) այցելած Էրտողանը բռունցքներով նետուել է իրեն զայրացրած մի քաղաքացու վրայ` գոռալով. «ինչո՞ւ ես փախչում, ա՛յ Իսրայէլի վիժուածք»:

2.–  2014թ. յունիսի 8-ին տեղի ունեցաւ Եգիպտոսի նորընտիր նախագահ Ապտել Ֆաթահ Սիսիի երդմնակալութիւնը, որին մասնակցելու հրաւէր չէին ստացել միայն 3 երկրներ` Թուրքիան, Իսրայէլն ու Քաթարը: Ուշագրաւ է, որ 2013թ. օգոստոսին Էրտողանը յայտարարել էր, թէ «Եգիպտոսի նախագահ Մոհամետ Մուրսիի տապալմանը յանգեցրած բոլոր գործողութիւնների հետեւում կանգնած է Իսրայէլը», իսկ 2013թ. յուլիսի սկզբին Թուրքիայի փոխվարչապետ Բեշիր Աթալայը Գեզի այգու համար բողոքի ակցիաների կազմակերպման մէջ մեղադրել էր օտար ուժերին եւ Թուրքիայի հրէական համայնքին:

3.- 2011թ. սեպտեմբերի 2-ին հրապարակուեց «Մաւի Մարմարա»-ի միջադէպի վերաբերեալ ՄԱԿ-ի զեկոյցը, որում նշուած էր, որ իսրայէլցի զինուորականները «Մաւի Մարմարա» նաւում բախուել են ուղեւորների խմբի կազմակերպուած ու կոշտ դիմադրութեանը եւ ստիպուած են եղել ինքնապաշտպանութեան նպատակով ուժ կիրառել: Այնուամենայնիւ, զեկոյցի հեղինակներն այդ ուժը որակում են որպէս «անհամաչափ եւ ոչ նպատակայարմար»` ընդգծելով, որ մարդկանց սպանութիւնն անընդունելի է: Զեկոյցում Թուրքիայի կառավարութիւնը մեղադրուել է «Ազատութեան տորմիղ»-ի կազմակերպմանը խոչընդոտելու հարցում բաւականաչափ ջանքեր չգործադրելու մէջ:

4.- 2014թ. յունուարի վերջին Իսրայէլի ռազմական հետախուզութեան վարչութեան ղեկավար Աւիւ Կոչաւին յայտարարեց, որ Սուրիայում պատերազմող «Քայիտա»-ի զինեալներն իրենց խարիսխներն են ստեղծել Թուրքիայի երեք նահանգում` Մարաշ, Օսմանիէ եւ Ուրֆա:

«Կլոպիւս» հանդէս

Ըստ Թուրքիոյ բանակի սպայակոյտի տուեալներուն, թրքական զինեալ ուժերուն մէջ զօրավարներու եւ ծովակալներու թիւը 341 է, որոնցմէ 309-ը` ցամաքային, օդուժի եւ ծովուժի մէջ, 31-ը` ոստիկանութեան, 1-ը` առափնեայ անվտանգութեան ուժերուն մէջ:

Սպաներու ընդհանուր թիւը 38,921 է: Կրտսեր հրամանատարական կազմի թիւն է 95,138:

Քաղաքացիական ծառայողներու թիւը Թուրքիոյ զինեալ ուժերու շարքերուն մէջ` 53,187:

Թուրքիոյ զինեալ ուժերուն ընդհանուր թիւը 675,329 է, որուն 622,142-ը զինուորներ են, իսկ 53,187-ը` քաղաքայիններ:

Կը նախատեսուի, որ պար բռնած մարդոց շարքը 10 քիլոմեթրի վրայ երկարի եւ, այդպիսով, իր տեսակին մէջ ամէնէն երկարը պիտի ըլլայ:

Մինչ Տէրսիմի մէջ հինգ ամբարտակներու, ջրելեկտրակայանի մը եւ եօթը զօրանոցներու կառուցումը ընթացքի մէջ է, ժողովուրդին հակազդեցութիւնն ու զայրոյթը կ՛աճի:

24 նոր ամբարտակներու եւ զօրանոցներու կառուցումը ընթացք առած է ապահովական քայլերու պատրուակով` հակառակ խաղաղութեան գործընթացին:

Տասնեակ հազարաւոր մարդիկ տասը քիլոմեթր երկարութեամբ Մնձուր հովիտին մէջ պիտի կատարեն «Հալայ» ժողովրդային պարը` Մնձուր փառատօնին, ինչ որ բողոքի ցոյց մը պիտի ըլլայ Տէրսիմը իր բնակչութենէն պարպելու քաղաքականութեան դէմ եւ անոր բնութիւնը փճացնելու ու քանդելու քայլերուն դէմ:

Մարդիկ պարին պիտի մասնակցին ընկերակցութեամբ Տէրսիմի շրջանին յատուկ քլարինեթի մը, տուտուկի եւ թմբուկի: Քրտական Խաղաղութիւն եւ ժողովրդավարութիւն կուսակցութենէն Տէրսիմի փոխքաղաքապետ Նուրհայաթ Ալթուն ժողովուրդին կոչ ուղղեց մասնակցելու փառատօնին` յայտնելով, որ Տէրսիմի բնակչութիւնը, որ կը պատրաստուի աշխարհի ամէնէն երկար բողոքի պարին, տասնամեակներէ ի վեր կ՛ընդդիմանայ զօրանոցներու եւ ամբարտակներու կառուցման դէմ:

Ան յայտնեց, որ մասնաւորաբար ջրելեկտրակայաններուն, ամբարտակներուն ու զօրանոցներուն նպատակը տէրսիմցիներուն բնակավայրերն ու միջավայրը քանդելն է: Հակառակ ՔԱԿ-ի ղեկավար Ապտիւլլա Օճալանի հետ խաղաղութեան հոլովոյթին` Տէրսիմի մէջ զօրանոցներու եւ ամբարտակներու կառուցումը կը շարունակուի:

Նշենք, որ վերոնշեալ փառատօնին ամէն տարի կը մասնակցին Տէրսիմի հայերու հայրենակցական միութիւնը, ինչպէս նաեւ` Տէրսիմի եւ շրջակայ քաղաքներու մէջ բնակող հայեր: Փառատօնին կը մասնակցին նաեւ Հայաստանէն ազգագրական երգ ու պարի համոյթներ:

Կայքը աղբիւրները վկայակոչելով` յայտնած է, որ Թուրքիոյ վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողան որոշած է ուժեղ կերպով սուրիական թղթածրարին ձեռնամուխ դառնալ, մասնաւորաբար` Թուրքիոյ քաղաքապետական ընտրութիւններուն մէջ իր կուսակցութեան արձանագրած յաղթանակէն ետք:

Աղբիւրները նշած են, որ Էրտողան ի գին ամէն ինչի պիտի չարտօնէ, որ Սուրիոյ հետ իր երկրին սահմանին վրայ ալեւիական պետութիւն մը գոյանայ, մանաւանդ այն բանէն ետք, որ վերջին ամիսներուն թրքական շրջաններուն մէջ տեղի ունեցած անկարգութեանց շուրջ հետաքննութիւնները ալեւի թուրքերու մեղսակցութիւնը ցոյց տուած են:

Նշեալ կարգ մը խմբաւորումները թրքական քաղաքներուն եւ գիւղաքաղաքներուն մէջ Պաշշար Ասատին նկարները բարձրացուցած էին, ինչ որ կեդրոնական իշխանութեանց մօտ դժգոհութիւն յառաջացուցած էր:

Աղբիւրները նշեցին, որ թրքական կառավարութիւնը Իրանի ազդեցիկ դէմքերէն` «Քուտս» զօրասիւնի հրամանատար Քասեմ Սալմանիի կողմէ մարտահրաւէր մը կը դիմագրաւէ: Վերջինս մեծ ազդեցութիւն ունի ալեւի թուրքերուն, ինչպէս նաեւ երկրին մէջ իրարանցում ստեղծելու համար Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններէն աջակցութիւն ստացող Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան մօտ: 15 հազար կռուող հաշուող «Քուտս» զօրասիւնը մասնայատուկ զինուորներու ուժ է, որ մաս կը կազմէ Իրանի «Յեղափոխութեան պահակներ» գունդին:

Քաղաքական աղբիւրներ կը յայտնեն, որ Թուրքիա կ՛ուզէ իր ազգային անվտանգութիւնը պաշտպանել, իսկ Օպամայի վարչակազմը անցեալ հանգրուանին թուրքերուն դիմած է գոյացնելու համար նուազագոյն վնասներով Ասատը իշխանութենէն հեռացնելու համաձայնութիւն մը: Ամերիկացիները կը ջանան ուժերու հաւասարակշռութիւնը փոխել` ստիպելու համար, որ Ասատ ընդունի զինք իշխանութենէն հեռացնող լուծում մը: Միացեալ Նահանգներ նաեւ Ասատի յանկարծակի տապալումէն կը զգուշանան` մեկնելով այն մտավախութենէն, որ Սուրիոյ ազգային փոքրամասնութեանց (ալեւի, քրիստոնեայ) դէմ նախատեսելի ահաւոր ջարդերու համար եւ Իսրայէլի ապահովութեան վտանգման համար պատասխանատու կրնան նկատուիլ:

Այլ աղբիւրներ վստահեցուցած են, որ Քեսապի մէջ ընդդիմութեան արձանագրած յաղթանակները թրքական բանակի ուղղակի աջակցութեամբ իրագործուած են: Աղբիւրները նշեցին, որ Էրտողան տեղական քաղաքապետական յաղթանակէն գինովցած է եւ կը ջանայ Ասատի ամրոցը եղող շրջաններուն մէջ արտաքին յաղթանակ մըն ալ արձանագրել եւ այդպիսով Սուրիոյ մէջ քաղաքական եւ ռազմական լուծումներու յաղթաթուղթը իր ձեռքին մէջ ունենալ:

Քեսապի եւ մերձակայ շրջաններու ճակատամարտերուն մէջ Յորդանանի հետզհետէ աճող դերակատարութեան մասին տեղեկութիւնը ցոյց կու տայ, որ Սուրիոյ հարաւի ճակատ բանալու ծրագիրը փոխարինուած է հիւսիսային ճակատով, եւ ստեղծուած է օդային կամուրջ մը, որուն ճամբով հարիւրաւոր ժիհատականներ Ամմանի «Մարքա» օդակայանէն կը փոխադրուին Ալեքսանտրեթի նահանգի մէջ գտնուող Անտիոքի օդակայան: Ըստ սուրիական ընդդիմութենէն աղբիւրի մը հաւաստման, աւելի քան հազար ժիհատական զինեալներ անցնող օրերուն այս ճամբով փոխադրուած են անմիջապէս միանալու համար Լաթաքիոյ հիւսիսը գտնուող գիւղական շրջաններուն մէջ ընթացող մարտերուն: Աղբիւրը շեշտած է, որ նշեալ տեղեկութիւնը հաստատուած է «յորդանանեան ճշգրիտ աղբիւրներու» կողմէ:

Նշեալ ժիհատականները տարբեր քաղաքացիութիւններ ունին, ներառեալ` սէուտական, յորդանանեան եւ սուրիական: Աղբիւրը աւելցուցած է, որ Անտիոք փոխադրուած զինեալներուն մէկ մասը Ամմանի հիւսիսը գտնուող Ռուսայֆա շրջանի ճամբարներուն մէջ մարզուած է: Ըստ անոր, ժիհատականներու մարզումը եւ փոխադրութիւնը կարելի չէ առանց այդ գործողութիւնները յորդանանեան գաղտնի սպասարկութեան հետ համակարգելու եւ ամերիկեան ուղղակի հսկողութեան: Ծրագիրը որդեգրուած է իբրեւ այլընտրանք յորդանանեան հողատարածքէն ընթացք առնելիք հարաւային ճակատին, որ երկար ատենէ ի վեր կը ջատագովուէր:

Այլընտրանքային քայլը, որ թերեւս իսկութեան մէջ գլխաւոր ընտրանքն էր, կրնայ Յորդանանը փրկել իր տարածքէն ընթացք առնող ճակատի մը բացման բեռէն: Յորդանանի մէջ գտնուող ճամբարներէ եկող ժիհատականները պիտի միանան Թուրքիոյ մէջ իրենց զինակիցներուն: Անոնց մեծամասնութիւնը չեչեններ են եւ մարտական փորձառութիւն ունին: Անոնք իրերայաջորդ կերպով մուտք պիտի գործեն թրքական սահմանէն: Ասիկա կրնայ բացատրել պատերազմի դաշտին վրայ արձանագրուող իրերայաջորդ փոփոխութիւնները, որոնց պատճառով ռազմավարական դիրքերու եւ շրջաններու ազդու եւ հաստատ վերահսկողութիւն մը չէ գոյացած: Շարք մը վայրերու մէջ դիրքերը յաճախակի կերպով ձեռքէ ձեռք կ՛անցնին, մասնաւորաբար` «45-ի դիտարանը»: Կը թուի, թէ Սուրիոյ կանոնաւոր բանակի առաջին 24 ժամուան ընթացքին ճակատամարտի կացութիւնը ազդու կերպով լուծելու ուշանալուն պատճառով բաց ճակատ մը ստեղծուած է:

Այս իրողութեանց լոյսին տակ կը թուի, թէ ժիհատականներուն Իտլիպէն հասած օգնութեան մասին լուրերը ապատեղեկատուութիւն են եւ կը ծառայեն յաւելեալ ուժերու մատակարարման աղբիւրն ու բնոյթը ծածկելու:

Ինչ կը վերաբերի գետնի վրայ զինեալներու շարժումին, աղբիւրը շեշտած է, որ Քասթալ Մաաֆ եւ Պատրուսիա ճակատները ներկայիս ձեռք բերուած շահերը պահպանելու տեսանկիւնէն ամէնէն կարեւորներն են: Առաջինը դէպի Քեսապ տանող բուն ճամբան է, իսկ երկրորդը Գալատուրան եւ Թաշալմա հասնելու միակ ուղին է: Այդ մէկը կը պահանջէ, որ ժիհատականները շարունակեն հակառակորդին ետեւի գիծերը «Կրատ» հրթիռներով ռմբակոծել, որպէսզի «ալեւի յաւելեալ ուժեր չհասնին ճակատ»:

ժիհատականներուն քայլերը կը թուին հիմնուած ըլլալ իսկական մարտավարական ծրագիրի մը վրայ, որուն գլխաւոր նպատակը միաժամանակ ռազմավարական բարձունքներ եւ կարգ մը ծովեզերեայ կէտէր գրաւելն է:

Գետնի վրայ «45-ի դիտարան»-ին մերձակայքը բախումները շարունակուեցան: Բախումներուն ընթացքին սպաննուեցաւ «Շամ ալ-իսլամ» շարժումի հրամանատար, Եգիպտոսի քաղաքացի Ահմատ Մազիանը, որ ծանօթ է «Ապու Սաֆիյա- ալ-Մասրի» անունով: Հինգշաբթի գիշեր զինեալները դարձեալ փորձեցին վերատիրանալ ռազմավարական դիրքերուն եւ Ժապալ Նըսրի, Սաուտայի, Պէյթ Շրուքի եւ Խոտրայի մէջ բախումներ տեղի ունեցան:

Միւս կողմէ` «Ժապհաթ նուսրա» եւ «Իսլամական Ճակատ»-ը յայտարարեցին սկիզբը «Անֆալի ճակատամարտի արձագանգը» ճակատամարտի, որուն առաջին արդիւնքը պիտի ըլլայ Իտլիպի հարաւը գտնուող գիւղական շրջանին մէջ «Խան Շէյխունի մնացեալ մասի ազատագրումը»: Ժիհատական աղբիւր մը «Ախպար»-ին յայտնած է, որ այս ճակատամարտը մաս կը կազմէ «Անֆալ» ճակատամարտին եւ պիտի շարունակուի` «մինչեւ մեր եղբայրներուն հանդիպինք Լաթաքիոյ մէջ»: Սակայն սուրիական ռազմական աղբիւր մը հաստատած է, որ Սուրիոյ բանակը Խան Շէյխունի մէջ արգելակած է փորձերը ահաբեկիչներուն, որոնք որեւէ յաղթանակ չեն արձանագրած:

Հայաստանեան լսարանը որոշակի մտահոգութեամբ է ընդունում վերջին տարիներին Թուրքիայում բնակչութեան մշտական աճի վերաբերեալ վիճակագրական տուեալները` ընդունելով, թէ թուրքերի թիւը շարունակաբար զգալի աւելանում է:

Վերջին 2-3 տարիներին մեր արեւմտեան հարեւանի բնակչութիւնն աճում է միջինը 1 միլիոնով: Այս աճը, սակայն, մեծ հաշուով պայմանաւորուած չէ  թուրքերի բազմանալով, այլ մեծապէս, թէեւ ոչ ամբողջապէս կապուած է հարեւան երկրի քիւրտ  բնակչութեան աւելանալու հետ:

Այս ամէնը լաւ պատկերացնելու համար դիմենք քարտէսի օգնութեանը, պաշտօնական ու ոչ պաշտօնական տուեալներին եւ թեմայի վերաբերեալ մեր գիտելիքներին:

Թուրքիայի վիճակագրական ծառայութիւնը 2014 յունուարին յայտարարեց, որ Թուրքիայի բնակչութիւնը 76,667,864 մարդ է: 2012-ի համեմատ այս թիւն աճել է 1,040,480 հոգով: Թուրքիայի բնակչութեան 50,2 տոկոսն արական սեռի ներկայացուցիչ է, 49,8 տոկոսը` իգական սեռի: Թուրքիայի բնակչութեան միջին տարիքը 30,4 է, ինչը 2012-ի համեմատ բարձր է 0,3-ով: Թուրքիայում բնակչութեան թուով առաջատարը Պոլիս նահանգն է (14,1 միլիոն), որին հետեւում են Անգարան (5,5 միլիոն) ու Զմիւռնիան (4,6 միլիոն):

Սա որոշ տուեալներ` ընդհանուր պատկերացում կազմելու համար, իսկ հիմա փորձենք ըստ Թուրքիայի նահանգների պատկերացնել, թէ ո՞ր ցեղային խմբի մօտ է ժողովրդագրութեան շեշտակի աճ եւ միջին տարիքի ցածր ցուցանիշ գրանցւում: Վիճակագրական ծառայութեան տուեալներից պարզ է դառնում, որ Թուրքիայում ծնելիութեան ամենաբարձր ցուցանիշն ու ամենաերիտասարդ բնակչութիւնը երկրի հարաւարեւելեան շրջաններում են, որոնք մեծ մասամբ քրտաբնակ են: Բնակչութեան միջին տարիքով ամենաերիտասարդ նահանգներն են Շըռնաքը (18,7), Ուրֆան (19) եւ Աղրըն (Արարատեան նահանգ) (19,7),  որոնք ունեն հիմնականում քիւրտ բնակչութիւն, իսկ Ուրֆայում ապրում են նաեւ մեծաթիւ արաբներ:

Իսկ ահա, այսպէս ասած, թուրքաբնակ նահանգներից մի քանիսն առաջատար են բնակչութեան «ծերութեամբ»: Այսպէս, Սինոփում, Պալըքեսիրում ու Էտիրնէյում բնակչութեան միջին տարիքը 37-38 է, ինչը Թուրքիայի ամենաբարձր ցուցանիշն է: Եւ մինչ Թուրքիայի վարչապետ Թայիփ Էրտողանը վերջին տարիներին շարունակում է իր երկրի քաղաքացիներին (ի հարկէ, իր կոչերը ոչ բացայայտ հասցէագրելով թուրքերին) յորդորել «առնուազն երեք երեխայ ունենալ», նրա կոչը կարծես արձագանգ է ունենում Թուրքիայի քիւրտ քաղաքացիների շրջանում:

Թուրքաբնակ նահանգներում բնակչութեան «ծերացմանը» քրտաբնակ շրջանները հակադրում են բաւական երիտասարդ բնակչութեամբ, ինչը ցոյց է տալիս, թէ վերջին տարիներին որքան բարձր է ծնելիութեան մակարդակը քրտերի շրջանում:

Այսպիսով, պէտք է արձանագրել, որ թէեւ Թուրքիայում բնակչութիւնը շարունակաբար աճում է, սակայն հիմնականում դա լինում է ոչ թուրքերի օգտին, իսկ աւելի յստակ` գերազանցապէս քիւրտ բնակչութեան շնորհիւ:

Ըստ տարբեր պաշտօնական եւ ոչ պաշտօնական տուեալների, Թուրքիայում քրտերի թիւը հասնում է մինչեւ 20 միլիոն մարդու, որը կազմում է մեր արեւմտեան հարեւանի ամբողջ բնակչութեան շուրջ 25 տոկոսը, իսկ այդ տոկոսը շարունակում է աճել ու աճել: Ի հարկէ, բաւական բարդ է յստակ իմանալ Թուրքիայում բնակուող քրտերի թիւը, քանի որ տասնամեակներ շարունակ նրանք մարդահամարներում եւ պետական վիճակագրութիւններում որպէս թուրք են նշուել, ինչպէս եւ պահանջում է Թուրքիայի սահմանադրութիւնը:

Այնուամենայնիւ, քրտական բնակչութեան սոյն ժողովրդագրական պատկերի պահպանումն ապագայում կարող է լուրջ խնդիրներ ստեղծել  թուրքերի եւ ընդհանրապէս Թուրքիայի համար: Ներկայ կշռոյթով քրտական բնակչութեան «մասնաբաժինը» շարունակելու է աճել Թուրքիայի բնակչութեան մէջ, իսկ այդ դէպքում քրտական հարցն աւելի սուր բնոյթ է ընդունելու եւ դամոկլեան սրի նման կախուելու է Թուրքիայի Հանրապետութեան վրայ:

Քիւրտ բնակչութեան շարունակական աճը ներկայիս Թուրքիայի արեւելեան եւ հարաւարեւելեան նահանգներում պէտք է որ հետաքրքրի նաեւ հայերին, չէ՞ որ  հայկական պատմական տարածքներն այժմ հիմնականում բնակեցուած են հէնց քրտերով, որոնց թիւը միայն ու միայն աւելանում է Արեւմտեան Հայաստանում:

«Թրքագիտական Փոսթալ»

Թրքական բանակի բարձրաստիճան զօրավարներու եւ ծովակալներու թիւը 343 հոգի է, որոնցմէ 311-ը` ցամաքային, ռազմօդային եւ ռազմածովային ուժեր, 31-ը` ոստիկանական, 1-ը` անվտանգութեան ուժեր:

Սպաներու ընդհանուր թիւը 39,131 է, որոնցմէ 32,649-ը` ցամաքային, ռազմօդային եւ ռազմածովային ուժերուն մաս կը կազմեն, 5875-ը` ոստիկանական, 607-ը` անվտանգութեան ուժերուն:

Կրտսեր հրամանատարական կազմին թիւը 96,228 է, որոնցմէ 71,171-ը` ցամաքային, ռազմօդային եւ ռազմածովային ուժերուն մէջ, 23,656-ը` ոստիկանական, 1401-ը` անվտանգութեան ուժերուն մէջ:

Թուրքիոյ զինուած ուժերուն ընդհանուր թիւը 652,38 զինուորական է: Թուրքիոյ բանակային ուժերուն 35 տոկոսը կը կազմեն արհեստավարժ զինուորականները:

Թուրքիայում վերջին շրջանում ընթացող ներքաղաքական զարգացումները վերաճում են ներքաղաքական ճգնաժամի: Նախորդ տարի դեկտեմբերին Թուրքիայում սկսուած ձերբակալութիւններով սկիզբ առաւ վարչապետ Էրտողանի ու Ֆեթհուլլահ Կիւլենի միջեւ բացայայտ դիմակայութիւնը, որը գնալով աւելի է սրւում: Ընթացող զարգացումները ցոյց են տալիս, որ Էրտողանի կառավարութիւնը եւ յատկապէս անձամբ Էրտողանը այդ դիմակայութեան եւ հակամարտութեան մէջ յայտնուել են բաւական բարդ մի իրավիճակում, երբ նոյնիսկ մեծանում է կասկածամտութիւնը, անվստահութիւնը մերձաւոր շրջապատի նկատմամբ:

Բացի այդ, Թուրքիայի պետական, անվտանգութեան ու դատական համակարգում Կիւլենի հետեւորդների կամ կիւլենականների ներթափանցումը տարիների ընթացքում վերածուել է ցանցային լծակի, ինչով հնարաւոր է դառնում ազդել ներքաղաքական գործընթացների վրայ, առաւել եւս բաւական բարդ մի իրավիճակում դնել հէնց վարչապետ Էրտողանին: Դեռեւս Էրտողանին չի յաջողւում քանդել իր ու իր կառավարութեան համար դեռեւս սպառնալիք ներկայացնող «խորքային կծիկը»: Էրտողան-Կիւլեն հակամարտութեան բացայայտ փուլը թեւակոխել է «հեղինակազրկման պատերազմի» շրջան, երբ մէկը միւսի հետեւից հրապարակւում են թէ՛ Էրտողանի եւ թէ՛ Կիւլենի գաղտնի հեռախօսային զրոյցները: Սրանք ցոյց են տալիս, որ անվտանգութեան համակարգում կիւլենականների դերը բաւական մեծ է, իսկ կառավարութիւնը մեծ հաշուով չի կարողանում լիարժէքօրէն վերահսկել անվտանգութեան մարմիններին: Մի խօսքով, զարգացումները դեռեւս առջեւում են, որոնք լրջօրէն կը սասանեն Էրտողանին ու նրա կառավարութեանը: Բացայայտումները կը շարունակուեն:

Էրտողան                                                                                                                                                         Ալիեւ

Թուրքիայում կիւլենականների դէմ Էրտողանի արշաւն ու հակագործողութիւնները մի տեսակ ստուերում են մի կարեւոր հանգամանք: Այն, որ նոյն կիւլենականները ազդեցութիւն են ձեռք բերել եւ տարածում են ստացել Ազրպէյճանում: Թուրքիայում կիւլենականների դէմ արշաւը կարող է տեղափոխուել այդ երկիր: Իսկ ի՞նչ կը լինի, եթէ Էրտողանը, Թուրքիայում հակակիւլենական արշաւի հետ մէկտեղ պահանջի Ազրպէյճանի իշխանութիւններից` նաեւ Ազրպէյճանում հաշուեյարդար տեսնել կիւլենականների հետ: Ին՞չ կը լինի, եթէ Ալիեւն անցնի գրոհի կամ փորձի Ազրպէյճանում կրկնել Էրտողանին…

Նախ անդրադառնանք Ազրպէյճանում կիւլենական շարժմանը: Ազրպէյճանի անկախացումից յետոյ կիւլենական շարժումը սկսեց աշխուժօրէն ներթափանցել այդ երկիր եւ բաւական արագ կարողացաւ այնտեղ հիմնել իր բջիջները` տարբեր հաստատութիւնների անուան ներքոյ: Դա պայմանաւորուած էր նախ եւ առաջ երկրի նախկին նախագահ Հ. Ալիեւի բարեացակամ վերաբերմունքով, քանի որ Նախիջեւանի Ինքնավար Հանրապետութեան ղեկավար եղած ժամանակ կիւլենական շարժումը նրան բաւական լուրջ օգնութիւն էր ցուցաբերում: Նորանկախ Ազրպէյճանի իշխանութիւնների համար այդ շարժման գործունէութիւնը դիտարկւում էր որպէս կարեւոր գործօն Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների զարգացման համար` յատկապէս կրթական-մշակութային նախատիպի համաթեքստում: Ներկայում էլ այդ շարժումն ամենաշխուժներից է Ազրպէյճանում եւ շարունակական ազդեցութեան մեծացման միտումներ ունի:

Կիւլենական շարժման գործունէութիւնը Ազրպէյճանում, կարելի է ասել, քօղարկուած է եւ այն ուղղակի հակամարտութեան չի գնում շիական կրօնական համակարգին ու աշխարհիկ վարչակարգին: Շարժման գործունէութեան հիմքում դրուած է դանդաղ ու փափուկ գործունէութեան սկզբունքը, ինչն աւելի արդիւնաւէտ է: Կիւլենական շարժման մեծ օրակարգը Ազրպէյճանում պետական ու կրթական համակարգում տարածուելն է, ազդեցութեան ձեռքբերումը:

Ազրպէյճանում կիւլենական շարժումը լայն տարածում է գտնում յատկապէս քաղաքային բնակչութեան շրջանում` շնորհիւ իր լաւ կազմակերպուած կրթական, լրատուական ու գործարար կազմակերպութիւնների եւ դրանով իսկ այն իր հնարաւորութիւններով առանձնանում է միւս իսլամական ուղղութիւններից, որ փորձում են ազդեցութիւն ձեռք բերել այդ երկրում: Այն նաեւ ի տարբերութիւն այլ իսլամական ուղղութիւնների` ուղղակիօրէն կամ բացայայտ չի ներգրաւուում Ազրպէյճանում կրօնի տեղի ու դերի վերաբերեալ քաղաքական սուր քննարկումներին:

Կիւլեն

Կիւլենականութիւնն Ազրպէյճանում ունի մի կարեւոր առանձնայատկութիւն: Այն բաւական զգուշաւոր եւ յարաբերական կրաւորական է գործում զուտ կրօնական տեսանկիւնից` խուսափելով բացայայտ առճակատման մտնել աշխարհիկ կարգերի ու շրջանակների հետ, քանի որ իշխանական վերնախաւն իրեն նոյնպէս համարում է աշխարհիկ: Չնայած, հէնց ազրպէյճանական մի շարք հրապարակումներ են եղել, որոնք փաստում են, որ դա միայն արտաքուստ է եւ շարժման օրակարգը կրօնական է, քան առաջին հայեացքից է երեւոմ: Նոյնիսկ որոշ ազրպէյճանցի փորձագէտներ նշում են, որ այդ շարժումն Ազրպէյճանում ցանկանում է շիիզմը փոխարինել սիւնիական ուղղութեամբ, այն էլ` թուրքական: Չնայած ազրպէյճանական իշխանութիւնների կողմից կիւլենականների դէմ գործադրուող սահմանափակ ճնշումներին` Ազրպէյճանում այն գնալով աւելի է ընդլայնում իր գործունէութիւնը կարեւորագոյն ոլորտներում: Ըստ ազրպէյճանական զանգուածային լրատուամիջոցների` շարժման հետ ուղղակի կամ անուղղակի կապի մէջ են Ազրպէյճանի բարձրաստիճան պաշտօնեաներ, պատգամաւորներ, յայտնի լրագրողներ ու կրթութեան ոլորտի ներկայացուցիրներ:

Չնայած նախկինում կիւլենական շարժումը Ազրպէյճանի իշխանութիւնների համար որպէս այդպիսին սպառնալիք չի ներկայացրել երկրում իսլամական արժեհամակարգի տարածման ու աշխարհիկ կարգերի տեսանկիւնից, ներկայում իրավիճակն այդ առումով կարող է փոխուել:

Այդ շարժումն Ազրպէյճանում քաղաքական լուրջ գործօնի վերածուելու հնարաւորութիւն ունի, եւ դա էլ անհանգստացնում է ալիեւեան քլանին: Հաւանական է, որ միւս խորհրդարանական ընտրութիւններին ընդառաջ արդէն այդ շարժումը աւելի շատ քաղաքական կշիռ ձեռք կը բերի եւ այդ միտումը գնալով կ՛աճի: Կիւլենական շարժման քաղաքական ռազմավարութիւնը աւելի է պարզ դառնում 1999 թ. Ֆ. Կիւլենի կողմից արուած յայտարարութիւնից, որտեղ ներկայացրեց Թուրքիայում իսլամականութեան իր տեսլականը` նշելով, որ շարժման անդամները պէտք է աննկատ ներթափանցեն պետական համակարգ, ճիւղաւորումներ տան, մինչեւ որ հասունանայ իշխանութեան լծակները ձեռք բերելու յարմար պահը: Ըստ Կիւլենի` վաղաժամ քայլեր անելը կարող է կործանար լինել այնպէս, ինչպէս դա եղաւ Ալճերիայում, Սուրիայում եւ Եգիպտոսում: Տուեալ պարագայում, Ազրպէյճանում եւս կիւլենական շարժումը չի կարող լինել զուտ կրթամշակութային շարժում, այլ ուղղակի քաղաքական օրակարգը կախուած է ժամանակի ու միջոցների համատեղումից` Ազրպէյճանում հասունացնելով դրա բազային հիմքերը:

Ալիեւի վարչակազմը կարող է գնալ կտրուկ գործողութիւնների կիւլենական շարժման ազդեցութիւնը կասցենելու ուղղութեամբ եւ դրա նախանշաններն առկայ են: Մի կողմից Ալիեւի վարչակարգը ցանկանում էր հաշուեյարդար տեսնել նաեւ կիւլենականների հետ, սակայն հասկանալով, որ դա ուղղակի կը վտանգէր Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնները, էական գործողութիւնների չէր գնում: Ներկայում իրավիճակը փոխուել է, Թուրքիայում տեղի ունեցող զարգացումները կարող են լրջօրէն անհանգստացնել Ալիեւին:

Հաշուի առնելով այն հանգամանքը, որ զուտ կրօնական գաղափարախօսութեան տեսանկիւնից շարժումը որոշակիօրէն կրաւորական է Ազրպէյճանում, նշանակում է, որ նրա ռազմավարութիւնը քաղաքական նպատակների վրայ է կառուցուած: Դա կարող է լինել քաղաքաբնակների շրջանում իր կրթական-քարոզչական հաստատութիւնների միջոցով մտաւորական սերուցքի աճեցման ու քաղաքական-պետական համակարգում նրանց ներդրման միջոցով հասնել Ազրպէյճանի կառավարող ընտրանիի վրայ լուրջ ազդեցութեան: Մնացեալ դէպքերում, ըստ Ազրպէյճանում կիւլենական շարժման գործունէութեան դիտարկման. անիմաստ ու անպտուղ են դառնում հսկայական ներդրումներն այդ երկրում կիւլենականների կողմից:

Ուստի, Ազրպէյճանում կիւլենական շարժման օրակարգը, կարելի է ասել, աւելի շատ քաղաքական է, քան կրօնական: Թուրքիայում Էրտողան-Կիւլեն հակամարտութեան թէժ շրջանում իշխանութեանը մօտ կանգնած թուրքական որոշ պարբերականներում Ազրպէյճանի պետական ու անվտանգութեան համակարգում, գործարարական ոլորտում կիւլենականների տարածման վերաբերեալ հրապարակումները բնաւ պատահական չէին եւ ազրպէյճանական իշխանութիւններին ուղղուած յստակ ուղերձներներ էին: Թուրքական պարբերականներից մէկը գրել է, որ ինչպէս եւրոպական, այնպէս էլ կիւլենական դպրոցներ ունեցող այլ երկրներում իրաւապահներն անցնելու են գործողութիւնների: Ազրպէյճանն այս առումով առաջնայիններից կարող է լինել: Այն, որ ինչպէս Թուրքիայում, այնպէս էլ Ազրպէյճանում կիւլենականները կիրառել են այսպէս կոչուած կիւլենական «ինքնութեան քօղարկումը», լուրջ բարդութիւններ է առաջացնում: Թուրքական իշխանութիւնների հրահրմամբ կամ ուղղակի յանձնարարութեամբ ազրպէյճանական իշխանութիւնների գործողութիւնների ձեռնարկումը Ազրպէյճանում կիւլենականների դէմ բաւական ցաւոտ է լինելու Ալիեւի վարչակարգի համար: Այնպէս ինչպէս Թուրքիայում կիւլենականները պահուստային տարբերակով պատրաստուել էին այս օրուան, այնպէս էլ դա արուել է Ազրպէյճանում: Այսինքն` քաղաքական օրակարգի ձեւաւորման համար ստեղծուել են անհրաժեշտ նախադրեալները` բեմագրային տարբեր գործընթացների համար:

«Հեղինակազրկման պատերազմը», որ կիրառւում է ներկայում Էրտողանի դէմ, երկար ժամանակ պատրաստուած գործողութիւն է, որը գործի է դրուել անհրաժեշտութեան պահին: Նոյնը կարող է պատրաստուած լինել եւ ամենայն հաւանականութեամբ էլ այդպէս է, ալիեւեան վարչակազմի դէմ: իսկ Ալիեւի կողմից Ազրպէյճանում կիւլենականների դէմ հաշուեյարդարը առաջնահերթօրէն կը տեղափոխուի հէնց այդ դաշտ, ինչը կը դրսեւորուի Ալիեւի ու ազրպէյճանական վարչակազմի դէմ բազմաթիւ վարկաբեկիչ բացայայտումներով, որոնք կարող են հարուածի տակ դնել Ալիեւի առանց այդ էլ գոյութիւն չունեցող հեղինակութիւնը ներքին ու արտաքին մակարդակներում:

Հաւանականութիւնը մեծ է, որ Թուրքիայի ներքաղաքական արդի գործընթացները տեղափոխուեն Ազրպէյճան: Իսկ Ազրպէյճանում նրանցից յետոյ կիւլենականների քաղաքական օրակարգը գնալով առաւել կազմակերպուած բնոյթ կը կրի` կիրառելով դեռեւս «ինքնութեան քօղարկման» մեթոտը: Ազրպէյճանում հակակիւլենական գործողութիւները կարող են սպառնալ Ալիեւին ու նրա վարչակազմին, իսկ Ազրպէյճանի իշխանութիւնների կողմից գործողութիւններ չձեռնարկուելու պարագայում այն վերածուելու է ազրպէյճանական ներքաղաքական գործընթացներում լուրջ գործօնի:

(Փանորամա)

1960 թուականի մայիսի 26, 1971 թուականի մարտի 9, 1980 թուականի սեպտեմբերի 12, 1997 թուականի փետրուարի 28: Սրանք տարեթուեր են, որոնք փոխել են մերօրեայ Թուրքիան: Աւելի յստակ` սրանք յեղաշրջումներ են, որոնց ժամանակ թուրքական կառավարութիւններ են հեռացուել, քաղաքականութիւն է փոխուել, նոր աշխարհայեացք ու կենսակերպ ձեւաւորուել: Յեղաշրջումների կամ յեղաշրջումների փորձերի հիմնական մասի նպատակը եղել է իսլամամէտ քաղաքական ուժերի հեռացումն իշխանութիւնից, իսկ այն, որ զինուորականները թուրքական աշխարհիկութեան հիմքն են, յայտնի փաստ է: Այս աւանդոյթը ստեղծուել է դեռ Թուրքիայի առաջին նախագահ Մուսթաֆա Քեմալ Աթաթուրքի կառավարման տարիներին (1923-1938 թթ), իսկ հետագայում միայն վերահաստատուել եւ աւելի խորացել:

1960 թուականին սկիզբ դրուեց Թուրքիայի յեղաշրջումների աւանդոյթին: Թուով 37 ոչ բարձրաստիճան սպաներ (այդ թւում` յայտնի թուրք ազգայնական Ալփարսլան Թիւրքեշը) իշխանութիւնը վերցրին իրենց  ձեռքը` վերջ տալով «Դեմոկրատական» կուսակցութեան 10-ամեայ իշխանութեանը` այն համարելով Թուրքիայի աշխարհիկ քեմալական հիմքերի դէմ ուղղուած սպառնալիք: Զինուորականների որոշմամբ վարչապետ Ատնան Մենտերեսը կախաղան բարձրացուեց:

Թուրքական զինուորականութիւնը 11 տարի անց կրկին միջամտեց երկրի ներքին քաղաքականութեանը: Սա արդէն 1971 թուականն էր:

Իսկ ահա ամենադաժան յեղաշրջումը դեռ առջեւում էր: 1980 թուականի մարտի 12-ին փողոցներում հրասայլեր յայտնուեցին, Սուլէյման Տեմիրէլի կառավարութիւնը հեռացուեց, որից յետոյ սկսուեցին այլախոհների ձերբակալութիւնները, խոշտանգումներ, լրատուամիջոցների փակումը, մէկ խօսքով` բռնաճնշումների մի հզօր ալիք: Թուրքիայի զինուած ուժերի գլխաւոր սպայակոյտի պետ Քենան Էվրենը, ով էլ գլխաւորում էր յեղաշրջումը, դարձաւ երկրի նախագահ եւ այդ պաշտօնում մնաց 2 տարի: 1982 թուականին ընդունուեց սահմանադրութիւնը, որը գործում է մինչ օրս եւ որը վաղուց հնացած են համարում ինչպէս թուրքերը, այնպէս էլ միջազգային հանրութիւնը: Թէեւ սահմանադրութիւնը, որն ընդունուել է ռազմական յեղաշրջման արդիւնքներով եւ դրա տրամաբանութեամբ, հետագայում որոշակի փոփոխութիւնների է ենթարկուել, սակայն այն լուրջ դժգոհութիւն է առաջացնում Թուրքիայում եւ ներկայում փորձեր են արւում նոր սահմանադրութիւն ստեղծել:

Եւ ահա այս ամէնից 17 տարի անց` 1997 թուականին, Թուրքիայում կայացաւ «Թաւշեայ յեղաշրջում»: Այս անգամ թուրք զօրավարները փոխեցին Նեճմէտտին Էրպաքանի իսլամամէտ կառավարութիւնն առանց բռնութեան` կոչ անելով նրան խաղաղութեամբ բաժանուելու զբաղեցրած պաշտօնից` չկիսելով նրա քաղաքական հայեացքները:

Իսկ ահա սա մերօրեայ Թուրքիայի դեռեւս վերջին յեղաշրջումն է: Իսկ վերջին տարիներին աւելի յաճախ խօսուել է յեղաշրջման փորձերի մասին, օրինակ, «Էրկենեքոն», «Պալիոզ»:

Առաւել յայտնի է «Էրկենեքոն» թուրքական ազգայնամոլական խմբաւորման գործը, որի շարքերում էին զինուորականներ, յատուկ ծառայութիւնների աշխատակիցներ, լրագրողներ, գիտնականներ: Կազմակերպութեան նպատակն էր Թուրքիայում իշխանութեան զաւթումը եւ քեմալական հիմքերի առաւել ամրապնդումն ու պահպանումը: Այս գործն արդէն երկար տարիներ ընթանում է, ուղեկցւում զանգուածային ձերբակալութիւններով, իսկ Էրտողանի հակառակորդները յայտարարում են, թէ այս ամէնի միջոցով նա թուլացնում է ընդդիմութեան եւ զինուորականութիւնը:

Իսկ ահա առաւել հետաքրքիր էր բացայայտումները «Պալիոզ» (մեծ մուրճ) յեղաշրջման գործով, որի մանրամասներից պարզ է դառնում, թէ ինչ ծրագրով էր թուրքական սպայակոյտը պատրաստւում հեռացնել Թայիփ Էրտողանի իսլամամէտ կառավարութիւնը: 2003-ի նախագիծը ենթադրում էր ստեղծել քաոսային իրավիճակ Թուրքիայում, ապա ցոյց տալ, որ երկրի կառավարութիւնն ունակ չէ ղեկավարել երկիրը, ինչին էլ հետեւելու էր նրա չէզոքացումը:

Հետաքրքիր էր նաեւ քաոս ստեղծելու պատկերացումը` նախ պայթեցուելու էին երկու խոշոր մզկիթներ Պոլսում, Եգէական ծովում թուրքական կործանիչ էր վայր գցուելու` նշելով, թէ մեղաւորը Յունաստանն է, որի դէմ իբր պատերազմ է սկսւում, մի քանի այլ սադրանքներ էլ էին նախատեսւում: Արդիւնքը` քաոս ու խուճապ:

Այս ամէնը լաւագոյնս ցուցադրում է, թէ թուրք զօրավարներն ինչ միջոցներով են փորձում հեռացնել կառավարութիւնը, այն է` ստեղծում են խառնակ իրավիճակ, հեղինակազերծում են կառավարութիւնը կամ այն ղեկավարելու ոչ ունակ ներկայացնում, ապա չէզոքացնում եւ ժամանակաւոր տիրում իշխանութեանը մինչ իրենց յարմար թեկնածուների ընտրութիւնը:

Առաջին հայեացքից գրեթէ նմանատիպ պատկեր էր Էրտողանի կառավարութեան դէմ վերջին շաբաթներին տարուող գործողութիւնը: Դեկտեմբերի 16-17-ին հիմնականում Պոլսում ընթացան ձերբակալութիւններ, որոնք կապուած էին խոշոր փտածութեան գործողութիւնների հետ: Ձերբակալուածների թիւն անցնում էր 5 տասնեակը, իսկ նրանց թւում էին Թուրքիայի ներքին գործերի, քաղաքաշինութեան եւ տնտեսութեան նախարարների որդիները: Փտածութեան գայթակղութիւնում շրջանառւում էին նաեւ մի շարք նախարարների, անգամ Էրտողանի որդու` Պիլալի, մեծ թուով  յայտնի գործարարների անուններ:

Ի հարկէ, Էրտողանի կառավարութեան համար սա լուրջ ցնցում էր, վերջինս ստիպուած էր փոխել 10 նախարարի, փորձել արդարանալ, ներքին եւ արտաքին թշնամիներ փնտռել: Իսկ 2014-ին Թուրքիայում նախ տեղական ինքնակառավարման մարմինների, ապա նաեւ պատմական նախագահական ընտրութիւններ են (առաջին անգամ Թուրքիայում քաղաքացիներն են ընտրելու նախագահին, իսկ Էրտողանն այս հաշուով մեծ յոյսեր ունի):

Էրտողանի Արդարութիւն եւ բարգաւաճում կուսակցութեան համար առաջիկայ ընտրութիւնները լուրջ փորձութիւն են, քանի որ իշխող ուժն ընտրութեան է գնալու առանց քարոզիչ, մուսուլման աստուածաբան Ֆեթհուլլա Կիւլենի եւ նրա կողմնակիցների հզօր աջակցութեան: Իսկ Կիւլենի դերը Թուրքիայում հսկայական է, յայտնի է, որ հէնց նա է կանգնած Էրտողանի կառավարութեան դէմ գործողութիւնների յետեւում` դժգոհ լինելով իր նախկին դաշնակցի վերջին շրջանի քաղաքականութիւնից ու յատկապէս կիւլենական դպրոցները փակելու նախաձեռնութիւնից:

Եւ այստեղ է ստեղծուած իրավիճակի ամբողջ հետաքրքրութիւնը: Էրտողանի կառավարութեան դէմ ռազմական յեղաշրջումներին բնորոշ ձեւով գործում է մի անձ, ով հէնց 1997-ի յեղաշրջումից յետոյ է լքել Թուրքիան եւ ով ինքնին թուրքական աշխարհիկութեան հիմնասեան` զինուորականների թիրախում է իր հիմնադրած շարժումով:

Հիմա հարց է առաջանում, թէ ո՞ւր են թուրք զօրավարները: Չէ՞ որ սա նրանց համար յարմար պահ է հաշիւները մաքրելու այդքան ատելի Էրտողանից, ով ի վերջոյ կարողացաւ կրճատել նրանց յաւակնութիւնները երկրի ներքին ու արտաքին քաղաքական կեանքում:

Արդեօ՞ք Էրտողանի կառավարութիւնը կարողացել է վերջնականապէս նրանց հեռացնել ներքին քաղաքականութիւնից, թուլացնել հարիւրաւոր ձերբակալութիւններով, մեղադրանքներով, օրէնսդրական փոփոխութիւններով:

Թէ՞ նրանք դեռ սպասում են իրադարձութիւնների բնական զարգացմանը, սպասում էլ աւելի յարմար պահի:

Մի գուցէ ուղղակի դիտում են, թէ իրենց փոխարէն ինչպէս է գործում վաղեմի հակառակորդ Կիւլեն հոճաէֆենտին:

Այս հարցերի պատասխանը լաւագոյնս կը տայ ժամանակը: Սակայն նախանշանները ցոյց են տալիս, որ Էրտողանի ջանքերն արդիւնք տուել են, զինուորականները քաղաքականութեան տեսանկիւնից կրաւորական դիրք են զբաղեցրել, եւ եթէ նախկինում նման յարմար առիթը նրանք բաց չէին թողնի, ապա այժմ միայն հանդիսականի դերում են հետեւում դէպքերի զարգացմանը:

Ի վերջոյ, յարակարծիք Թուրքիայում բացառել պէտք չէ ոչինչ, միգուցէ թուլացած զօրավարների փոխարէն փորձեն երիտասարդ սպաները: Իսկ նման փորձ, ինչպէս վերը նշել ենք, Թուրքիայի Հանրապետութեան յեղաշրջումներով հարուստ պատմութիւնում եղել է:

«Ռազմ.էնֆօ»