Լիբանանի մէջ Ռուսիոյ պատուոյ հիւպատոս, Լիբանանի տնտեսական խորհուրդներու անդամ եւ Գործարարներու լիբանանեան-ռուսական խորհուրդի նախագահ Ժաք Սարրաֆի` Միջերկրականեան երկիրներու գործարարներու համադաշնակցութեան նախագահ ընտրութեան առիթով «Ազդակ» յատուկ հարցազրոյց մը ունեցաւ անոր հետ` լուսարձակի տակ առնելով մեծ գործարարին աշխատանքները, ճարտարարուեստի լիբանանահայ սեփականատէրերուն հետ անոր յարաբերութիւնները, ինչպէս նաեւ` Միջերկրականեան երկիրներու գործարարներու համադաշնակցութեան ապագայ ծրագիրները:

Լաւատեսութեամբ համակուած ղեկավար` Ժաք Սարրաֆ, որ վերջերս համախոհութեամբ ընտրուած է Միջերկրականեան երկիրներու գործարարներու համադաշնակցութեան նախագահ,  նշեց, որ ինք երկրորդ անգամն է, որ նոյն պաշտօնին համար կ՛ընտրուի, աեւլցնելով, որ առաջին անգամ ընտրուած էր 2007-2009 նստաշրջանին համար:

Միջերկրականեան երկիրներու գործարարներու համադաշնակցութեան մաս կը կազմեն 14 երկիրներ` Եգիպտոս, պաղեստինեան իշխանութիւնը, Յորդանան, Լիբանան, Սուրիա, Կիպրոս, Թուրքիա, Մալթա, Ալճերիա, Թունուզ, Մարոք, Լիպիա եւ Մաւրիտանիա: Ան նշեց, որ համադաշնակցութիւնը ունի նաեւ գործընկերներ, ինչպէս` Յունաստանը, Փորթուգալը, Ֆրանսան, Սպանիան եւ Իտալիան:

Սարրաֆ նշեց, որ այս երկիրներուն միջեւ կայ գործակցութիւն, որ կը նպաստէ բոլոր երկիրներուն բարգաւաճման: Ան ըսաւ, որ գործակցութիւնը կը կատարուի եւրոպական գործընկերութեան համաձայնագիրին լոյսին տակ, աւելցնելով, որ այդ համաձայնագիրը Լիբանանի կողմէ ստորագրուած է 2003-ին:

Համադաշնակցութեան ծրագիրներուն մասին խօսելով` Ժաք Սարրաֆ շեշտեց, որ առաջինը պիտի իրականանայ յառաջիկայ 15 յունուարին, երբ համադաշնակցութեան մէկ պատուիրակութիւնը պիտի այցելէ Պրիւքսել` հանդիպումներ ունենալու համար Եւրոպական Միութեան նախագահին, ինչպէս նաեւ եւրոպացի գործարարներու համադաշնակցութեան նախագահին հետ:

«Այդ հանդիպումներուն ընթացքին պիտի քննարկուին Միջերկրականեան եւ Եւրոպական երկիրներուն գործարարներու համադաշնակցութիւններուն միջեւ միացեալ ծրագիրներու հնարաւորութիւնները, ինչպէս նաեւ պիտի սերտուին եւրոպական գործընկերութեան ներկայացնելիք ծառայութիւնները», ըսաւ ան:

Սարրաֆ յայտնեց նաեւ, որ համադաշնակցութեան երկրորդ ծրագիրն է մարտին ուղղուիլ Իտալիա, ուր հանդիպում մը տեղի պիտի կայանայ Իտալիոյ ճարտարարուեստի սեփականատէրերու համադաշնակցութեան հետ` գործընկերութիւններ ստեղծելու նպատակով:

Այդ գործընկերութեան լոյսին տակ լիբանանցի, եգիպտացի եւ այլ երկիրներու գործարարներ կրնան ուղղուիլ Իտալիա եւ աշխատանքներ կատարել:

Ան հաստատեց, որ աւելի ուշ այցելութիւն մը պիտի տրուի նաեւ Գերմանիա, ուր տեղի պիտի ունենան հանդիպումներ` փոխադարձ գործակցութեան եւ փորձառութիւններուն փոխանակման:

Այս այցելութիւններուն եւ համաձայնութիւններուն ընդմէջէն կարելի պիտի ըլլայ եւրոպական եւ միջերկրականեան շուկաներուն միջեւ փոխներգործութիւն ստեղծել:

Ժ. Սարրաֆ աւելցուց, որ այս իմաստով կատարեալ գործակցութիւն կայ իր եւ Պէյրութի եւ Լեռնալիբանանի առեւտուրի, ճարտարարուեստի եւ երկրագործութեան պալատներու համադաշնակցութեան նախագահ Մոհամետ Շքէյրի միջեւ, յայտնելով, որ իր եւ Շքէյրի միջեւ աշխատանքներու համակարգում կայ:

Այս շրջագիծին մէջ ան նշեց, որ Լիբանանի եւ Ռուսիոյ միջեւ սննդեղէնի փոխանակման հաւանական ծրագիր մը իրագործուի:

Ժաք Սարրաֆ աւելցուց նաեւ, որ ինք հանդիպում մը ունեցած է Լիբանանի մէջ Հայաստանի դեսպան Աշոտ Քոչարեանին հետ եւ քննարկած` Պէյրութ-Երեւան առեւտրական յարաբերութիւններու զարգացման հեռանկարները:

Պետական պաշտօնեաներուն եւ ուսուցիչներուն աշխատավարձի յաւելումներու մասին Լիբանանի տնտեսական խորհուրդներուն կեցուածքին անդրադառնալով` Սարրաֆ յայտնեց, որ այդ յաւելումները շատ բարձր են եւ հետեւաբար զանոնք նուազեցուցած են, եւ աելցուց, որ իրենք կառչած մնացած են իրենց տեսակէտին, որուն հիման վրայ ընդգծած են, թէ այդ յաւելումները պէտք է կատարուին երեք տարուան ընթացքին` 2012-2015, ինչ որ արդէն իսկ իրականացած է, նկատի ունենալով, որ անոնք տակաւին չեն վաւերացուած:

Ան նշեց, որ վերոնշեալ իրականութիւնը նկատի ունենալով` իրենք կը կարծեն, որ աշխատավարձերը վաւերացնելու իմաստով իրենց երկու դիտողութիւնները ամբողջացած են, հետեւաբար իրենք արդէն իսկ յաջողած են` արձանագրուած յետաձգումին պատճառով:

Ճարտարարուեստի մարզին մէջ իր ունեցած փորձառութեան ակնարկելով` Ժաք Սարրաֆ դիտել տուաւ, որ 1993-ին Ճարտարարուեստի սեփականատէրերու միութիւնը յայտարարած է «Լիբանանեան արտադրութեան» կարգախօսը, որ այսօր ինքզինք կը պարտադրէ եւ լիբանանցիներուն համար հպարտութեան վերածուած է:

Ան շեշտեց սակայն, որ հարցական կը մնայ այն, որ արդեօք լիբանանեան պետութիւնը կը հաւատա՞յ երկրին ճարտարարուեստի մարզին, գործարարներուն եւ սեփական մարզին նուաճումներուն` տնտեսական եւ ընկերային առումով:

«Տակաւին լիբանանցի պետական պաշտօնատարը գործարարներուն դերակատարութիւնը կարեւր նկատելու մշակոյթը չունի, իսկ պետութիւնն ու սեփական մարզը բաւական հեռու են իրարմէ», յայտնեց Սարրաֆ:

Ան նշեց, որ Լիբանանի տնտեսութեան զարկ տալու համար լիբանանցին պէտք է ճահճացումէ դուրս գայ եւ համայնքային դրութեան մտայնութեամբ չգործէ:

«Մեզ կը սպառէ այն իրականութիւնը, որ սիւննի համայնքին պատկանող մէկը սիւննի պաշտօնեաներ եւ աշխատաւորներ պիտի ունենայ, շիին` շիի, ուղղափառը` ուղղափառ, կաթողիկէն` կաթողիկէ եւ այլն: Այս պատճառով ալ Լիբանան տնտեսապէս մեծ զարգացումներ չ՛ապրիր: Պէտք է այլեւս լիբանանցին գործէ իբրեւ լիբանանցի եւ լուծէ երկրին հարցերը», ըսաւ Սարրաֆ:

Լիբանանի տնտեսութիւնը բարգաւաճեցնելու ծրագիրներուն մասին խօսելով` Ժաք Սարրաֆ յայտնեց, որ հարկ է Լիբանանը դիտել իր շրջանային պարունակին մէջ եւ տեսնել, որ անոր դրացի երկիրները ի՛նչ վիճակի մէջ են. տակաւին, անոր վրայ կ՛աւելնան լիբանանեան ներքին հարցերը, սպանութիւններն ու ապակայունութիւնը, ինչպէս նաեւ` արաբական երկիրներու կողմէ տնտեսական պոյքոթը, որ Լիբանանի դէմ դրուած է 2011-էն ի վեր:

Ան յայտնեց, որ Լիբանան կղզի մը չէ, եւ թէ` ան կ՛ազդուի իր շուրջը տեղի ունեցող բոլոր իրադարձութիւններէն:

«Լիբանանեան տնտեսութեան սպառնացող այս կուտակուած հարցերուն ճնշումին տակ կը տեսնենք, որ իւրաքանչիւրը առանձին կ՛ապրի եւ կը փորձէ գոյատեւել: Այս հարցէն դուրս գալու համար Լիբանան կարիքը ունի հանդարտութեան, իսկ եթէ 2015-ին ընթացքին եւս հանդարտութիւն պիտի չտիրէ, ապա ան պէտք է ուղղուի դէպի այն երկիրները, ուր հանդարտ եւ խաղաղ մթնոլորտ կը տիրէ: Այսօրուան դրութեամբ ափրիկեան երկիրները այն երկիրներէն են, որոնք քաղաքական տագնապներ եւ ելեւմտական հարցեր չունին, բացի այն իրականութենէն, որ անոնցմէ կարգ մը երկիրներ իպոլա ժահրով վարակուած են: Իսկ ափրիկեան երկիրներուն մէջ կայ լիբանանցիներու մեծ թիւ մը, որոնք վերածուած են այդ երկիրներու գաղութներուն եւ կարելի է գործակցիլ անոնց հետ` ներդրումային, արտադրութիւններ արտածելու եւ երկու երկիրներու գործարարներուն միջեւ ռազմավարական յարաբերութիւններ մշակելու առումով», ըսաւ Սարրաֆ:

Ան նշեց, որ ներկայիս Լիբանանի տնտեսական մարզը բարգաւաճեցնելու մասին խօսիլը շատ կանուխ է, որովհետեւ հիմնական նպատակը տնտեսութիւնը կայուն պահելն է:

Հայաստանի հետ յարաբերութիւններուն մասին հարցումի մը պատասխանելով` Ժաք Սարրաֆ շեշտեց, որ 1999-ին ինք եղած է առաջին գործարարը, որ Ճարտարարուեստի սեփականատէրերու միութեան անդամներուն մէկ պատուիրակութեամբ պաշտօնական այցելութիւն մը տուած է Հայաստան եւ մասնակցած` հոն տեղի ունեցած ճարտարարուեստի յատուկ ցուցահանդէսի մը, որ տեղի ունեցաւ վարչապետարանին մէջ: Ան նշեց, որ Ճարտարարուեստի սեփականատէրերու միութեան եւ Հայաստանի գործարարներուն միջեւ գործակցութեան համաձայնագիր մը ստորագրած են:

«Համոզուած եմ, որ Լիբանանի ունեցած միջազգային յարաբերութիւնները ներքին իմաստով անոր նեցուկները կը նկատուին: Պէտք է ըսել, որ Լիբանանի եւ Հայաստանի միջեւ արձանագրուեցան լուրջ համաձայնագիրներ, որոնց լոյսին տակ հաստատուեցաւ, որ երկու երկիրներուն արտադրութիւնները կարելի է փոխադարձաբար արտածել եւ առեւտուր կատարել: Բայց եւ այնպէս, պէտք է ըսել, որ օրին Հայաստանի մէջ դրամատուներ չկային, ներդրումի դաշտեր չկային, սակայն կան լիբանանցի գործարարներ, որոնք ներկայիս իրենց ճարտարարուեստի մարզը ունին Հայաստանի մէջ եւ ստացած են հայկական քաղաքացիութիւն: Հետեւաբար կարելի է ըսել, որ Լիբանանի եւ Հայաստանի միջեւ այդ յարաբերութիւնները կան, սակայն անոնք պէտք եղած աշխուժութեամբ չեն գործեր», ըսաւ Սարրաֆ:

Ճարտարարուեստի հայ սեփականատիրոջ մասին հարցումի մը պատասխանելով` Ժաք Սարրաֆ ընդգծեց, որ ան կու գայ ճարտարարուեստի յատուկ մարզի պատկանող ընտանիքներէ, որոնք այս կամ այն արհեստին մէջ հմտացած վարպետներ են:

«Հայը միշտ արդիւնաբեր է. ան կը մտածէ արդիւնաբերութեան եւ իր արհեստին մէջ գագաթներ նուաճելու մասին: Այս յատկանիշները այլ ընկերութիւններու մօտ չենք գտներ: Հայութեան ուժը կը կայանայ անոր մէջ, որ իրենք կը ստեղծեն գեղեցիկը եւ իրենց հոգիին խորերէն է, որ կ՛աշխատին», նշեց Սարրաֆ:

Լիբանանի մէջ ճարտարարուեստի յատուկ շրջանները ստեղծուած են հայերուն կողմէ: «Մքալլեսի մէջ կը գործէ լիբանանահայ գործարար Կարպիս Մարգարեանը, որ մեծ վաստակ ունի Լիբանանի ճարտարարուեստի մարզի ծաղկումին մէջ եւ անիկա մեծապէս նպաստած է Ճարտարարուեստի սեփականատէրերու միութեան աշխատանքներուն: Նազարեթ Սապունճեանը իր կարգին շուրջ 22 տարիէ ի վեր Ճարտարարուեստի սեփականատէրերու միութեան անդամ է եւ կը ծառայէ Լիբանանի ճարտարարուեստին ծաղկումին», ըսաւ ան:

Ժ. Սարրաֆ յայտնեց, որ հայութեան յատկանիշներէն մէկն է նաեւ այն, որ ան կը սիրէ իր հայ եղբայրը եւ նեցուկ կը կանգնի անոր: «Թէեւ հայկական կուսակցութիւնները ունին որոշ տարակարծութիւններ, սակայն ճարտարարուեստի մարզին մէջ անոնք եղբայրաբար կը գործեն. այս յատկանիշը ոչ մէկ ընկերութեան մէջ կարելի է տեսնել», շեշտեց ան:

Անդրադառնալով Ճարտարարուեստի սեփականատէրերու միութեան նախագահի իր պաշտօնին` Ժաք Սարրաֆ հաստատեց, որ լիբանանահայ գործարարներուն զօրակցութեամբ է, որ կրցած է յաջողիլ: «1992-ին գործակցած է Նազօ Սապունճեանին հետ` Ճարտարարուեստի սեփականատէրերու միութեան նախագահ դառնալու առումով եւ աւելցուց, որ Նազօ Նաճարեան վարած է իր ընտրարշաւը», աւելցուց ան:

«Ֆարմալայն» ընկերութեան նախագահ Ժ. Սարրաֆ յայտնեց նաեւ, որ այդ ընկերութեան մէջ իր առաջին գործընկերը եղած է իր բարեկամը` Պուրճ Համուտի նախկին քաղաքապետ Ցոլակ Թիւթէլեանը:

«Կը հաւատամ, որ հայութիւնը կը պատկանի Լիբանանին եւ նուիրումով կը գործէ Լիբանանի մէջ: Լիբանանի մէջ երբ հայուն մասին պիտի խօսինք, մենք անոր կը վերաբերինք իբրեւ հայ` առանց նշելու, թէ ան առաքելակա՞ն է, կաթողիկէ՞, թէ՞ աւետարանական: Հայութիւնը յատկանշող իրականութիւններէն մէկը այն է, որ ան պատկանելիութեան զգացում մը ունի եւ կառչած կը մնայ իր ինքնութեան», ըսաւ Սարրաֆ:

Ան հաստատեց, որ Ճարտարարուեստի սեփականատէրերու միութեան օրերէն ինք կը յիշէ եւ տպաւորուած է հայուն հայրենասիրութեամբ եւ ազգային գիտակցութեամբ:

«1988-ին երբ Հայաստանի մէջ երկրաշարժը պատահեցաւ, Ճարտարարուեստի սեփականատէրերու միութեան հայ անդամներէն մէկը խորհրդակցեցաւ հետս` հայութեան օժանդակելու մասին, նկատի ունենալով Ռուսիոյ հետ իմ կապերս: Օրին լիբանանահայ գործարարներուն դիմեցինք եւ օժանդակութիւններ ապահովեցինք: Ես իմ կարգիս, Ց. Թիւթէլեանին հետ դեղորայք եւ այլ օժանդակութիւններ կրցայ ապահովել եւ այդ բոլորը ուղարկեցինք Հայաստան», ըսաւ ան:

Այս մասին Սարրաֆի յիշողութիւնը զայն մղեց, որ մեզի ցոյց տայ 1988-ին Հայաստանի իշխանութիւններուն կողմէ իրեն տրուած մետալն ու շնորհակալագիրը: «Այս մետալը ինծի համար մեծ նշանակութիւն ունի», ըսաւ ան:

«Ինչպէս հայը կառչած է իր հայկական ինքնութեան եւ կը հաւատայ իր պատկանելիութեան, ես ալ նոյնպէս կառչած կը մնամ լիբանանեան իմ ինքնութեանս եւ պատկանելիութեանս, կը հաւատամ Լիբանանին եւ հոն ապրելու գեղեցկութեան», եզրափակեց Սարրաֆ:

ԱԺ նախկին երեսփոխան, ՀՅԴ Գերագոյն մարմինի անդամ Լիլիթ Գալստեանը հարցազրոյց մը տուած է հայրենի «Թերթ» կայքին, որուն մէջ անդրադարձ կատարուած է ներկայիս Հայաստանի մէջ տիրող քաղաքական իրավիճակին: Ստորեւ կը ներկայացնենք շափոն ու հարցազրոյցը:

ԱԺ նախկին պատգամաւոր, ՀՅԴ Գերագոյն մարմինի անդամ Լիլիթ Գալստեանը ասում է, որ այսօր իրավիճակը, երկրի ընթացքը փոխելու շօշափելի ձեռագիր ու մարտավարութիւն չի տեսնում: «Իսկ երկիրն ու իշխանութիւնը փոխելու բոլոր չհասունացած մեկնարկները մի քանի քայլ յետ են տանում թէ՛ երկիրը, թէ՛ յուսախաբութեան եւ չարդարացուած սպասումների նոր ալիք բարձրացնում հասարակութեան մէջ: Զգացողութիւն ունեմ, որ առանց յեղափոխութեան, իշխանափոխութեան ու իրական ժողովրդավարութեան` յոգնել ենք յեղափոխութիւնից էլ, ժողովրդավարութիւնից էլ: Պայքարող քաղաքացու վերջին ծիլերն էլ են մարում կամ բթանում», ասում է նա:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Տիկի՛ն Գալստեան, եռեակի գործողութիւնների նպատակը երկրում փոփոխութիւններն են: Տեսնո՞ւմ էք նման անհրաժեշտութիւն, հասկանո՞ւմ էք քաղաքական ուժերի շարժառիթները: Եթէ այո, ապա ինչո՞վ էք բացատրում այս յապաղումը:

ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆ.- Յստակ է` Հայաստանը կառավարման այսպիսի որակներով, պետական հաստատութիւնների կայացման այս մակարդակով, տնտեսական ու ընկերային ներկայ վիճակագրութեամբ հեռանկար չունի: Յստակ է, որ արմատական փոփոխութիւններ են անհրաժեշտ յատկապէս կառավարման արդիւնաւէտութեան ու փիլիսոփայութեան, երկրի հեռանկարի ռազմավարութեան պարունակում: Մենք այլընտրանքներ չենք ծրագրում: Մենք խայտառակ կերպով ձախողուել ենք հէնց երկրի կառավարման հաստատութիւններում: Կառավարման անարդիւնաւէտ մոտել ենք որդեգրել, դրա համար էլ պարտութեան տափը շարունակ ուղեկցում է մեզ ու դրդում իրավիճակային որոշումներ կայացնել: Այլընտրանքը միայն աշխարհաքաղաքական կողմնորոշումներին չի վերաբերում, այլ առաջին հերթին` ներքին կեանքին, պետականութեան ներքին հաստատութիւններում զօրացմանը: Մեզ տրուած թանկ ժամանակը` յետանկախութեան ժամանակը, անարդիւնաւէտ օգտագործեցինք: Վատնել ենք բոլոր շերտերով` մարդկային, արժեհամակարգային, հաստատութենական: «Մենք» ասելով` նկատի ունեմ բոլոր նրանց, ովքեր 24 տարի շարունակ Հայաստանում դերակատար էին, Հայաստանի քաղաքական բեմի խաղացող էին, ովքեր քաղաքական պատասխանատուութիւն ունէին: Բոլորս մի շղթայի տարբեր օղակներն ենք, եւ ոեւէ մէկը չի կարող քաղաքական պատասխանատուութեան իր բաժնից խուսափել, ինչպէս նաեւ` քաղաքական երջանկութիւն ապրել այն մտքից, որ այս պահին իշխանութիւն չէ:

Եւ եթէ մենք այսօր մեր կարողութիւնները, մեր ներուժը, մեր քաղաքական հնարաւոր կարողականութիւնը չհամախմբենք յանուն Հայաստանի, մենք էլի մնալու ենք դատապարտուածութեան եւ հիւծիչ մաշումի այս ճանապարհին, մանաւանդ` սրընթաց բեւեռացող աշխարհում:

Աւաղ, այսօր իրավիճակը, երկրի ընթացքը փոխելու շօշափելի ձեռագիր ու մարտավարութիւն չեմ տեսնում:

Իսկ երկիրն ու իշխանութիւնը փոխելու բոլոր չհասունացած մեկնարկները մի քանի քայլ յետ են տանում թէ՛ երկիրը, թէ՛ յուսախաբութեան եւ չարդարացուած սպասումների նոր ալիք բարձրացնում հասարակութեան մէջ: Զգացողութիւն ունեմ, որ առանց յեղափոխութեան, իշխանափոխութեան ու իրական ժողովրդավարութեան` յոգնել ենք յեղափոխութիւնից էլ, ժողովրդավարութիւնից էլ: Պայքարող քաղաքացու վերջին ծիլերն էլ են մարում կամ բթանում:

Գիտէք` վերջին շրջանում գնալով ամրապնդւում է համոզումս, որ տարբեր քաղաքական ուժերի մէջ պետական մտածողութեամբ արհեստավարժներ կան, եւ մի՞թէ անկարելի է համապատասխան քաղաքական միջավայր եւ մթնոլորտ ստեղծել ու այս ներուժը օգտագործել յանուն Հայաստանի:

Այս մտածումս գուցէ քաղաքական վիպապաշտութեան շարքից է, բայց ակներեւ է, չէ՞, որ Հայաստանում այլընտրանքի բացակայութիւնը անյաղթահարելի նահանջներ է արձանագրում: Ընդհանրապէս մենք պէտք է կարողանանք արժեւորել, տեսնել մարդկանց, ովքեր ունակ են Հայաստանն այս փոսից հանելու:

Հ.- Եղել են չէ՞ քոալիսիոն կառավարութիւններ, ի՞նչ են դրանք տուել Հայաստանին:

Լ. Գ.- Եղել են, բայց խաղի կանոնները հաւասար ու մինչեւ վերջ յստակեցուած չեն եղել: Միգուցէ քաղաքականութեան մէջ անկեղծութեան եւ բարոյականութեան մասին խօսելը միամտութեան շարքից է, բայց կարծում եմ, որ ամէնից շատ մեր քաղաքական դաշտին պակասում է անկեղծութիւնը, բարոյականութիւնն ու պատասխանատուութիւնը: Համ էլ մեր շուրջը սեղմուող օղակը արտակարգ լուծումներ է պահանջում:

Հ.- Առողջացման բանաձեւ էք համարում բոլոր ուժերից կազմաւորուած քոալիսիո՞ն…

Լ. Գ.- Ինչո՞ւ ոչ, կարելի է նաեւ համախոհական իշխանութեան այլ ձեւաչափ մտածել, եթէ, ի հարկէ, իրավիճակին սթափ գնահատական տալու քաղաքական խոհեմութիւն ունենք: Մի բան յստակ է, որ երկրում ընտրութիւններն իշխանութիւն ձեւաւորելու իրական գործիք չեն եղել: Եւ հէնց այս պատճառով իշխանութիւնները միշտ խոցելի են իրենց բարոյական օրինականութեամբ: Մի՞թէ հնարաւոր չէ հասկանալ, որ այսպէս ձեւաւորուած իշխանութիւնը զօրու չէ պետութեան համար դեղատոմսեր, ի՛նչ անելու շուրջ բանաձեւեր մշակել: Շատ յաճախ մշակում էլ են, բայց դրանք կեանքի չեն կոչւում, որովհետեւ, նախ` հանրային համախոհութիւն չեն կարողանում ապահովել, եւ յետոյ` բաւարար քաղաքական կամք չկայ:

Հ.- Ասուածի պարունակում արդարացի, ճի՞շդ կը համարէիք ձեր գործընկեր Արա Նռանեանի հնարաւոր նշանակումը Վաչէ Գաբրիէլեանի տեղակալի պաշտօնում: Մամուլում ոչ միայն այս հնարաւոր նշանակման մասին է խօսւում, այլ նաեւ, որ Դաշնակցութիւնը հնարաւոր է` մտնի քոալիսիոն: Եւս մէկ դիտարկում. ՀՅԴ խմբակցութիւնը հանդէս եկաւ յստակօրէն այդ բռնարարքները դատապարտող նիստում ՀՀԿին համահունչ, նրանց հետ միակերպ:

Լ. Գ.- Ճիշդն ասած` վստահ եմ, որ Արա Նռանեանը Վաչէ Գաբրիէլեանի տեղակալ չի նշանակուելու, իսկ ինչ վերաբերում է քոալիսիոնին… կարծես թէ նախորդ միտքս նրա շուրջ էր, որ այսօր յանուն Հայաստանի մենք պարզապէս պարտաւոր ենք շատ հարցերում զօրաշարժի ենթարկել եւ արդիւնաւէտ օգտագործել մեր ներուժը, եթէ դա Հայաստանի Հանրապետութեանը օգտակար պիտի լինի: Իսկ մեր` քոալիսիոն մտնելու մասին խօսակցութիւնները հիմք չունեն, պարզապէս, որովհետեւ այդպիսի որոշում չունենք:

Իսկ ինչ վերաբերում է խորհրդարանի` այս երկու օրերի գայթակղութեան, ապա կարծում եմ` քաղաքական մեծամասնութիւնն ինքը պէտք է այնքան խոհեմութիւն ունենար, որ նիստը սկսէր 131-ից 1-ի, նոյնն է, թէ առհասարակ խորհրդարանի նկատմամամբ բռնարարքը քննարկելով: Ընդամէնը պէտք էր մի քիչ քաղաքական շրջահայեացութիւն եւ արժանապատուութիւն ունենալ եւ իսկապէս նիստը սկսել այդ հարցով: Բայց շարունակ` ինչ-որ կծիկներ, պատճառաբանութիւններ… ո՞ւմ էր պէտք այդ աւելորդ գայթակղութիւնը:

Ցաւօք, յաճախ եմ բախւում այն փաստին, որ քաղաքականութեան մէջ անհատական գործօնը, տղայականութիւնը աւելի շատ է առաջնագծում, քան` պետական մտածողութիւնը:

Հ.- Գայթակղութիւն ասելով` նկատի ունէք Սէյրան Սարոյեանի ելո՞յթը: Ոմանք, ի դէպ, նաեւ այն անկեղծ որակեցին: Բայց, ի՞նչ էք կարծում, կա՞յ հրճուելու բան:

Լ. Գ.- Սէյրան Սարոյեանի ելոյթն իսկապէս անկեղծ էր, այն մեր քաղաքական արժէքային համակարգի ու կենսափիլիսոփայութեան անկեղծ երեւակումն էր` միաժամանակ ե՛ւ լալու, ե՛ւ խնդալու: Գրեթէ շողանկարային բացայայտում էր, խոստովանութիւն: Զօրավարի այս 8 րոպէանոց ելոյթում տեղաւորւում է մեր երկրի ողջ կենսափիլիսոփայութիւնն ու քաղաքական արժէքային համակարգը: Խորհրդարանում եւ դրսում շատերն էին հրճւում` իրենց տեսնելով, մի մասը, ով յոյսեր էր փայփայում, սին յոյսեր` ժողովրդավարութեան, ազատութեան, մարդու իրաւունքների, քաղաքական հաստատութիւնների ու իրաւական երկրի մասին, խորը ընկճախտի մէջ յայտնուեց` հասկանալով, որ երկրի փիլիսոփայութիւնը հէնց էդպիսին է եւ վե՛րջ:

Զօրավարը մեղաւոր չէ, ինքը ուղղակի անկեղծութեան պահին ասաց այն, ինչ շատերը գիտեն, ինչպէս շատերն են մտածում: Խօսքը երկու ճշմարտութիւնների Հայաստանի մասին է:

Եւ, այնուամենայնիւ, հայհոյանքը` լինի Շմայսի շուրթերով, թէ ընդդիմադիր որեւէ գործչի,  արգահատելի է: Նոյնքան արգահատելի է բռնութիւնը, ինչը մեր քաղաքական մշակոյթի անբաժանելի մասն է:

Վերջերս Հայաստանի մէջ տեղի ունեցած դրամի արժէզրկման եւ անոր ստեղծած անդրադարձներուն վերաբերող հարցազրոյցներ կատարուեցան Հայ յեղափոխական Դաշնակցութեան պատգամաւոր Արծուիկ Մինասեանին հետ. Հարցազրոյցները կատարեցին «Առաջին լրատուական»-ն ու «Թերթ» լրատուամիջոցները: Նկատի ունենալով անոնց նոյն նիւթին վերաբերելու հանգամանքը` ստորեւ կը ներկայացնենք երկու հարցազրոյցներն ալ:

«ԱՌԱՋԻՆ ԼՐԱՏՈՒԱԿԱՆ».-  Պարո՛ն Մինասեան, մէկ գիշերուայ ընթացքում դրամն արժեւորուեց, տոլարը` արժեզրկուեց: Ընդհանրապէս որքանո՞վ է հնարաւոր այլեւս այս ֆորս-մաժորներից հրաժարուել: Այսպիսի կտրուկ գործողութիւնները կարո՞ղ են արդեօք երկարաժամկէտ լինել:

ԱՐԾՈՒԻԿ ՄԻՆԱՍԵԱՆ.- Կարծում եմ` ճիշդ կը լինի հետեւողականօրէն նայենք տինամիքային եւ նաեւ այն գործիքակազմին, որն օգտագործուել է: Յիշում էք` բազմիցս մենք փաստել ենք, որ դրամի արժէզրկման հիմնական պատճառն արտաքին ազդեցութիւնն է եղել, չնայած` սա չի բացառում ներքինի որոշակի դրսեւորումներ: Սակայն մեր տնտեսութիւնը այս տարիների ընթացքում միշտ եղել է հիւանդ:

Ինչո՞ւ յատկապէս այս շրջանում նման յարձակողապաշտ թռիչք արձանագրեց. դա պայմանաւորուած էր հէնց ռուսական, ամերիկեան եւ եւրոպական քաղաքականութիւնների ազդեցութեամբ: Այս տեսակէտից ակնյայտ է, որ դրամի արժէզրկումը պէտք չէ նաեւ մեր ներքին կեանքում դառնար այդքան քննարկման ենթակայ, որովհետեւ դրա արդիւնքում տեղի ունեցաւ շատ աւելի բացասական դրսեւորում, այն է` խուճապային տրամադրութեան ներարկում եւ առանձին կառոյցների, ինչպիսի առեւտրային դրամատներն են, ի հարկէ` ոչ բոլորը, բայց հիմնականում նրանք, որոնք, ունենալով արտարժոյթի անհրաժեշտ պաշարներ, այնուամենայնիւ, հրաժարւում էին կամ բացասական սպասումների վրայ յենուած` փորձում էին խնայողութիւն իրականացնել արտարժոյթով:

Սա մի կողմից թուլացնում է դրամի մասնակցութիւնը, միւս կողմից` նաեւ սակաւապետական տնտեսական պայմաններում սակաւապետներին հնարաւորութիւն էր տալիս չարաշահելու իրենց կարգավիճակը: Արդիւնքում բազմաթիւ դէպքեր եղան, երբ մեծածախ ներկրողները պարզապէս հրաժարւում էին ազգային արժոյթ ընդունելուց: Եւ սա ոչ միայն հակատնտեսագիտական մօտեցում է այս պարագայում, այլեւ` հակաօրինական, հակապետական: Եւ շատ կարեւոր է, որ հետագայում խիստ պատասխանատուութեան միջոց կիրառուի:

«Ա. Լ.».- Այսինքն` չարաշահողներին յայտնաբերելո՞ւ ուղղութեամբ:

Ա. Մ.- Ոչ միայն խիստ պատասխանատուութեան միջոցներ կիրառուեն անձանց նկատմամբ, ովքեր պարտաւոր էին իրացում ապահովել, այլ նաեւ պարտաւոր էին ընդունել ազգային արժոյթը, որովհետեւ այն մեր երկրում օրինական վճարման միջոց է: Օրէնսդրական փոփոխութիւնների իրականացման արդիւնքում այսուհետեւ պէտք է բացառուի ազգային արժոյթի նկատմամբ նման արհամարհական վերաբերմունքը, ինչը որեւէ տնտեսական տեսակէտից չի հիմնաւորւում: Սա առաջին կարեւոր գործողութիւնն է:

Երկրորդ` ինչ տեղի ունեցաւ մէկ գիշերուայ մէջ: Նախ ասեմ, որ մէկ գիշերուայ ընթացքի անմիջական խնդիր չէր դա: Սա հետեւողական միջամտութեան արդիւնք էր, նաեւ` Կենտրոնական դրամատան յայտարարած միջամտելու քաղաքականութեան, բայց մէկ գիշերուայ ընթացքում տեղի ունեցաւ այն, որ յատկապէս մի շարք մենաշնորհատէրերի ուղղակի յանձնարարուեց, որ այդ վարքագիծը դադարեցնեն, ընդունեն հայկական արժոյթը` որպէս վճարման օրինական միջոց, եւ երկրորդ` բացառեն, որ գների կտրուկ աճ տեղի ունենայ: Այն, ինչ մինչ այդ էր տեղի ունեցել, եւ եթէ մենք հետագայում նաեւ արդէն ուսումնասիրում ենք վարքագիծը, տեսնում ենք, որ այս միջամտութիւնը ազդեցութիւն ունեցաւ:

Կտրուկ մերժում եմ բոլոր այն քաղաքական ուժերի եւ գործիչների յայտարարութիւնը, թէ իբր քաղաքական ուժերը ստիպեցին, որ նման բան տեղի ունենայ: Դա այդպէս չէ, ի վերջոյ ճշմարտութիւնը պէտք է ջրի երես դուրս գայ: Որեւէ քաղաքական ուժ, յատկապէս ոչ իշխանական քաղաքական ուժ ի վիճակի չէր ստիպել, որպէսզի վարկային արժոյթն արժեւորուի կամ դադարեցնի արժեզրկումը: Սա առաջին հերթին խօսում է այն մասին, որ մենք դեռեւս ունենք սովորելու եւ դասեր քաղելու անհրաժեշտութիւն:

Հարցեր կան, որտեղ քաղաքական գործիչները, քաղաքական ուժերը ոչ թէ պէտք է սեփական, նեղ խմբակային կամ անձնական շահից ելնելով յայտարարութիւններ կատարեն, այլ հասկանան, որ այդ յայտարարութիւնների տակ` ներքեւում, պետականութիւնն է: Եւ եթէ այդ յայտարարութիւններից դուրս ես գալիս եւ սկսում ես քո քաղաքական կէտերը փորձում շահել, արդիւնքում վնասում ես թէ՛ պետականութեանը, թէ՛ ժողովրդին, թէ՛ տնտեսութեանը, որովհետեւ յայտնւում ես նոյն փոսի մէջ: Եւ սա յատկապէս ուղղում եմ այն մարդկանց, ովքեր փորձում են ԱԺ արտահերթ նիստը վերագրել նեղ ինչ-որ առանձին քաղաքական ուժերի վարքագծին:

Լինելով ընդդիմութեան ներկայացուցիչ` ես եւս մէկ անգամ ուզում եմ կոչ անել` չի կարելի այդ վարքագծով շարժուել: Հակառակը, մենք կարող ենք անընդհատ քննադատել իշխանութիւններին, բայց երբեք մեր ընդդիմադիր կեցուածքը պէտք չէ ուղղուած լինի պետութեանը, պետականութեանը, այն, ինչ ես հիմա տեսնում եմ եւ շատ վատ եմ համարում:

Հայաստան Կազը Պէտք Է Ներկրուի Սահմանին
Ոչ Թէ Դրամ-Տոլար, Այլ Դրամ-Ռուբլի Բանաձեւով

Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան պատգամաւոր Արծուիկ Մինասեանը, Tert.am-ի հետ զրոյցում Հայաստան մէկ շաբաթ առաջ փոթորկող դրամ-տոլար-գներ իրադարձութիւններին անդրադառնալով` նշեց, որ դրանից պետութիւնը մի շարք դասեր պէտք է քաղի եւ առաջարկեց որոշ լուծումներ: Դրանցից մէկն այն է, որ 70 տոկոս տոլարացում ունեցող Հայաստանի տնտեսութիւնը մի շարք ապրանքների, այդ թւում` կազի վճարումները կատարելիս դրամ-տոլար բանաձեւից անցնի դրամ-ռուբլի բանաձեւին, ինչը կը կանխի նաեւ կազի գնի հնարաւոր թանկացումը սահմանին:

– Պարո՛ն Մինասեան, Կենտրոնական դրամատան օգտագործած գործիքը, որը ստիպում է դրամատան ունենալ նաեւ դրամային պաշարներ, ի՞նչ գործիք է, ինչո՞ւ չէր գտնւում, եթէ դա այդքան հեշտ ձեւ էր, եւ արդեօ՞ք յաղթահարուած էք համարում դրամ-տոլարային ճգնաժամը:

– Նախ, նմանատիպ ճգնաժամերը շուկայական տնտեսութիւն ունեցող երկրներում, իսկ այն երկրները, որոնք անցումային փուլում են եւ նրանց ներքին դիմադրողականութիւնը թոյլ է, միշտ նման ճգնաժամերը նրանցում տեղի ունենալու հաւանականութիւն ունեն: Այն, ինչ տեղի ունեցաւ մեր երկրում, ցոյց է տալիս, որ մենք հիմնարար կերպով մեր տնտեսութեան վերանայման անհրաժեշտութիւն ունենք: Ոչ միայն ելեւմտական շուկայում պետական քաղաքականութեան, ինչպէս որ Կենտրոնական դրամատան, կառավարութեան ու հակամենաշնորհային մարմինների համադրումը պէտք է լինի, այլեւ պէտք է լինեն նոր մօտեցումներ հասարակութեան հետ աշխատանքում: Բազմիցս եմ այն մասին ասել, որ, այո, Հայաստանում տոլար-դրամ, եւ, ընդհանրապէս, դրամի արժեզրկման խնդիրը պայմանաւորուած է 2` ներքին եւ արտաքին գործօններով: Եթէ ներքին գործօնը խարսխուած է հիւանդ տնտեսութեան վրայ, ապա արտաքին գործօնը կարող էր եւ առաջացրեց շուկային հզօր հարուած` թէ՛ Ռուսաստանի տնտեսութիւնից, թէ՛ Միացեալ Նահանգների կողմից վարուող տոլարի քաղաքականութեամբ: Նաեւ Եւրոպական Միութեան դրամավարկային քաղաքականութեան համատեղ գործողութիւնների ազդեցութիւնն էր, ինչը նման ցնցում առաջացրեց: Բայց այս ամէնը չէր կարող այդքան ցաւագին լինել, եթէ երկրի ներսում հասարակութեան պատրաստուածութեան որոշակի աստիճան լինէր: Մենք փաստացի ի՞նչ իրավիճակի առաջ կանգնեցինք: Մի կողմից խուճապային տրամադրութիւնը, միւս կողմից` տնտեսավարող կառոյցների ակնյայտօրէն ոչ հիմնաւորուած վարքագիծը, ինչի արդիւնքում չարաշահող պահանջարկը արտարժոյթի նկատմամբ մի քանի անգամ գերազանցեց իրական պահանջարկը: Եւ եթէ դրան գումարենք, որ մի շարք կառոյցների, ինչպիսիք սակաւապետներն ու մենաշնորհատէրերն են, փորձեցին հանդէս գալ սեփական շահը առաջ մղելու մօտեցմամբ` անտեսելով Հայաստանի օրէնքը հայկական դրամի` որպէս վճարամիջոց ընդունելու մասին, պատկերն ամբողջական է դառնում: Եւ աւելի յստակ է դառնում, որ ձեռնարկուելիք գործողութիւններն այս պահի դրութեամբ, ճիշդ է, հանդարտեցրել են շուկան, բայց պէտք չէ հանգստանալ եւ հիմնարար կերպով վերանայումներ իրականացնել նշուած ուղղութիւններով: Ինչո՞ւ կարգաւորուեց մէկ օրում: Նախ, սա չի կարելի լիարժէքօրէն համարել մէկ օրուայ խնդիր, քանի որ Կենտրոնական դրամատունը հետեւողականօրէն փորձում էր միջամտութիւններ անել, ազդել իրական փոխարժէքի ձեւաւորման ուղղութեամբ: Բայց քանի որ հասարակութեան մէջ խուճապային տրամադրութիւնը չափազանց մեծ էր, միւս կողմից էլ, նշածս պատճառը, արդիւնքը չէր երեւում: Եւ նաեւ` որոշ քաղաքական ուժերի ոչ համարժէք պահուածքը, երբ փորձում էին խուճապային տրամադրութիւնն է՛լ աւելի սրել:

– Ի՞նչ նկատի ունէք, ո՞ւմ:

– Շատ պարզ բան. եթէ ուշադիր հետեւել էք քաղաքական առանձին գործիչների ու «մասնագէտներ» հասկացութեան տակ հանդէս եկողների հարցազրոյցներին, նշւում էր այն, որ դրամը ոչինչ է, արժոյթի ազգային համակարգը զրոյական վիճակում է, որ փլուզուելու եւ այլն: Սրանք բոլորը, միանշանակ, բացասական ազդեցութիւն թողեցին, եւ պետական կառավարման համակարգը դրան համարժէք չարձագանգեց: Սա բերեց նրան, որ բնակչութեան լայն հատուածի մօտ խուճապային տրամադրութիւններն է՛լ աւելի սաստկանան: Նրանց մօտ, ովքեր տեսնում էին, որ ինչ-որ բան է կատարւում ու փոխանակ մի պահ կանգնել-մտածելու, թէ արդեօ՞ք ճիշդ է հոսանքի ուղղութեամբ գնալը, իրենք գնում էին: Հետեւաբար, էդ տեսակէտից Կեդրոնական դրամատունը եւ պետական միւս մարմինների քայլերը հանրութեան հետ աշխատանքներում` մասնագիտական կազմի եւ քաղաքական ուժերի ներգրաւման առումով, նոր դասեր են մեզ պարտադրում:

Բայց շատ աւելի վատ ազդեցութիւն թողեցին այն խաղացողները շուկայում, ովքեր ունենալով տոլարային պաշարներ` օրէնքով պարտաւոր էին վաճառել: Այսինքն` այն առեւտրային դրամատները, որոնք կուտակել էին եւ հրաժարւում էին վաճառել: Երկրորդ, այն փոխանակման կէտերը, որոնք անվայելուչ պահուածք դրսեւորեցին` իրենց` օրէնքով նախատեսուած պարտաւորութիւնները չկատարելու առումով: Եւ վերջապէս նրանք, ովքեր մեծածախ առեւտրով զբաղուող կառոյցներ են եւ, փաստօրէն, հանդէս եկան հակապետական դիրքերից` յայտարարելով, որ դրամով առեւտուր չեն անում, ինչի ազդեցութիւնը տեղափոխուեց աւելի փոքր խանութների վրայ:

Հետեւաբար, ինչո՞ւ մէկ օր. երկրորդ ուղղութիւնը պայմանաւորուած է Հայաստանի նախագահի միջամտութեամբ: Այո՛, հանրապետութեան նախագահի ուղղակի միջամտութիւնը, նաեւ`  կառավարութեան առանձին դէմքերի ուղղակի միջամտութիւնը` յատկապէս մենաշնորհատէրերի մասով, իր արդիւնքը տուեց: Այսինքն դրամը որպէս վճարամիջոց, ուզէին, թէ չուզէին, պիտի ընդունէին, եւ նաեւ գների թռիչքաձեւ բարձրացումը փորձեցին մեղմել:

Սա նշանակում է, որ մենք հիմա անելիք ունենք, եւ եւս մէկ անգամ հաստատուեց այն, որ չեն կարող, շուկայական յարաբերութիւններով տնտեսութեան մէջ, վարչահրամայական մեթոտով կարգաւորուել շուկայական յարաբերութիւնները: Այսինքն, այնքանով, որքանով իշխանութեանը յաջողուեց մէկ օրուայ ընթացքում որոշակի կարգաւորում մտցնել դաշտում, սա կրկնակի ու եռակի անգամ մեզնից պահանջում է, որ ամբողջութեամբ պէտք է երկրում վերանայուի տնտեսութեան պետական կարգաւորման համակարգը:

Ազատ շուկայի մուտքը այսօր գլխաւոր խնդիրն է: Պատկերացրէք, եթէ շուկան ազատ լինէր եւ ոչ թէ մէկ կամ մի քանի` առաջին անհրաժեշտութեան ապրանքների ներկրողներ լինէին, վստահաբար, այս աժիոթաժը չէր լինի, եւ էդ մարդիկ էլ կը հասկանային, որ վնաս են կրելու, եթէ այդ պահուածքը շարունակեն` նաեւ չընդունելով Հայաստանի արժոյթը:

Եւ եթէ դուք բարձրացնում էք գները, շա՛տ բարի, բարձրացրէ՛ք, բայց դուք պարտաւոր էք առնուազն հիմնաւորել` ինչու՞ էք բարձրացնում, ձեր նախկինում ձեռք բերուած ապրանքները, ինչո՞ւ էք հիմա այլ գնով վաճառում, ինչո՞վ էք հիմնաւորում, որ ապագայում նորից էդ բարձր գնով պէտք է ձեռք բերէք: Սա նշանակում է բացասական տրամադրութիւն հաղորդել ոչ միայն հանրութեանը, այլեւ` սեփական գործողութիւնների հիմքում դնել դա:

Այն, ինչ տեղի ունեցաւ, շատ լուրջ դաս է, մեր պետականութեան համար դաս է, ոչ թէ պարզապէս մի ցնցում էր` եղաւ ու անցաւ:

Իսկ տնտեսական լուծումները մի քանիսն են: Լուծում առաջին. մենք բոլորս տեսանք, հասկացանք, ընկալեցինք, որ ռուսական ռուբլուց էր գալիս ամենախոշոր ցնցումը: Սա նշանակում է, որ Ռուսաստանի հետ մեր առեւտրաշրջանառութեան մի զգալի հատուած մենք պէտք է փոխարինենք դրամ-ռուբլով` չմիջնորդաւորենք տոլարով կամ եւրոյով: Օրինակ, կազի ներկրման հետ կապուած, ակնյայտ է դառնում, որ մեր միջպետական համաձայնագրում պէտք է ամրագրուած լինի ռուբլի-դրամ, ոչ թէ տոլար: Գուցէ «Կազփրոմ»-ի համար հիմա նախընտրելի է այդ բանը, բայց քանի որ հիմա արդէն «Կազփրոմ»-ը զուտ առեւտրային քաղաքականութիւն իրականացնողից վաղուց վերածուել է պետական քաղաքականութիւն վարող մարմինի, ապա պէտք է գիտակցի, որ այդ քաղաքականութիւնը վնաս է նաեւ Ռուսաստանին, որովհետեւ նոյն ռուբլու նկատմամբ անվստահութիւնը նաեւ սրանով է պայմանաւորուած:

Երկրորդ` Հայաստանի եւ Ռուսաստանի միջեւ ապրանքաշրջանառութիւնը Հայաստանի տնտեսութեան համար էական նշանակութիւն ունեցող ապրանքների դէպքում պէտք է հասնենք նրան, որ ռուբլով կատարուի փոխանակում:

– Այսինքն` ՌԴ-Հայաստան առեւտրաշրջանառութեան ո՞ր հատուածում էք առաջարկում վճարումները կատարել դրամ-ռուբլով, ոչ թէ դրամ-տոլարով:

– Այսօր կազի ողջ ներմուծումը խարսխուած է տոլարային բանաձեւի վրայ, այն ամբողջութեամբ պէտք է փոխարինուի ռուբլու բանաձեւով, ինչը ազդեցութիւն չի ունենայ նաեւ մեր երկրի ներսում: Տեսէք` նոյն կազալցակայանների վճարումը կատարւում է տոլարային հաշուարկով: Սա նշանակում է, որ ուղիղ ազդեցութիւնը անմիջապէս կրում է Հայաստանի քաղաքացին: Իսկ եթէ այստեղ կտրում ենք այդ կապը, նշանակում է, այդ բացասական ալիքը արդէն չի գալիս Հայաստան: Եւ քանի որ իքս քանակութեամբ արժոյթ Ռուսաստանից գալիս է Հայաստան, սա կանխատեսելի է` մենք ունենք փոխանցումներ եւ ունենք ապրանքաշրջանառութիւն, եւ որքան ռուբլի, որ մտնում է Հայաստան, այդքանով դուրս գայ, սրա ազդեցութիւնը Հայաստանի տնտեսութեան վրայ չէզոք կը լինի: Առանձին դէպքերում անգամ կարող է դրական լինել: Բայց երբ մենք պայմանաւորւում ենք երրորդ արժոյթով` լինի տոլար, թէ եւրօ, ստացւում է, որ մենք համաշխարհային տնտեսութեան բեռը տեղափոխում ենք նաեւ մեր տնտեսութիւն, որի դէպքում ցնցումը շատ բարձր է լինում:

– Յիշո՞ւմ էք` «Կազփրոմ Արմենիա»-ն յայտնեց, որ եթէ տոլարը մի քիչ էլ բարձրանայ, ստիպուած կը լինեն դիմել ՀԾԿՊՀ` գնի վերանայման հարցով:

– Սրանով առնուազն կարճաժամկէտ հատուածում կը կանխուի կազի գնի բարձրացումը, երկարաժամկէտ կամ միջինժամկէտ հատուածում «Կազփրոմ»-ը, այնուամենայնիւ, պէտք է առնուազն նոյն ծաւալով գինը բարձրացնի Ռուսաստանի համար, որպէսզի հիմնաւորի, թէ Հայաստանի համար ինչո՞ւ է գինը բարձրացնում: Ի վերջոյ, մենք այլեւս գտնւում ենք նոյն տնտեսական տարածքում: Եւ դա նշանակում է, որ «Կազփրոմ»-ը չի կարող, պարզապէս պայմանաւորուած տոլարի արժէքի փոփոխութեամբ , մտնի եւ գին բարձրացնի: Սա ձեռք է տալիս մեր երկրին ու մեր պետութեանը:

Ինչեւէ, վերադառնանք դասերին. երրորդ կարեւոր խնդիրը վերաբերում է մեր տնտեսութեան հիւանդ օրկանիզմին, դրա առողջութեամբ զբաղուելուն: Ի վերջոյ բոլորս պէտք է հասկանանք, որ եթէ երկրում ներդրումներ չկան, իսկ դրանք էլ ապահովուած չեն համարժէք երաշխիքներով, հնարաւոր չէ մշտապէս գործել եւ գոյատեւել փոխանցումների վրայ, կամ` միջազգային վարկերի: Այսինքն մեր երկրում պէտք է ստեղծուի ներդրումների պաշտպանութեան կոմիտէ, պէտք է բացուի օտարերկրեայ արժոյթով ներդրումների հնարաւորութիւն: Մի օրինակ բերեմ` բաժնետիրական ընկերութիւններն այսօր չեն կարող բաժնետոմսեր թողարկել արտարժոյթով: Արդիւնքում ստացւում է, որ օտարերկրեայ ներդրողը, որն ուզում է, օրինակ, տոլարով կամ եւրոյով բաժնետոմսի դիմաց վճարում կատարի` ներդրումային ծրագրով, ինքը դա պէտք է փոխարինի դրամով, յետոյ նոր վճարի: Ռիսքը, փաստօրէն, այդ դէպքում կրում է ինքը եւ կա՛մ պէտք է ապահովագրի այն, այսինքն` աւելի շատ վճարում կատարի իր ներդրման համար, կա՛մ պէտք է գտնուի այդ ռիսքային դաշտում: Երկու դէպքն էլ բերում են ներդրումների առումով բացասական որոշման կայացման: Մենք ունենք ոլորտներ, որոնք արհեստական սահմանափակել ենք: Եւ այդ նոյն սահմանափակումների ներքոյ այսօր Հայաստանում տոլարացումը 70 տոկոս է, այսինքն` մեր տնտեսութեան 70 տոկոսը արտարժոյթով է: Սա նշանակում է, որ մեր ազգային դրամը մենք ինքներս ենք թուլացրել: Այն, փաստօրէն, խնայողութեան գործառոյթչի կատարում: Իսկ եթէ փողը նման գործառոյթ չի կատարում, շատ հեշտութեամբ սկսում է դառնալ շրջանառութեան թոյլ միջոցի գործառոյթ  կատարող:

Եւ վերջապէս. ինքը որպէս արժեչափի գործառոյթ, որեւէ ապրանքի իրական արժէքի գնահատման տեսակէտից պէտք չէ միջնորդաւորուի մի քանի արժոյթներով, ինքը ուղղակիօրէն դա պէտք է անի: Սա նշանակում է Կեդրոնական դրամատան անելիք: Կեդրոնական Դրամատուն առումով ես տեսնում եմ մի քանի սկզբունքային խնդիրներ: Առաջին Կեդրոնական դրամատունը պէտք է իրականացնի արտարժութային շուկայում կանխատեսելիութիւն ապահովող քաղաքականութիւն: Այսինքն առնուազն 1, 3, 9. 9, 10 ամիս առաջ տնտեսավարող կառոյցները պէտք է իմանան, թէ Կեդրոնական դրամատան ո՞ր վարքագիծն է տեսնում նախընտրելի եւ որքան գումար է պատրաստ այդ վարքագծի համար ծախսել:

Սա տնտեսութեան մէջ կոչւում է` ֆորվարտային-ֆիւչերսային գործարք: Մի պարզ օրինակ` երբ Կեդրոնական տրամատան խօսեց սվոփի մասին, այսինքն, որ դարմատնե՛ր, եթէ տոլար էք ուզում, ես ձեզ ապահովում եմ այդ պաշարներով, միանգամից հանդարտութիւն գնաց նոյն այդ դրամատների ներսում: Սա եթէ լինի տարուայ կտրուածքով կանխատեսելի մօտեցում, շատ աւելի դրական արդիւնքների կը բերի: Ի վերջոյ, բոլորս գիտենք, որ որոշակի հոսքեր երկրի ներսում կանխատեսելի են, որ նրանք պէտք է տոլարային վճարումներ ենթադրեն, դա խոշորածաւալ ներդրողներն են, նոյն` «ՀայՌուսկազարդ»-ը եւ այլն: Սրանց արտարժութային վճարումների կանխատեսելիութիւնը զուգակցելով այս համակարգի հետ, աւելի հեշտ է դառնում տնտեսութեանն իրական ազդակներ փոխանցելը:

Եւ վերջապէս, այս դէպքերը ցոյց տուեցին, որ Կեդրոնական դրամատունը չի կարող ելեւմտական շուկայի միակ պատասխանատուն լինել: Կեդրոնական դրամատունը պէտք է կրի դրամավարկային քաղաքականութեան միակ պատասխանատուութիւնը, իսկ ելեւմտական շուկայի զարգացման եւ կարողական  կարգաւորման պատասխանատուութեամբ պէտք է զբաղուի այլ` անկախ մարմին:

Սա վտանգաւոր հանգստութիւն է, եթէ քայլեր չձեռնարկենք, հարցը կարող է աւելի խորանալ:

23/12/2014

ԱՐՄԻՆԷ ԷԼԻԱԶԵԱՆ.- Տիկին Փիրումեան, մեզ համար մեծ պատիւ է այն իրողութիւնը, որ ձեր հայրը` Բաղդիկ Մինասեանը շուրջ 11 տարի (1960-1971թթ.) զբաղեցրել է «Ալիք» օրաթերթի գլխաւոր խմբագրի պաշտօնը, եւ եթէ կարելի է այսօր դուք` որպէս դուստր եւ որպէս պատմաբան, խօսէք Բաղդիկ Մինասեանի «Ալիք»-ի գործունէութիւնից:

ԴՈԿՏ. ՌՈՒԲԻՆԱ ՓԻՐՈՒՄԵԱՆ.- Ինձ համար իմ հայրիկի «Ալիք»-ում զբաղուած լինելը, «Ալիք»-ի հետ այդքան մօտիկից հարազատօրէն առնչութիւն ունենալը երեւի կեանքի դաս էր: Ճիշդ է, որ նախքան հայրիկիս այս պաշտօնում տեսնելը` ես արդէն իսկ զբաղւում էի ազգային գործունէութեամբ եւ բաւականաչափ մասնակից էի համայնքային կեանքին, բայց կարծես հօրս վերադառնալով եւ նոյնիսկ այդքան վատ առողջական վիճակում Դաշնակցութեան օրկան ղեկավարելու այդ բարձր դիրքին հասնելու իր զոհաբերութիւնը ինձ համար կեանքի դաս եղաւ:

Ես յիշում եմ, ինչպէս ասացիր, այդ 11 տարիներին մեր տան մէջ «Ալիք»-ի ամբողջ մտահոգութիւններն էին, ամբողջ քաղաքականութիւնը, Դաշնակցութեան ճշդած քաղաքականութիւնը, յատկապէս` Խորհրդային Միութեան նկատմամբ: Հետաքրքիր ձեւով իմ մէջ այն ժամանակ այն տպաւորութիւնն էր, որ Դաշնակցութիւնը փորձում է հայ ժողովրդի շահերին ի նպաստ նորից բանակցութիւններ վարել Խորհրդային Միութեան կամ Հայաստանի իշխանութիւնների հետ, իսկ հայրս այնտեղից վերադարձած, այդ խորհրդային վարչակարգի թթուն խմած` չէր կարողանում հանդուրժել, որ ինչու պէտք է նման մի ղեկավարութեան նկատմամբ, որը հայ ժողովրդի արիւնն է ծծել, մենք դեռեւս հանդուրժողականութիւն ցուցաբերենք: Բաւականաչափ սաստում էին կարծես իրեն, որ նման քաղաքականութիւն վարի եւ այդքան էլ չգրի Խորհրդային Միութեան դէմ: Դա ինձ համար էլ անընդունելի էր, կարծես իմ մէջ տարիների ընթացքում փոխանցուել էր այդ ատելութիւնը, աւելի ճիշդ` այդ դրսեւորումը:

Յիշում եմ նաեւ ընդհանուր համաշխարհային քաղաքականութեան մէջ հայրիկիս այդ աստիճանի իրազեկութիւնը, որը տպաւորել էր ինձ: Ունէր ֆրանսերէնի իմացութիւն, որին շատ լաւ եւ հետաքրքիր ձեւով էր տիրապետում: Երբ վերադարձաւ Սիպիրից, ռուսերէն էլ գիտէր շատ վարժ, եւ երբ նրանից հարցնում էի` ռուսերէնիդ իմացութիւնը որտեղի՞ց, պատասխանում էր, որ իր համար շատ դիւրին է եղել ռուսերէն սովորել, քանի որ չեխերէնով էր աւարտել իր դոկտորան եւ այն ստացել էլ Փրակայի համալսարանից: Եւ չեխերէնից ռուսերէն անցումը իր համար բաւական դիւրին էր ստացուել: Ու այդ ժամանակ համաշխարհային քաղաքականութեան վերաբերեալ «Լը Մոնտ», «Լը Ֆիկարօ» կարդալով եւ դրանցից անվերջ թարգմանութիւններ կատարելով` «Ալիք»-ը բաւական իրազեկ էր դառնում համաշխարհային քաղաքականութիւնից:

Յիշում եմ, որ ինքը քայլելով ֆրանսերէն էր կարդում ու թարգմանում, ես կամ մայրս գրի էինք առնում, որովհետեւ սոսկալի վատ ձեռագիր ունէր, եւ «Ալիք»-ում, բացի մի երկու գրաշարից, ոչ ոք չէր կարողանում կարդալ նրա ձեռագիրը: Մենք գրում էինք, ինքը աչքի էր անցկացնում եւ ուղարկում:

Այնպէս որ, մենք ընտանիքով ապրել ենք «Ալիք»-ի խմբագրութեան ընդհանուր հոգսերով եւ այդ օրերի անցուդարձով: Ինձ մօտ այդ յուշերը ու մտորումներն են տպաւորուել եւ մնացել:

ԱՐՄԻՆԷ ԷԼԻԱԶԵԱՆ.- Անցնենք ձեր գործունէութեանը: Դուք գիտական աշխուժ գործունէութիւն էք ծաւալում եւ վերջերս Հայաստանի Կրթութեան եւ գիտութեան նախարարի կողմից արժանացաք յուշամետալի:

Եթէ կարելի է, պատմէք այս բոլորի մասին, քանի որ գիտենք նաեւ, որ յուշամետալի արժանանալու առիթը կապուած է հիմնականում Հայոց ցեղասպանութեան մասին աշխատութեանը:

ԴՈԿՏ. ՌՈՒԲԻՆԱ ՓԻՐՈՒՄԵԱՆ.- Ոսկէ յուշամետալը Հայոց ցեղասպանութեանը նուիրուած աշխատանքիս համար էր, ոչ թէ իմ ակադեմական աշխատանքի:

Իմ կեանքիս ճանապարհը, երբ արդէն ճարտարագիտութիւնը ամբողջովին թողեցի եւ մտայ հայոց գրականութեան եւ ընդհանրապէս համայնքի կամաւոր աշխատանքների մէջ, երկու գծով ընթացաւ: Ակադեմական աշխատանքս ամբողջովին Հայոց ցեղասպանութեանը եւ հայոց գրականութեանն էր վերաբերում: Սա իմ աշխատանքի ակադեմական մասն է, որ պէտք է փորձեմ հայ ժողովրդի գլխին եկած այս աղէտը` Ցեղասպանութիւնը վերծանել գրականութեան մէջ, գրականութեան մէջ տեսնել այն ազդեցութիւնը, որ Հայոց ցեղասպանութիւնն է թողել մեր ժողովրդի վրայ թէ՛ քաղաքական իմաստով, թէ՛ ընկերային եւ թէ՛ յատկապէս հոգեբանական իմաստով: Եւ այդպիսով աշխարհին ցոյց տալ` ի՞նչ է տեղի ունեցել, ի՞նչ է անարդարութիւնը եւ պահանջատիրութիւն հատուցման համար:

Երկրորդ աշխատանքը նոյն ուժգնութեամբ, նոյն զուգահեռութեամբ կրթական ասպարէզում եմ տանում: Այսինքն ես հաւատում եմ, որ նախեւառաջ մեր երիտասարդ սերունդին անհրաժեշտ է կրթել, պէտք է զինել այդ պահանջատիրութեամբ: Ես իմ դաստիարակութեան բերումով զգում եմ այդ պահանջատիրութեան կարեւորութիւնը, այդպէս եմ դաստիարակուել, եւ ինձ այսպէս դաստիարակել է այն սերունդը, որը տեսել է հայոց անկախութիւնը, նոյնիսկ` այն սերունդը, որը վերապրել է Հայոց ցեղասպանութիւնը, եւ պատանի տարիքում ես այդպիսիների շունչի տակ եմ դաստիարակուել: Այսօր նրանք չկան, մեր սերունդն է, որ փոխանցում եւ դաստիարակում է մեզանից աւելի երիտասարդ սերունդ:

Ուրեմն սերունդները փոխարինում են իրար, եւ թող այդ յիշողութիւնը չթուլանայ, այն յիշողութիւնը, որը մենք պէտք է փոխանցենք որպէս դաստիարակութիւն գալիք սերնդին: Եւ դա արդէն պէտք է լինի գրքային տարբերակով, որովհետեւ ոգի չի փոխանցւում: Այն ժամանակ, երբ ես դաստիարակւում էի, այդ ոգին է, որ ինձ փոխանցուել է, եւ այդ ժամանակ դասագրքի կարիք չունէինք. իմ գրքերս եթէ բացելու լինենք, նրանցից ոչ մէկում չէր խօսւում Հայոց ցեղասպանութեան մասին:

Իսկ այսօր արդէն Հայ դատի դասագրքի կարիք է զգացւում, ես շատ տարիներ առաջ, ելնելով այս մտահոգութիւնից, կամաւոր կերպով Հայ Դատ էի դասաւանդում ազդեցիկ դպրոցներից մէկում: Զգացի, որ նախ նիւթ չունենք, եւ յետոյ` երեխաներից ոչ մէկը պատրաստ չէ դա ընդունելու, աւելի ճիշդ` ենթահող պատրաստուած չէ: Այդ օրուանից յետոյ ձեռնարկեցի Հայ դատի դասագրքեր պատրաստել 10-րդ, 11-րդ եւ 12-րդ դասարանում ուսանող հայ աշակերտների համար:

1997 թուականից դրանք սկսեցին հրատարարկուել, եւ այդ երեք դասագրքերի միջոցով փորձել եմ փոխանցել մեր Դատի սկզբնաւորման պատմութիւնը` մինչեւ արցախեան շարժում եւ դրա մէջ նաեւ` Հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւնը: Եւ անպայմանօրէն անհրաժեշտութիւն է, որ Հայ դատը գրագէտ ձեւով մատուցուի հայ աշակերտին:

Մշտապէս ցաւ եմ զգացել, թէ ինչո՛ւ Հայաստանում չի դասաւանդւում, չեն պարապում աշակերտի, երիտասարդի հետ Հայ դատի ազգային իմացութիւնը, չի խորացւում նրանց մէջ Հայ դատի նկատմամբ զգօնութիւնը որպէս զէնք:

1997 թուականին, երբ Հայաստանի կրթութեան նախարարը Լեւոն Մկրտչեանն էր, ինձ կանչեց եւ ասաց, որ քո փորձից ելնելով, քանի որ Հայ դատի դասագրքեր ես գրել, հիմա դասագիրք գրիր Հայկական հարցի եւ Ցեղասպանութեան պատմութեան մասին, որպէսզի մենք այստեղ բարձր դասարաններում դասաւանդենք: Ես յիշում եմ, որ կար նաեւ Խուրշուդեանը. նա այդ ժամանակ ամբողջովին իր կուսակցութեան գծից վերադարձած, այսինքն համայնավար պատմաբանի ուղղութիւնը փոխած նոր գիծ էր ընտրել եւ ազգային գաղափարախօսութիւն էր ցանկանում վերծանել, թէ ի՞նչ է ազգային գաղափարախօսութիւնը: Ինձ համար տարօրինակ էր այդ օրերին առաջինը, մտածում էի, որ եթէ ինձ ասեն` ի՛նչ է ազգային գաղափարախօսութիւնը, իմ բացատրութիւնս, չգիտեմ, որքանով յստակ կը լինի, որովհետեւ մեծացել եմ այդ գաղափարախօսութեամբ:

Բացի այդ, եթէ ես այսօր Հայկական հարցի պատմութիւն եմ գրում կամ Հայ դատի պատմութիւն եմ գրում, ազգային գաղափարախօսութիւնը ինձ համար մեկնակէտ է եւ ոչ թէ` բացատրելի մի բան: Հիմա նոր անկախացած Հայաստանում փորձում են գտնել, թէ ի՛նչ է ազգային գաղափարախօսութիւնը, դա է տարօրինակ ինձ համար: Ամէն դէպքում, գրուեց այդ գիրքը, բայց, դժբախտաբար, այդ ընթացքում մի քանի նախարարներ փոխուեցին: Առաջ հումանիտար հոսքի համար տրուեց, եւ յետոյ ասացին, որ եթէ 40 հազար օրինակով տպագրուի այն, 40 հազար օրինակը հնարաւոր է տրամադրել բոլոր դպրոցներին: 40 հազար օրինակը տպուեց, բայց կրկին դպրոցներին բաշխումը չիրականացաւ: Այսինքն կրթութեան եւ գիտութեան նախարարութիւնը որեւէ օրէնսդրութիւն չմշակեց, որպէսզի կրթական ոլորտում Հայ դատի ուսուցումը լինի պարտադիր ուսուցում: Եւ քանի որ պարտադիր չէր, թողնուեց ուսուցիչների հայեցողութեանը, նրանցից էր կախուած` կը պարապուի՞, թէ՞ ոչ: Երբ նոր էր գիրքը լոյս տեսել, շուրջ 15-16 աշխատանիստեր կազմակերպեցինք, որպէսզի ես բացատրեմ, որ այս նոր մեթոտով, որը իրենց բոլորովին անծանօթ էր, ինչպէս պէտք է Հայկական հարցի պատմութիւնը դասաւանդեն: Շատ խոչընդոտների առջեւ կանգնեցի, որովհետեւ զգացի, թէ ուսուցման մեթոտիկան որքան տարբեր է: Վերջերս արդէն երբ հանդիպում եմ ուսուցիչների, քաղաքական գործիչների, նրանք ասում են, որ մենք քո գրքով ենք դաստիարակուել, այսինքն այդ գիրքը շատ ենք օգտագործել:

Մի քանի տարի առաջ ես կրկին ներկայացայ նախարարութիւն, այս անգամ նախարարը արդէն Աշոտ Աշոտեանն էր, նրան խնդրեցի, որ մենք ծրագիր ունենք, որով հնարաւոր է առաջին դասարանից մինչեւ 12-րդ դասարանի երեխաներին դասաւանդել Հայոց ցեղասպանութեան պատմութիւնը, որը կարելի է ամենափոքր երեխային էլ դասաւանդել, եթէ նիւթը յարմար լինի, մեթոտոլոկիան ճիշդ լինի, հնարաւոր է առանց որեւէ հոգեբանական հարուածի ենթարկելու դասաւանդել: Եթէ երեխային սխալ մատուցմամբ պէտք է հոգեբանական հարուածի ենթարկենք, որեւէ ձեւով համաձայն չեմ դրան: Սա իմ ծրագիրն էր, որը կազմուել էր եւ դարձաւ ելեկտրոնային ձեռնարկ: Եւ այդ ելեկտրոնային ձեռնարկի մեկնարկման առիթով էր, որ կրթութեան եւ գիտութեան նախարարը այդ յուշամետալը շնորհեց ինձ: Շնորհակալ եւ երախտապարտ եմ այդ մետալի համար, բայց դեռեւս գոհունակութիւն չեմ զգում, այն ժամանակ գոհունակութիւն կը զգայի, երբ իրապէս գրքեր տրուէին դպրոցներին եւ դասաւանդուէր այն մեթոտով եւ ծրագրով, որը ես էի ցանկանում:

Հիմա կրկին վերաշխուժացել է այս ծրագիրը, եւ յոյս ունեմ, որ առնուազն 100-րդ տարելիցի առիթով իրապէս այն օրէնքի ուժ կը ստանայ եւ մուտք կը գործի դպրոցներ:

Վարեց` ԱՐՄԻՆԷ ԷԼԻԱԶԵԱՆ

Պատմաբան փրոֆ. Սեպուհ Ասլանեան Քալիֆորնիոյ «Եու. Սի. Էլ. Էյ.» համալսարանի հայագիտական ամպիոնի վարիչն է (փոխարինած է փրոֆ. Ռիչըրտ Յովհաննէսեանը): Ան գլխաւոր բանախօսն էր եւ գլխաւոր գիտական խորհրդատուն` «Կիւլպէնկեան» հաստատութեան կողմէ հոկտեմբեր 16-17 Լիզպոնի մէջ կազմակերպուած հայոց, փորթուգալցիներու, հրեաներու եւ մահմետականներու առեւտրական յարաբերութիւններուն եւ անոնց միջեւ գոյութիւն ունեցած ցանցերուն մասին գիտաժողովին:

Նկատի առնելով փրոֆ. Ասլանեանին գիտական վաստակը հայագիտական ուսումնասիրութիւններուն մէջ` անոր հետ հանդիպում ունեցանք այս մարզէն ներս իր տարած հետազօտական աշխատանքին մօտէն ծանօթանալու համար:

ԺԻՐԱՅՐ ՉՈԼԱՔԵԱՆ.- Լիզպոնի համագումարին ընթացքին արծարծուեցան Մետաքսի ճամբուն եւ ընդհանրապէս միջազգային առեւտուրի մարզին մէջ հայ վաճառականներու կարեւոր դերակատարութեան երեւոյթները: Հայ առեւտրականները այն ժամանակ ո՞ւր կը ստանային իրենց կրթութիւնը:

ՓՐՈՖ. ՍԵՊՈՒՀ ԱՍԼԱՆԵԱՆ.- Շատ հետաքրքրական հարցում մըն է: Ըսեմ, որ տակաւին նոր սկսած է այս հարցը լրջօրէն արծարծուելու կամ ուսումնասիրուելու: Վաճառականները ընդհանրապէս ուսում ստանալու քանի մը միջոցներ ունէին տասնեօթներորդ դարուն: Անոնք Նոր Ջուղայի Ս. Ամենափրկիչ վանքի շրջափակին մէջ, իրենց համաշխարհային ցանցի գեր-կեդրոնը ունէին վաճառականական կաճառ մը, ուր այդ ճիւղին վերաբերեալ ուսման դասընթացքները կը վարէր Կոստանդ Ջուղայեցի անունով վարպետ մը: Ան հաւանաբար իր ձեռքին տակ ունէր իրմէ առաջ նախկին վաճառականներու բազմաթիւ կրկնատոմարները: Վաճառականները այն ատեն տարիներով (երբեմն 10-20 տարի կամ նոյնիսկ աւելի) կը շրջագայէին եւ վերադարձին իրենց ունեցած շահին մէկ քառորդը կը պահէին, իսկ մնացեալ առիւծի բաժինը կը յանձնէին ոչ շրջուն եւ մնայուն տեղ գրաւող դրամատէր խոճաներուն: Շրջող վաճառականները այդ կրկնատոմարներուն մէջ մանրամասնօրէն կը նկարագրէին իրենց ճանապարհորդութիւնը, ծախած ապրանքները եւ այլն: Հաւանաբար Կոստանդ Ջուղայեցին այդ տեղեկութիւններէն օգտուելով` կրցած էր կարեւոր դասագիրքի նման ձեռագիր մը կազմել, որ այսօր մեզի հասած է քանի մը օրինակներով: Այս պարագան, սակայն,  ուսումնասիրութեան կը կարօտի, որովհետեւ մենք տակաւին պրպտումներու առաջին հանգրուանին կը գտնուինք:

Բացի այդ, ջուղայեցիները ունէին ուսում ստանալու այլ կարեւոր միջոց մը. եւրոպացի կաթողիկէ միսիոնարները, որոնք հաստատուած էին Նոր Ջուղայի մէջ եւ կրօնի ազատութիւն ու վաճառականութեամբ զբաղելու իրաւունք ունէին, հիմնած էին ոչ պաշտօնական դպրոցներ, ուր կը յաճախէին վաճառական հայերու զաւակները` եւրոպական լեզուները սերտելու համար: Անոնք եթէ Հնդկական ովկիանոսին մէջ պիտի աշխատէին, փորթուգալերէն կը սորվէին եւ այս ընթացքը շարունակուած է մինչեւ 1700-ականներու վերջերը (հակառակ անգլիացիներու տիրապետութեան հոլովոյթին): Բայց եթէ այդ նոյն հայերը Միջերկրականի բեմին վրայ պիտի աշխատէին, իտալերէնը կ՛ուսումնասիրէին, որ «լինկուաֆրանքա»-ի առաջին հանգրուանն էր. այլ խօսքով, անոնք իտալերէնի միջոցով ընդհանրապէս ֆրանսերէն կը սորվէին, բայց նաեւ սպաներէն լեզուն կը սերտէին: Ուսեալ այդ շրջուն վաճառականները արտադրած էին տարբեր լեզուներով բազմաթիւ թարգմանութիւններ, որոնք տակաւին կ՛ուսումնասիրուին: Անոնք մեզի ձգած են մեծ ժառանգութիւն մը, որ բաւականաչափ չէ հետազօտուած:

Ժ. Չ.- Ի՞նչ կը ներկայացնէին խոճաները:

Փ. Ս. Ա.- Կրնամ ըսել, թէ խոճաներու դասակարգը ոչ միայն շատ յառաջադէմ էր առեւտրական ճիւղին մէջ, բայց նաեւ հոյակապ դերակատարութիւն ունեցած է մշակութային մարզի զարգացման առումով, եւ ասիկա տակաւին վաղ-արդի շրջանին, այսինքն 1500-1800 տարիներուն ընթացքին: Այն ատեն հայոց պատմութեան մէջ բառացիօրէն տեղաշարժ մը տեղի ունեցաւ, իսկ մշակութային դաշտին մէջ հայկական լեռնաշխարհը դադրեցաւ կեդրոն ըլլալէ` մերթ ընդ մերթ տեղաւորուելով ծովերուն եւ ովկիանոսներուն եզերքը գտնուող նաւահանգստային քաղաքներուն մէջ, ինչպէս` Մատրաս, Կալկաթա, Սուրաթ, Ամսթերտամ, Մարսէյ, Վենետիկ, Պոլիս եւ Զմիւռնիա: Այս վայրերուն մէջ երեք հարիւր տարուան ընթացքին գոյացաւ նոր դասակարգ մը եւ կրնանք ըսել, թէ ձեւով մը հայու նոր տեսակ մը կերտուեցաւ, որ կը կոչուէր նաւահանգստային կամ ծովային հայ` զանազանելու համար ցամաքային հայերէն, որոնք աւելի շատ հողին վրայ կեդրոնացած էին:

Այդ նոյն նաւահանգստային հայերն էին, որոնք մշակութային հսկայական աշխատանք տարած են` հաստատած են տպագրութեան կեդրոններ, կատարած են թարգմանութիւններ, բացած են դպրոցներ, ինչպէս` Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանը կամ Կալկաթայի Մարդասիրական ճեմարանը:

Ժ. Չ.- Հետագային, սակայն, այս կրթական շարժումը իր դրական հետեւանքը ունեցաւ նաեւ այլուր եւ յանգեցաւ Էջմիածնի, Մոսկուայի եւ Թիֆլիսի մէջ յաջորդաբար «Գէորգեան», «Լազարեան» ճեմարաններուն եւ «Ներսիսեան» վարժարանի հիմնադրութեան…

Փ. Ս. Ա.- Անշուշտ չեմ անտեսեր այդ կրթական կեդրոններուն կարեւորութիւնը, բայց կ՛ենթադրեմ, թէ Վենետիկի Մուրատ-Ռափայէլեանը եւ Կալկաթայի Մարդասիրական ճեմարանը աւելի կարեւոր դերակատարութիւն ունեցած են սերունդներու դաստիարակութեան գործին մէջ: Յամենայն դէպս, ամփոփելով քիչ առաջ ըսածներս, կրնամ ըսել, թէ այդ շրջանը ունեցաւ իր երկու յատկութիւնները, որոնք հայոց պատմութեան նկարագիրը դրոշմած են: Առաջին` ծովափնեայ եւ նաւահանգստային կեդրոններու կարեւորութիւնն է, իսկ երկրորդ յատկանիշը այն է, որ վաճառականները, կղերականներու ընտրանի դասակարգը եւ տպագրիչները անդադար շրջած ու ծովային ճամբորդութիւններ ունեցած են եւ իրենց գործունէութեամբ, նաեւ փորձառութեանց հաւաքագրումով կեդրոնական դեր խաղացած են ո՛չ միայն հայերու, այլեւ ամբողջ աշխարհի պատմութեան մէջ:

Ժ. Չ.- Ճամբորդող վաճառականներու ընտանիքը ի՞նչ թիւ կը կազմէր:

Փ. Ս. Ա.- Ըստ Յարութիւն Տէր Յովհանեանցի «Պատմութիւն Նոր Ջուղայի` Ի Սպահան» երկհատորեայ երկին (1850-ին գրուած եւ 1880-ին հրատարակուած) մէջ բերուած վկայութիւններուն, մեծահարուստ վաճառական ընտանիքներու թիւը 20-30 շուրջ էր: Պէտք է ըսել,  թէ Նոր Ջուղայի բնակչութեան թիւը միշտ ալ փոքր եղած է եւ տարբեր շրջաններու 30 հազարը չէ անցած: Իսկ այդ նոյն փոքրաթիւ համայնքը իր հսկայական ազդեցութիւնը եւ հետքը ձգած է մեր այսօրուան պատմութեան եւ կեանքին վրայ:

Ժ. Չ.- Վաճառական այդ երեսուն ընտանիքները իրենց առեւտրական աշխատանքին քով որքանո՞վ նպաստած են տարբեր երկիրներու համայնքներու զարգացման գործին եւ ի՞նչ ներդրում ունեցած են մշակութային կեդրոններուն մէջ:

Փ. Ս. Ա.- Անոնք շատ կարեւորութիւն կու տային մեկենասութեան եւ բարերար աշխատանքին: Առանց անոնց դրամագլուխին` ուսումնական կեդրոնները չէին կրնար կանգուն մնալ եւ մանաւա՛նդ գիրքեր չէին տպագրուեր: Ընդհանրապէս իւրաքանչիւր համայնք նման դասակարգի մը կարիքը ունի, որ թէ՛ նիւթական ներդրում կատարէ եւ թէ՛ այդ դրամագլուխը ճիշդ ձեւով օգտագործէ: Կարեւորը ո՛չ թէ դրամ ունենալն է, այլ` այդ դրամը ճիշդ ձեւով գործածելը:

Ժ. Չ.- Կարեւոր է գիտնալ, թէ այդ անձերը հայկական հողին վրայ ինչպիսի՞ գործունէութիւն ծաւալած են կամ ի՞նչ ձեւով ազդած են ազգային գիտակցութեան վրայ:

Փ. Ս. Ա.- Քիչ առաջ նշեցի Մուրատ-Ռափայէլեան վարժարանին օրինակը, որ մեզի համար Օքսֆորտի կամ Քեմպրիճի կարեւորութիւնը ունէր տասնիններորդ դարուն, եթէ ոչ` աւելի ուշ ալ: Վարժարանը հիմնուած է Էտուարտ Ռափայէլ Ղարամեանցի եւ իր փեսայի` Սամուէլ Մուրատեանի միջոցով, որոնք երկուքն ալ հարստութիւն դիզած են Չինաստանի մէջ եւ առեւտրական շահերէ գոյացած այդ գումարը յատկացուցած են Մխիթարեան միաբանութեան, որպէսզի Եւրոպայի հողին վրայ ունենան կրթական կեդրոն: Անոնք նախապայման դրած էին, որ վարժարանը պիտի ծառայէ որբ եւ դրամական միջոցներէ զուրկ հայ երիտասարդ սերունդին` առանց դաւանանքի խտրութեան: Այդ երիտասարդութիւնը կու գար Հայաստանէն կամ այն օրերուն Օսմանեան կայսրութեան տիրապետութեան տակ գտնուող շրջաններէն:

Կալկաթայի Մարդասիրական ճեմարանն ալ ջուղայեցի վաճառական մը հիմնած է: Նոյնը կարելի է ըսել նաեւ «Լազարեան»-ի մասին: Գիտէք` կարեւորը ոչ թէ քանակը, այլ որակը եղած է, այսինքն անոնք կերտած են թիւով քիչ, սակայն որակաւոր կրթօճախներ:

Ժ. Չ.- Այդ ընտանիքները, ինչպէս ըսուեցաւ համագումարին ընթացքին, երեք-չորս սերունդէ անդին չեն կրցած իրենց ժառանգութիւնը փոխանցել…

Փ. Ս. Ա.- Մեր պատմութեան մէջ միշտ ալ հանդիպած ենք նման խոչընդոտներու եւ մնայուն ու շարունակական խողովակներ չենք ունեցած մեր աւանդութիւնը, կրթութիւնը կամ դրամագլուխը ապագայ սերունդներուն փոխանցելու առումով եւ պատճառն ալ այն է, որ համայնքային համապատասխան կառոյցներ եւ հիմնարկութիւններ չենք ունեցած: Այս մէկը ուսումնասիրութեան կարօտող այլ նիւթ մըն է: Մեզի միշտ ալ պակսած են հաղորդակցութեան միջոցները:

Ժ. Չ.- Այսօր անցեալի այդ երեւոյթներէն ի՞նչ ուսանելի դասեր կարելի է քաղել:

Փ. Ս. Ա.- Ինչպէս ըսի, այս մարզին մէջ ունեցած ենք հարուստ անցեալ մը, մանաւանդ ինչ կը վերաբերի Նոր Ջուղայի պարսկահայ վաճառականներուն, որոնք, կարելի է ըսել, համաշխարհային բազմամշակութային համայնք մը եղած են եւ երբեք չեն գոհացած միա՛յն ջուղայեցի կամ միա՛յն հայ ըլլալով: Անոնք իւրաքանչիւր մշակոյթի կարեւոր եւ ընտրանի յատկութիւնը քաղած են` ապագային նոյնը որդեգրելով իրենց կեանքին ընթացքին:

Ես միշտ ընդգծած եմ, թէ 21-րդ դարուն յաջողելու համար հարկ է նախ բազմալեզու ըլլալ եւ բաց` աշխարհին հանդէպ, պէտք է բաց միտք ունենալ ի տես մշակոյթներու տարբերութեան, որպէսզի կարելի ըլլայ գործնական ձեւով որդեգրել լաւագոյն բաժինները եւ անոնց միջոցով կերտել նոր ինքնութիւն մը, որ կրնայ «հարստացնել» անձը:

Ժ. Չ.- Արդեօք պէ՞տք է դրուատել Շահ Աբբասը, որ բռնի կերպով եւ տեղահանութեամբ Պարսկաստան փոխադրեց շուրջ 400 հազար հայեր:

Փ. Ս. Ա.- Ես այդպէս չէի ըսեր: Չմոռնանք, որ Շահ Աբբասն ալ իր նմաններուն պէս բռնակալ թագաւոր մըն էր: Այս պարագային այդ արարքը լաւ հետեւանքներ ունեցած է, հակառակ ջուղայեցիներու կրած չարչարանքներուն: Կ՛ենթադրեմ, որ մեր պատմութեան մէջ պէտք է տեղ մը յատկացնել պարսկական Սեֆեւեաններու օժանդակութեան, որոնց շնորհիւ նորջուղայեցիները միջազգային յաջողութեան տիրացած են: Հարկ է նշել, որ նոր ջուղայեցիներու եւ Սեֆեւեաններու միջեւ վստահութեան եւ ներդրումի փոխադարձ յարաբերութիւն մը գոյութիւն ունէր:

Ժ. Չ.- Հայ առեւտրականութիւնը եթէ վերացաւ, պատճառը նաեւ այն էր, որ ձեր նշած այդ նաւահանգստային ճամբաները գրաւուեցան եւ անոնց գործածութիւնը արգիլուեցաւ հայ վաճառականներուն: Ասիկա այլ պետութիւններէն կախեալ ըլլալու հարց մըն էր: Այս երեւոյթը ինչպէ՞ս կը բացատրէք:

Փ. Ս. Ա.- Նախքան այդ, 1747-48 թուականներուն արդէն ջուղայեցիներուն համար յստակ էր, որ իրենց ցանցը լուծուած է, թէ` իրենց կեդրոնը դարձած է վայրենի այլ բռնակալի մը թիրախը, յանձինս Նադիր Շահին, որ փոխարինեց Սեֆեւեանները: Ան կործանեց Նոր Ջուղան եւ Սպահանը` պատճառ դառնալով տեղացիներուն թափառականութեան: Անկէ ետք շուրջ 20 տարուան ընթացքին առեւտրական ցանցը հետզհետէ ոչնչացաւ, եւ հայ վաճառականները մեծ կորուստներ կրեցին եւրոպական զանազան, Արեւելեան Հնդկաստանի ընկերութիւններէ (East India Companies), մանաւանդ անգլիական ընկերութենէն, որ գաղութատիրութեան ճամբան բռնած էր եւ տասնութերորդ դարու վերջին քառորդին տէրն ու տիրականը դարձաւ Հնդկաստանի: Չմոռնանք, որ այս ընկերութիւնները ոչ միայն աշխարհի առաջին «Joint stock corporation»-ն էին, այլ հզօր եւ կեդրոնացած պետութիւններու օժանդակութիւնը կը վայելէին: Այս երեւոյթը եւ իրականութիւնը բաւական ծանօթ էին մեր ջուղայեցիներուն, ինչպէս` Արեւելքի միւս բոլոր համայնքներուն, որոնք ականատես էին եւրոպացիներու «յաջողութիւններուն»` թէ՛ առեւտրական, թէ՛ ալ ռազմական եւ քաղաքական (գաղութատիրական) դաշտէն ներս: Դատելով եւրոպական ընկերութիւններու այս յաջողութիւններէն` կարելի է ըսել, որ ջուղայեցիները յանգեցան այն եզրակացութեան, թէ 1700-ական թուականներու վերջաւորութեան յաջողութեան միակ միջոցը կեդրոնացած պետութիւն մը ունենալն էր, որ կ՛օժանդակէր անգլիական բազմազգեան գործակցութեան:

Ջուղայեցիները, առ այդ, ստիպուած եղան իրենք զիրենք վերստին կազմակերպելու, այս անգամ` ոչ որպէս առեւտրական համայնք, այլ` իբրեւ արդի ազգի մը կորիզը եւ ատոր համար ալ սկսան հրատարակելու սահմանադրական գրութիւններ: Այս գիծով կարելի է Մատրասի մէջ Շահամիր Շահամիրեանին փայլուն օրինակը բերել:

Ժ. Չ.- Կարելի՞ էր երկու խօսքով ամփոփել «Որոգայթ փառաց»-ը:

Փ. Ս. Ա.- Սահմանադրական առաջին գրութիւններէն մէկն էր «Որոգայթ փառաց»-ը, որ համաշխարհային տարբեր հոսանքներու ազդեցութեան արգասիքն էր եւ «ծնունդ առաւ» անգլիացիներուն գաղութը համարուող Մատրասի մէջ: Այնտեղէն ծովային ճամբով նորանոր գաղափարները կը հասնէին Եւրոպա եւ Ամերիկա: Կարելի է «Որոգայթ փառաց»-ը նկատել որպէս Հնդկաստանի մէջ լսուած կամ զգացուած ամերիկեան յեղափոխութեան եւ սահմանադրութեան գաղափարին եւ մանաւա՛նդ ամերիկեան անկախութեան հռչակագիրին առաջին արձագանգներէն մէկը:

2011-ին Երեւանի «Փարիզ» սրճարանում բացուեց Պօղոս Պօղոսեանի յոբելենական ցուցահանդէսը` նուիրուած ծննդեան 70-ամեակին: Այդ օրը Հայաստանի մշակոյթի նախարարութիւնը անուանի լուսանկարի վարպետ Պօղոս Պօղոսեանին պարգեւատրեց նախարարութեան ոսկեայ մետալով:

Պօղոս Պօղոսեանը ամուսնացած է , ունի երեք աղջիկ եւ չորս թոռ:

Իմ զրուցակիցն է Երեւանի ճանաչուած լուսանկարի վարպետ Պօղոս Պօղոսեանը:

Հ.- Ձեր ընտանիքի մասին տեղեկութիւննե՞ր:

Պ.- Պօղոսեանների գերդաստանի բոլոր անդամները 1913-ին Թուրքիայից գաղթել են Հայաստան: Այստեղ էլ իմ հայրս ու մայրս ծանօթացել եւ ամուսնացել են: Դեռ նոր էր սկսուել Բ. Աշխարհամարտը, երբ ես ծնուեցի` դա 1941 թուականն էր: Սովորել եւ աւարտել եմ Երեւանի Նար-Դոսի անուան դպրոցը

Հ.- Երբուանի՞ց էք հրապուրուել լուսանկարչութեամբ:

Պ.- Լուսանկարչութեամբ ես հրապուրուել եմ դեռ մանկուց: Ամէն անգամ երբ ոեւէ մէկի ձեռքին լուսանկարչական խցիկ էի տեսնում, գնում ու կանգնում էի դրանց կողքին եւ նայում էի, թէ ինչպէ՛ս են նկարում: Մայրս էլ է նկատում, որ ես շատ եմ հետաքրքրւում գործիքով, իր ստացած թոշակից գումար է յատկացնում եւ ինձ համար գնում է «Սմենա» տիպի լուսանկարչական խցիկ: Դա իմ ամենաերջանիկ օրերից մէկն էր, որ ես իմ ձեռքը վերցրեցի այդ փոքրիկ գործիքը:

Դրանից յետոյ ես ընդունուեցի Երեւանի պիոներ-դպրոցականների պալատի լուսանկարչական խմբակը, որի ղեկավարն էր Քաջիկ Սեւանցեանը: Լինելով հմուտ մասնագէտ` իր ամբողջ գիտելիքները փոխանցում էր խմբակի սաներին: Մէկ տարի անցնելուց յետոյ Երեւանում բացուեց դպրոցական լուսանկարիչների ցուցահանդէս, որին մասնակցեցի նաեւ ես` արժանանալով առաջին կարգի մրցանակի` նուիրելով ինձ «Ֆետ» մակնիշի լուսանկարչական խցիկ:

Հ.- Որպէս լուսանկարիչ թղթակից` որտե՞ղ էք աշխատել:

Պ.- Դեռ լուսանկարչական խմբակը չաւարտած` ես սկսեցի աշխատել «Ռէյայ Թազայ» (Նոր Ուղի) քրտական թերթում: 1961-ին, ես պաշտօնապէս, որպէս նկարիչ-թղթակից սկսեցի աշխատել «Կոմսոմոլեց» թերթում, իսկ 1965-ին ես ընդունուեցի «Հայրենիքի ձայն» նորաբաց շաբաթաթերթում, որի գլխաւոր խմբագիրն էր անուանի բանաստեղծ Վահագն Դաւթեանը: Երբ իմ լուսանկարներն տեսաւ, ասաց, որ միայն դու պէտք է լինես մեր թերթի լուսանկարիչը:

Հ.- Իսկ այժմ խնդրում եմ` պատմիր Ուիլիըմ Սարոյեանի մասին…

Պ.- 1976-ին գլխաւոր խմբագիր Վահագն Դաւթեանը ինձ կանչեց իր մօտ եւ ասաց. «Երեւան է ժամանելու ամերիկահայ անուանի գրող Ուիլիըմ Սարոյեանը, եւ դու պէտք է ամէն օր լինես մեր հետ»… Դա ի հարկէ ինձ համար մեծ երջանկութիւն էր:

… Առաջին լուսանկարները Սարոյեանը նայեց եւ մի կողմ դրեց` ասելով «Ասիկա ես չեմ… բայց ես չվհատուեցի, սկսեցի աւելի եռանդով լուսանկարել: Այդ օրը մենք գնում էինք Էջմիածին: Խաղողի այգիների կողքով անցնելիս Սարոյեանը վարորդին ասաց. «Կանգնեցրո՛ւ մեքենան, ես պիտի խաղող գողնամ… ոչ մէկը հետս չգայ»… Բայց ես իրենից յետոյ իջայ եւ այդ պահերը լուսանկարեցի, որից յետոյ մենք գնացինք վեհափառի մօտ:

Հ.- Ձեր բոլոր հանդիպումների ժամանակ ինչքա՞ն էք լուսանկարել…

Պ.- Երեւի հազարից աւելի…

Ուիլիըմ Սարոյեանի ծննդեան 100-ամեակի առիթով` 2008-ին Ֆրեզնոյում տպագրուեց «Ուիլիըմ Սարոյեան» գիրք-ալպոմը, որտեղ տպագրուել ճիշդ հարիւր լուսանկար:

Հ.- Պօղոս Պօղոսեանը Երեւանի գրեթէ առաջին լուսանկարիչներից է, որը սկսեց զբաղուել գունաւոր լուսանկարչութեամբ…

Պ.- Ես կ՛ասէի, որ դա մի տաժանակիր աշխատանք էր: Պատկերացնո՞ւմ էք` փորձնական մի լուսանկար ստանալու համար մթութեան մէջ պէտք էր աշխատէիր մէկ ժամ: Այդ ժամանակ ես սկսեցի համագործակցել «Աւանկարտ» թերթի յայտնի լուսանկարիչ Վարազդատ Սեւոյեանի հետ, եւ երկար ու քրտնաջան աշխատանքից յետոյ մենք հասանք մի արդիւնքի, որը գոհացուցիչ էր` մէկ ժամուայ տեւողութիւնը մենք դարձրեցինք 15 րոպէի:

Հ.- Այժմ խնդրում եմ պատմիր «Էջմիածնի գանձերը» գիրք-ալպոմի մասին…

Պ.- Նախ ասեմ, որ Ամենայն Հայոց կաթողիկոս Վազգէն Առաջինի հրաւէրով ես սկսեցի նկարահանումները` 1981-ին եւ այն աւարտեցի 1984-ին: Լուսանկարեցի մօտ 900 լուսապատկեր, որից գիրք-ալպոմում տպագրուեց 600 լուսանկար: Այն ընդունուեց ժողովրդի կողմից եւ կարճ ժամանակում հրատարակուած գրքերը սպառուեցին: Այնուհետեւ նոյն տպաքանակով տպագրուեց «Հայկական գորգեր» գիրք-ալպոմը, իսկ Ալեք Մանուկեանի պատուէրով տպագրուեց «Գանձարան» ալպոմը: Վերջերս տպագրուեց նաեւ մեր ճարտարապետներից`  Ռաֆայէլ Իսրայէլեանին նուիրուած գիրք ալպոմը, որը նոյնպէս շատ լաւ արձագանգ գտաւ:

Այժմ աշխատում եմ «Քանդակը ճարտարապետութեան մէջ» թեմայով: Աշխատում եմ նաեւ «Մեծամօրի հնագիտական թանգարան»-ի նիւթերի վրայ, որից պէտք է ստացուի հրաշալի ալպոմ:

Հ.- Վերջին հարցս` դու ծանօ՞թ էիր Թուրքիոյ ամենայայտնի լուսանկարիչ Արա Կիւլերի հետ, որ ազգութեամբ հայ է…

Պ.- Արա Կիւլերի մասին ես վաղուց լսել էի, նա հռչակաւոր լուսանկարիչ է: Իմ առաջին ծանօթութիւնս մեծ վարպետի հետ եղել է Երեւանում, 1976-ին: Ծանօթանալուց յետոյ մենք շատ մտերմացանք եւ 20 օր անընդմէջ իմ ինքնաշարժով շրջեցինք գրեթէ ամբողջ Հայաստանով: Մեր երկրորդ հանդիպումը կայացաւ 1978-ին, իսկ երրորդը` 2013-ին, կրկին Երեւանում:

Յ.Գ.- Սիրելի՛ Պօղոս, ի սրտէ շնորհաւորում եմ քեզ` քո անցած փառահեղ ստեղծագործական ուղու առիթով, ցանկանալով առողջութիւն եւ երկար տարիների կեանք, եւ ստեղծագործական նորանոր յաջողութիւններ:

Քո վաղեմի բարեկամ եւ ընկեր` ֆոթօ-լագրող

ՌՈՊԵՐԹ ԿԱՐԱՊԵՏԵԱՆ

«Պի.Պի.Սի.»-ի ափրիկեան հարցերու լրագրող Էւա Տատրեան չորեքշաբթի, 3 դեկտեմբերին, այցելեց «Ազդակ»-ի խմբագրատուն, ինչ որ մեզի առիթ ընծայեց անոր հետ հետաքրքրական զրոյց մը ունենալու:

Տատրեան, որ ծնած է Եգիպտոս, մանկութեան տարիքէն սիրած է գրել ու ճամբորդել. այդ պատճառով ալ ընտրած է այդ երկուքը միատեղող լրագրողի ասպարէզը: Ան Լոնտոնի տնտեսագիտութեան համալսարանը աւարտելէ ետք, 1983-ին մուտք գործած է լրագրութեան ասպարէզ` միանալով «Պի.Պի.Սի.»-ի ընտանիքին եւ իր առաջին աշխատանքը կատարած է Սուտանի մէջ, ուր Տարֆուրի հարցը նոր սկսած էր: Իր գործիՆ բերմամբ ան յաճախ աշխատած է ափրիկեան տարբեր երկիրներու մէջ, ինչպէս` Ուկանտայի, Եթովպիոյ եւ Էրիթրիոյ մէջ, մասնաւորաբար` ընդդիմադիր ուժերու մօտ, ինքզինք երբեմն գտնելով վտանգաւոր կացութիւններու մէջ: Իբրեւ վկայութիւն` ան տողերուս հեղինակին ցոյց տուաւ դաստակին վրայ սպի մը, որ մնացած է Չատի մէջ զինուորէ մը ստացած դանակի հարուածէն: Ան 2011-էն ի վեր կ՛աշխատի «Արաբական գարուն»-ի թատերաբեմերէն Եգիպտոսի, Թունուզի եւ Լիպիոյ մէջ:

Խօսելով հաղորդակցութեան միջոցներու զարգացման մասին` ան ըսաւ, որ անոնք թեքնիք գետնի վրայ դրական ազդեցութիւն ունեցած են, որովհետեւ արդիական փոքրիկ սարքերուն շնորհիւ կարելի է որեւէ տեղէ արտաքին աշխարհին հետ կապ հաստատել եւ տեղեկատուութիւն կատարել: Տողերուս հեղինակին այն հարցումին, թէ տեղեկատուութեան արագ հոսքը չէ՞ ազդած տեղեկատուութեան բովանդակութեան ու անոր վերլուծութեան որակին, Տատրեան պատասխանեց, որ «Պի.Պի.Սի.»-ն յատուկ ոճ մը ունի, եւ լրագրողը պէտք է ատոր հետեւի, սակայն բնականաբար արագութեան պատճառով ճնշուածութիւնը շատ է, իսկ այժմ ելեւմտական դժուարութեանց պատճառով «Պի.Պի.Սի.»-ի մէջ կատարուած անձնակազմի կրճատումներուն պատճառով աշխատանքի բեռը եւս ծանրացած է:

Պատասխանելով քաղաքական լուրերու պարագային քարոզչութեան եւ տեղեկատուութեան գոյութեան մասին հարցումի մը` Տատրեան յայտնեց, որ «Պի.Պի.Սի.»-ի մօտ գոյութիւն ունի այն ուղեցոյցը, որ լրագրողը պէտք է անկողմնակալ եւ առարկայական մնայ: Ան նշեց, որ «Պի.Պի.Սի.»-ն նաեւ չի քաջալերեր, որ հարցի մը քաջածանօթ չեղող լրագրող մը այդ հարցին մասին տեղեկատուութիւն կատարէ, եւ այդ մէկը «Պի.Պի.Սի.»-ի օրէնքներէն մէկն է:

Տատրեան աւելցուց, որ Իրաքի պատերազմէն ի վեր միջազգային լրատուութեան մարզը շատ փոխուած է. կառավարութիւններու կողմէ լրատուամիջոցներու վրայ շատ վերահսկողութիւն կայ եւ կառավարութիւնները կը գանգատին եւ ճնշումներ կը գործադրեն, որպէսզի լրատուամիջոցները աւելի քարոզչութիւն կատարեն: Ան ըսաւ, որ այդ կացութիւնը գոյութիւն ունի ամէն տեղ` ըլլայ Ֆիճիի մէջ, ըլլայ Նիւ Եորքի մէջ, սակայն մանաւանդ` Երրորդ աշխարհի մէջ: Տատրեան նշեց.«Անկողմնակալ մնալը դժուարացած է եւ այդ անկողմնակալութենէն ձերբազատելու համար ճնշումներ կը գործադրուին, որովհետեւ կառավարութիւնները ճշմարտութենէն կը վախնան եւ թափանցիկութիւն չեն ուզեր»:

Պատասխանելով Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին առթիւ «Պի.Պի.Սի.»-ի ծրագիրներուն մասին հարցումի մը` ան ըսաւ, որ առայժմ այդ ուղղութեամբ որեւէ բան չկայ, սակայն ինք այդ հարցով կը խօսի պատասխանատուներուն հետ: Ան տողերուս հեղինակին յայտնեց, որ իր մայրն ու մեծ մայրը մուսատաղցի են, եւ երբ լեռը բարձրացած են, անոր մայրը երեք տարեկան եղած է: Այդ պատճառով ալ Տատրեան այժմ կ՛ուզէ Մուսա Տաղի հերոսամարտի սեպտեմբեր 2015-ին զուգադիպող հարիւրամեակին առթիւ վաւերագրական կարճ ժապաւեն մը պատրաստել: Ան յայտնեց, որ մեր հանդիպումէն մէկ օր առաջ արդէն «Պի.Պի.Սի.»-ի պատասխանատուներէն ստացած է իր Լոնտոն վերադարձին այդ հարցին մասին խօսելու պատրաստակամութեան մասին «ուրախ լուրը»: Զրոյցի աւարտին ան տողերուս հեղինակին յայտնեց, որ այժմ կը գրէ Մուսա Տաղի եւ իր մեծ մօր մասին գիրք մը, որ հաւանաբար «Լեռը եւ կին մը» խորագիրը կրէ:

Դպրոցական գրասեղաններուն ետին գտնուող ո՞ր աշակերտը ներքին բուռն փափաքը չէ ունեցած այս կամ այն առիթով բեմ բարձրանալու բախտաւորութիւնը ունենալու:

Բեմին վրայ մանուկներուն եւ պատանիներուն համարձակ եւ անմիջական խաղարկութիւնները դիտող ո՞ր անհատը պահ մը չէ ուզած անոնցմէ մէկուն տեղը ըլլալ: Բեմ, լոյսեր, բեմայարդարում, զգեստներ, պատասխանատուի ցուցումներ, ներքին վախ եւ մնայուն փորձ` լաւագոյնը ներկայացնելու հանդիսատեսին: Գրաւիչ երեւոյթներ, զորս վայելելու առիթը չի տրուիր բոլորին:

Նման փափաք, ներքին մղում ու իղձ ունեցողները գրաւիչ բեմէն ու անոր առթած հմայքէն չզրկելու, ընդհակառակն, երեխաներուն մէջ բեմին եւ թատրոնին նկատմամբ սէրն ու հետաքրքրութիւնը ամրապնդելու, անոնց տաղանդները բացայայտելու եւ զարգացնելու նպատակով կը գործէ Համազգայինի «Արեգ» թատերական դպրոցն ու համանուն թատերախումբը, որոնց երդիքին տակ կազմաւորուեցան ու կը կազմաւորուին սերունդներ, բեմադրուեցան ու կը բեմադրուին բազմաթիւ թատերախաղեր, եւ բարեբախտաբար, երթը կը շարունակուի:

Նոր տարուան սեմին լիբանանահայ մեծ ու փոքր հանդիսատեսներուն իբրեւ նուէր «Արեգ» թատերախումբը հինգշաբթի 11 եւ ուրբաթ 12 դեկտեմբեր 2014-ին երկուքական ելոյթներով (աշակերտական), ապա` շաբաթ, 13 դեկտեմբերին (երեկոյթ) պիտի ներկայացնէ հեղինակ, գեղարուեստական ղեկավար եւ բեմադրիչ Ռոպերթ Առաքելեանի «Ոսկի խնձորը» երաժշտական թատերախաղը` հետեւողութեամբ Յովհաննէս Թումանեանի «Ծիտ» հեքիաթին:

Թատերական դպրոցին, թատերախումբին, նոր ներկայացման մասին աւելի մանրամասն տեղեկութիւններ ունենալու եւ ընդհանրապէս թատերական կեանքին ու ներկայ կացութեան մասին խօսելու միտումով «Ազդակ» հետեւեալ հարցազրոյցը կատարեց Ռոպերթ Առաքելեանի հետ:

«ԱԶԴԱԿ».- «Արեգ» թատերական դպրոց եւ «Արեգ» թատերախումբ. երկուքն ալ նոյն անունը կրելով արդեօք շփոթ չե՞ն յառաջացներ:

ՌՈՊԵՐԹ ԱՌԱՔԵԼԵԱՆ.- «Արեգ»-ը որպէս թատերախումբ հիմնուած է 1999-ին: Տարբեր տարիներու ընթացքին թատերախումբի խաղացանկին հարստացման մէջ իրենց ներդրումը ունեցած են բեմադրիչներ Վիգէն Ստեփանեանը, Դաւիթ Յակոբեանը, Յասմիկ Պերթիզլեանը եւ Կարէն Խաչատուրեանը:

«Արեգ» թատերախումբը մնայուն եւ հետեւողական կերպով շնորհալի անհատներով օժտելու նպատակով 2008-ին հիմնեցինք նոյնանուն թատերական դպրոցը, որ ներկայիս կը գործէ «Լ. Շանթ» եւ «Ն. Աղբալեան» կեդրոններուն մէջ` եռամեայ ուսումնական ծրագիրով:

Ներկայիս «Արեգ» դպրոցին մէջ կ՛ուսանին շուրջ յիսուն աշակերտներ: Մշակութային կազմաւորումով օժտուած շրջանաւարտները ամէն տարի կը համալրեն նոյնանուն թատերախումբին շարքերը. ներկայիս անոնց թիւը կը հասնի հարիւրի: «Արեգ»-ը նախ դպրոց է, ապա թատերախումբ, ուստի` երկուքը կազմելով մէկ ամբողջութիւն կը կրեն միեւնոյն անունը:

«Ա.».- Ի՞նչ պայմաններ պէտք է ամբողջացնէ պատանի մը` «Արեգ» թատերական դպրոց ընդունուելու համար: 

Ռ. Ա.- «Արեգ»-ի պարագային մենք կ՛ընդունինք բոլոր անոնք, որոնք կը թակեն մեր դպրոցի դռները: Դպրոցին մէջ մենք դերասանական տուեալներ չենք զարգացներ միայն, այլ այդ նպատակով պատրաստուած են թատրոնի դասագիրքեր: Տեսական նիւթերուն զուգահեռ կը կատարենք համապատասխան գործնական աշխատանքներ, որոնք կը վերաբերին ո՛չ միայն դերասանական արուեստին, բեմական խօսքին ու շարժման, մտքի ու մարմնի ճկունութեան, կեցուածքին եւ երեւակայութեան, դիմախաղին, երգին ու պարին, այլ նաեւ նիւթի ընտրութեան, դերերու բաշխման, բեմայարդարման ու լուսաւորման, հնչիւնային ձեւաւորման, դիմայարդարման, զգեստներուն եւ թատերական խորհրդաւոր աշխարհի այլազան օղակներուն:

«Ա.».- Այդ բոլորը բնականաբար կը նպաստեն աշակերտներու ընդհանուր զարգացման:

Ռ. Ա.- Անկասկած. մենք կը կատարենք զանազան քննարկումներ, կը հիւրընկալենք մտաւորականներ, կ՛այցելենք մշակութային օճախներ: Հետզհետէ կ՛ընդարձակուի աշակերտներուն մտահորիզոնը, կը բարձրանայ անոնց գեղագիտական ճաշակը:

«Ա.».- Տարուան ընթացքին քանի՞ անգամ բեմ կը բարձրանան «Արեգ»-ի դերասանները:

Ռ. Ա.- «Արեգ» թատերախումբին մէջ եղողները նուազագոյնը մէկ թատերախաղով կը ներկայանան հանրութեան:

«Ա.».- Եթէ ընտրուած նիւթին մէջ դերերուն թիւը սահմանափակ է, ի՞նչ կ՛ընեն միւս դերասանները:

Ռ. Ա.- Այդ պարագային հարկաւոր է երեւակայութիւն ունենալ եւ բոլորը բեմ հանելու նպատակով ընդլայնել թատերախաղը: Մենք թատերական դպրոց ենք եւ ուսանողական թատերախումբ, հետեւաբար պարտաւոր ենք բոլորը բեմ բարձրացնելու` աշակերտին մէջ վառ պահելով բեմին հանդէպ ունեցած սէրն ու եռանդը, որ մեծ արժէք մըն է: Ի վերջոյ «Արեգ»-ը փակ օղակ մը չէ: Պատանի դերասանները պարբերաբար կը մասնակցին մեր գաղութի մշակութային ձեռնարկներուն, տեղական ժապաւէններու նկարահանումներուն մաս կը կազմեն, նաեւ ներկայութիւն կ՛ըլլան տարբեր մրցում-փառատօններու:

Ուշագրաւ էր այս տարուան օգոստոսին Շուշիի մէջ կայացած «Մենախօսութեան միջազգային մրցոյթ-փառատօն»-ը, ուր «Արեգ»-ի դերասանները Արամ Ադամեանի եւ Սէրուժ Յովսէփեան յաղթանակ ապահովեցին` արժանանալով Արցախի եւ Հայաստանի մշակոյթի եւ սփիւռքի նախարարութիւններուն կողմէ ճշդուած բարձրագոյն խրախուսանքներու:

Ըսեմ նաեւ, որ տարբեր գործունէութիւններու առիթով լիբանանահայ եւ հայրենի կարգ մը պարբերականներ, ձայնասփիւռի եւ պատկերասփիւռի կայաններ անդրադարձած են «Արեգ»-ի գործունէութեան:

«Ա.».- «Արեգ» թատերախումբի տարիներու ընթացքին ձեռք բերուած հարուստ խաղացանկին վրայ 11 դեկտեմբերին պիտի աւելնայ հատ մըն ալ` «Ոսկի խնձորը»: Խօսինք թատերախաղին մասին:

Ռ. Ա.- Երաժշտական թատերախաղը բարերարներու մասին է, որուն գրական առանցքը Յովհաննէս Թումանեանի փոքրածաւալ, սքանչելի «Ծիտը» հեքիաթն է, որ կը ներկայացուի նոր, ընդարձակ դիպաշարով, մերօրեայ սուր, կատակերգական երանգներով: Զոյգ պարերով «Արեգ»-ին կը միանան «Գայեանէ» պարի դպրոցէն կարգ մը աշակերտներ` գեղարուեստական ղեկավարութեամբ հայրենի պարուսոյցներ Կարէն եւ Ժագլին Մակինեաններու: Բազմամարդ այս ներկայացումը նախատեսուած է բոլոր տարիքի հանդիսատեսներու համար:

«Ա.».- Ի՞նչ ընդհանուր տրամադրութիւն կը տիրէ «Ոսկի խնձոր»-ի փորձերուն ընթացքին:

Ռ. Ա.- Տարիներ առաջ փորձերուն ընթացքին կարգապահութեան պակաս կար, սիրողական վերաբերմունք, սակայն ներկայիս վիճակը այլ է: Դերասանները ճշդապահ են եւ կ՛աշխատին մեծագոյն լրջութեամբ: Եթէ պատանին հասկցած է թատրոն կոչուող արուեստի տեսակին խորքն ու լրջութիւնը, ան չի կրնար անլուրջ վերաբերմունք ունենալ հաւաքական վիթխարի աշխատանքին հանդէպ, ուր բոլորը միաւորողը գեղագիտական դաւանանքն է: Կարծես բոլոր քառասունհինգ դերակատարներն ու սպասարկող կազմը կը պատրաստուին տօնական ելոյթի մը կամ սրբազան հաղորդութեան, ուր առկայ է հաւաքական աշխատանքի ոգին, դժուարութիւնները միասնաբար դիմագրաւելու տոկունութիւնն ու նոյն նպատակը իրագործելու կամքը: Այդ բոլորը կը կայանան խստապահանջութեան, բծախնդրութեան, փոխադարձ յարգանքի ու սիրոյ մթնոլորտի մէջ, հետեւաբար` ներկայացումներուն ընթացքին բեմէն հանդիսատեսին կը փոխանցուի դրական անսահման տրամադրութիւն:

«Ա.».- Ներկայացման ընթացքին դուք, ինչպէս միշտ, հանդիսատե՞ս էք:

Ռ. Ա.- Փորձերուն ընթացքին ես հանդիսատեսի «դեսպանն» եմ, իսկ ներկայացման ընթացքին` հանդիսատես: Այդ մէկը ոչ թէ աւանդութիւն է, այլ ներկայացման ամբողջական ըլլալու երաշխիք: Ճիշդ նկատած էք, ես միշտ` իմ 125  բեմադրութիւններուս հանդիսատեսը եղած եմ:

«Ա.».- Խօսինք նաեւ ընդհանրապէս մանկապատանեկան թատրոնին մասին. ներկայիս տարածուած է այն կարծիքը, որ արուեստը ամէնուրեք նահանջ արձանագրած է: Ձեր կարծիքով ի՞նչ է ելքը:

Ռ. Ա.-  Ահազանգային իրավիճակները փրկելու համար միշտ պէտք է սկսիլ դպրոցներէն: Համազգայինի Լիբանանի Շրջանային վարչութիւնը, գեղարուեստի դպրոցներու տնօրէններն ու հոգաբարձութիւնը` հաւատալով այս անսակարկելի ճշմարտութեան, ի գին ամէն բանի կ’ուզեն ամուր հիմերու վրայ պահել գեղարուեստի դպրոցները, ուր կ՛ուսանին շուրջ հազար երկուհարիւր աշակերտներ: Այս ջանքը, անշուշտ, կու տայ իր արդիւնքը, որ արդէն իսկ նկատելի է:

«Ա.».- Եթէ մենք մեզ բաղդատենք այլ երկիրներու մանկապատանեկան թատերախումբերու հետ, ո՞ւր ենք մենք:

Ռ. Ա.- 2012-ի մայիսին զուիցերիական «Վինթրթուր» թատրոնը գերմաներէնի թարգմանած եւ բեմադրած էր իմ հեղինակած թատրերգութիւններէս մէկը, որուն առիթով ես պաշտօնապէս հրաւիրուեցայ այդ ներկայացման: Իմ տասներկու բեմական կերպարներս այնտեղ վերածուած էին շուրջ վեցհարիւրի: Դերակատարները ընտրուած էին  երկրի տարբեր դպրոցներէ: Ներկայացման կ՛ընկերանար երկրի ինը պետական սիմֆոնիք նուագախումբերէն մէկը: Բեմայարդարումը չափազանց շքեղ էր, անսահման թեքնիք միջոցներ, նիւթական խելայեղ ծախսեր:

Եթէ պահ մը այդ շքեղութիւնը անտեսենք, ապա դերասաններու կատարման մակարդակը կը մնար դպրոցական ատենամարզանքի սահմաններուն մէջ:

Թատրոնը մարդու մասին է, հետեւաբար մեր աշխատանքը առաւելաբար դերասանին հետ է:

2003-ին Հայաստանի «Նռան հատիկ» մանկապատանեկան թատերական փառատօնին կը մասնակցէին հայրենի տասնհինգ թատերախումբեր, որոնց կարգին մենք ակնյայտօրէն նկատուեցանք լաւագոյնը:

Ցաւօք, այլ երկիրներու մանկապատանեկան թատերախումբերուն ծանօթ չեմ:

«Ա.».- Վերադառնանք «Ոսկի խնձորը» ներկայացման: Քանի՞ ելոյթ նախատեսուած է եւ ո՞վ է ներկայացման ճիշդ հասցէատէրը:

Ռ. Ա.- 11 եւ 12 դեկտեմբերին կ՛ունենանք երկուքական ելոյթներ աշակերտութեան համար, իսկ 13 դեկտեմբերին` երեւոյթ մը:

Ներկայացման հասցէատէրերը թէ՛ աշակերտներն են, թէ հասուն տարիքի հանդիսատեսը: Իւրաքանչիւրը ականատես կ՛ըլլայ զինք յուզող գեղագիտական ու ընկերային հարցերու լուծման հրապուրիչ ընթացքին, կը զարմանայ, կը յուզուի, կը խնդայ ու մեր հերոսներուն հետ կը տօնէ արդարութեան յաղթանակը, որ շատ յաճախ կը բացակայի մեր կեանքերուն մէջ:

«Ա.».- «Ոսկի խնձորը» ներկայացումով կ’աւարտի «Արեգ»-ի 2014-ի գործունէութիւնը, ի՞նչ են ապագայի ծրագիրները:

Ռ. Ա.- Մեր յաջորդ ներկայացումը, որ նուիրուած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին, պիտի կայանայ 2015-ի գարնան:

Նախապատրաստական աշխատանքները ընթացքի մէջ են, իսկ առայժմ մեր հայեացքները կեդրոնացած են ամանորեայ այս ներկայացման վրայ, պարզելու համար, թէ ո՛վ արժանի է «Ոսկի խնձոր»-ին:

«Արմէնփրես» լրատու գործակալութիւնը հարցազրոյց մը կատարած է Հայաստանի գիտութիւններու ազգային ակադեմիայի եւ պատմութեան հիմնարկի տնօրէն Աշոտ Մելքոնեանի հետ, որ խօսած է Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին ընդառաջ` Թուրքիայէն հայերու պահանջատիրութեան խնդիրին, Թուրքիոյ մէջ հայերը տարբեր պաշտօններու վրայ նշանակելու եւ 2015թ. Հայոց Մեծ եղեռնի տարելիցին նուիրուած պատմագիտական հանրութեան ծրագիրներու  մասին:

 Ստորեւ` հարցազրոյցը.

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ի՞նչ տողատակ է պարունակում «Ակօս» թերթի նախկին գլխաւոր խմբագիր Էթիէն Մահչուփեանին Թուրքիայի վարչապետի գլխաւոր խորհրդական նշանակելը:

Ա. Մ.- Ես համոզուած եմ, որ Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի նախօրեակին թուրքական սուտը այն աստիճանի ծիծաղելի է դարձել համաշխարհային հանրութեան համար, որ Թուրքիան այլեւս չի կարող ժխտողական կեցուածքով ներկայանալ աշխարհին: Այժմ թուրքերը փորձում են նոր տարբերակներ գտնել իրենց խորամանկ-տողատակի քաղաքականութիւնն առաջ մղելու համար եւ դրա վառ վկայութիւնն էր ընթացիկ տարուայ ապրիլի 24-ի նախօրեակին այն ժամանակ Թուրքիայի վարչապետ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի կիսատ-պռատ յայտարարութիւնը, որտեղ, ճիշդ է, նա ցեղասպանութիւն բառը չէր գործածել եւ չէր ասել, որ նման բան է եղել, բայց եթէ ցաւ էր ապրում տեղի ունեցածի համար (ի հարկէ յաւելելով, որ այդ ցաւը հաւասարապէս վերաբերում է նաեւ մահմետականներին, որոնք երկուստեք կորուստներ են կրել), ապա դա եւս մէկ ապացոյց է, որ թուրքական ընդհանուր ռազմավարութիւնը փոխուել է, եւ թուրքերը փորձում են նոր ձեւեր փնտռել իրենց քաղաքականութիւնը առաջ տանելու համար:

Էթիէն Մահչուփեանի նշանակումով նրանք փորձում են ապացուցել, որ այնքան ժողովրդավար են, որ վերականգնում են Օսմանեան կայսրութիւնում գոյութիւն ունեցող աւանդոյթները, երբ հայ ամիրայական դասը կանգնած էր սուլթանի կողքին, եւ նրանք նոյնիսկ Թուրքիայի պետական քաղաքականութեան մէջ եղանակ էին ստեղծում: Սա, ի հարկէ, հերթական շղարշն է եւ պէտք է շատ զգուշ լինել եւ Թուրքիայում մեր պատրիարքարանը պէտք է իր յայտարարութիւններում շատ զգուշ լինի, քանի որ Թուրքիայում չկայ ժողովրդավարական միջավայր, եւ այնտեղ չես կարող ազատօրէն քո կարծիքը յայտնել եւ շատ հնարաւոր է, որ թուրքական իշխանութիւններն իրենց փոփոխուած քաղաքականութեան նոր ձեւերն առաջ տանեն հայ պաշտօնեաների միջոցով, եւ մենք պէտք է պատրաստ լինենք միջազգային հանրութեանը ծանօթացնելու վերը նշուած թուրքական այս ճարպիկ քայլերին:

Հ.- Հաւանական համարո՞ւմ էք Էրտողանի ժամանումը Երեւան 2015թ. ապրիլի 24-ին:

Ա. Մ.- Ես բացառում եմ նրա գալը, քանի որ դա կը նշանակի, որ Թուրքիան ճանաչում է Հայոց ցեղասպանութիւնը, ինչը ներկայ վարչակարգից սպասել ուղղակի անհնարին է: Սակայն, եթէ Թուրքիան ուղարկի որեւէ պաշտօնեայի, դա Թուրքիայի` Հայոց ցեղասպանութեան իրողութիւնն ընդունելու հետ կապուած Արեւմուտքի ճնշումներին հակադարձելու մի փորձ կը լինի եւ նրանց նոր մարտավարութեան կիրառման ձեւերից մէկը: Այդ կերպ իրենց ցաւը յայտնելով 1915թ. իրադարձութիւնների կապակցութեամբ` յաջորդ տարի նրանք կարող են յայտարարել, որ, օրինակ, 1975-1982թթ. իբր հայ ահաբեկիչների, իսկ իրականում մեր նոր ազատամարտի պայքարի ներկայացուցիչների կողմից սպաննուած թուրքերի յիշատակին մի միջոցառում կազմակերպեն եւ դրանով մեզ դարձեալ փորձեն նոյն նժարի վրայ դնել, եւ այդ պատճառով այս հարցում պէտք է շատ զգոյշ լինել:

Հ.- Արմէն Մարուքեանի հեղինակած «Հայոց ցեղասպանութեան գործով միջազգային դատարան դիմելու հիմքերն ու հնարաւորութիւնները» գրքի շնորհահանդէսին դուք նշեցիք, որ 1965թ.-ից մենք ընկանք Թուրքիայի լարած թակարդի մէջ եւ մեզ ներքաշեցին անիմաստ ճանաչման գործընթացի մէջ, ու հիմա ողջ հայութիւնը պէտք է միաւորուի պահանջատիրութեան գաղափարի շուրջ:

Ա. Մ.- Մենք մինչեւ 1965թ.-ը ճիշտ ուղու վրայ ենք եղել, սակայն Խորհրդային Հայաստանը ստալինեան վարչակարգի պայմաններում հնարաւորութիւն չունէր բարձրաձայնելու Հայոց ցեղասպանութեան խնդիրը, իսկ այդ վարչակարգն այս խնդիրը փորձում էր լռեցնել, իսկ սփիւռքը դեռեւս շատ թոյլ էր: Բ. Համաշխարհային պատերազմից յետոյ շատ աւելի հեշտ էր եւ խնդիրը շատ յստակ էր դրուած, որ մենք հայրենիքի վերադարձի պահանջ ունենք, բայց 1965թ.-ից թուրքերը ճարպկօրէն մեզ ներքաշեցին Հայոց ցեղասպանութեան լինել-չլինելու վերաբերեալ բանավէճի մէջ, եւ մենք  մոռացանք մեր հիմնական խնդիրը, չնայած կուսակցական մակարդակով, Հայ դատի յանձնախմբերի միջոցով շարունակուեց խօսուել պահանջատիրութեան մասին: Մենք սկսեցինք  կարեւորել  թուրքական ստի ջրի երես հանելը եւ առանց հասկանալու, որ աշխարհի տարբեր խորհրդարանների մակարդակով բանաձեւերի ընդունումը մեզ գրեթէ ոչինչ չտուեց, բացի 1995թ. ապրիլի 14-ին Ռուսաստանի Դաշնութեան պետական տումայի յայտարարութեան, որտեղ փաստուած էր, որ հայերի ցեղասպանութիւնը կատարուել էր իրենց պատմական հայրենիքում` Արեւմտեան Հայաստանում, այսինքն` այլ երկրների ընդունած բանաձեւերի մէջ միայն այս փաստաթղթում էր պահանջատիրութիւնը յստակ ձեւակերպում ստացել: Ի հարկէ, մարդիկ ասում են, որ Ցեղասպանութիւնը պէտք է ճանաչուի  եւ նոր գա հատուցման խնդիրը: Բայց Հայոց ցեղասպանութիւնն ինքնին արդէն ճանաչուած էր, որովհետեւ այն այնպիսի մակարդակի երեւոյթ է, որ ամէն երկիր իր արխիւային փաստաթղթերով, տպագիր մամուլում եղած նիւթերով կարող է ուսումնասիրել խնդիրը եւ գալ այն եզրակացութեան, որ այն իսկապէս եղել է: Եթէ հեռաւոր Արժանթինում եւ Ուրուկուէյում հատորներով նիւթեր կային Հայոց ցեղասպանութեան մասին եւ դրանք հրապարակուեցին, ապա պատկերացրէք, թէ Գերմանիայի, Ռուսաստանի, Անգլիայի, Ֆրանսայի արխիւներում որքան նիւթեր կան:

Հ.- Փաստօրէն Հայաստանը պէտք է վերանայի՞ իր քաղաքականութիւնը այս հարցում:

Ա. Մ.- Ես հասկանում եմ նաեւ մեր իշխանութիւնների զգուշաւորութիւնը, որովհետեւ թուրքական կողմի հակազդեցութիւնը պահանջատիրութեան կապակցութեամբ կարող է շատ վայրագ լինել, բայց յամենայն դէպս, երբ խօսում ենք Հայոց ցեղասպանութեան հետեւանքների վերացման մասին, ապա անպայմանօրէն պէտք է առաջ քաշել պահանջատիրութեան խնդիրը, քանի որ մեզ ցեղասպանութեան են ենթարկել հայրենիքից զրկելու համար եւ յատկապէս Արեւմտեան Հայաստանի արեւելեան հատուածներում եղան սարսափելի ջարդեր` նպատակ ունենալով վերացնել հայկական սեպը, որը գոյութիւն ունէր Կովկասի թաթարների եւ օսմանեան թուրքերի միջեւ` դրանով իսկ իրագործելով Մեծն Թուրանի գաղափարը:

Հ.- Ի՞նչ նախադէպային հիմք գոյութիւն ունի ցեղասպանութիւնների դատապարտման գործում միջազգային դատական փորձում:

Ա. Մ.- Հէնց դրան են նուիրուած Արմէն Մարուքեանի աշխատութիւնները եւ դրանում խօսւում է ցեղասպանութիւնների դատապարտման պատմաիրաւական հենքի մասին, թէ ինչ նախադէպեր կան պատմութեան մէջ, միջազգային իրաւունքը ի՞նչ մակարդակով է խնդիրը լուծելի դարձնում: Այդ իրաւական հենքի վրայ Մարուքեանը տեղադրում է նաեւ Հայոց ցեղասպանութեան խնդիրը եւ գալիս է այն նոյն եզրակացութեանը, որին տարիներ առաջ եկել էր զուիցերիացի իրաւաբան Ալֆրետ տէ Զայասը, ով 14 տարի Մարդու իրաւունքների յանձնախմբի նախագահն է եղել, ով մենագրութիւն է գրել, որտեղ ասւում է, որ միջազգային իրաւունքի տեսանկիւնից հատուցման խնդիրը միանգամայն հնարաւոր է: Ի հարկէ, Թուրքիան միջազգային դատարանում կը փորձի շրջանցել այդ հարցը` պատճառաբանելով վաղեմութեան խնդիրը, քանի որ Ցեղասպանութեան կանխարգելման եւ պատժի մասին հռչակագիրը ընդունուել է 1948թ. դեկտեմբերի 9-ին, իսկ 1915թ. իրադարձութիւնները տեղի են ունեցել դրանից առաջ եւ օրէնքը յետադարձ ուժ չի կարող ունենալ: Բայց ինչպէ՞ս չի կարող ունենալ, երբ հրեաների Ողջակիզումը տեղի էր ունեցել 1933-1945թթ, իսկ հատուցումը եղել է 1948թ.-ից յետոյ`1952թ.-ից:  Ռաֆայէլ Լեմքինը բանաձեւել է այդ հռչակագիրը նկատի ունենալով Հայոց ցեղասպանութեան իրողութիւնը, հաշուի առել հէնց Հայոց ցեղասպանութեան իրողութիւնը:

Հ.- Եր՞բ մեր պետութիւնը Հայոց ցեղասպանութեան գործով դատական հայց կը ներկայացնի Թուրքիայի դէմ, եւ ի՞նչ անել, որ միջազգային դատարանը անաչառ գործի եւ չենթարկուի արտաքին ճնշումների:

Ա. Մ.- Միջազգային իրաւունքը խոցելի է այն տեսանկիւնից, որ դատապարտելի եւ քրէօրէն պատժելի է համարում միայն ցեղասպանութիւն գործողութեան համար, որը պետականօրէն իրականացուած սպանդի գործողութիւն է ազգային-կրօնական հենքի վրայ` ցեղը կամ կրօնական հանրոյթը ամբողջապէս կամ մասնակիօրէն վերացնելու համար, այսինքն այն, ինչ տեղի է ունեցել մեր եւ հրեաների հետ: Սակայն մեզ ենթարկել են նաեւ հայրենազրկման եւ միջազգային իրաւունքը պէտք է քրէական պատասխանատուութիւն նախատեսի նաեւ այդ դէպքի համար, քանի որ ներկայ պահին միջազգային իրաւունքը քրէական պատասխանատուութիւն է ենթադրում միայն ժողովրդին սպաննելու համար եւ այն պէտք է բարելաւուի հէնց հայրենազրկման ձեւակերպումով, որը մեզ յստակ հնարաւորութիւն կը տայ հասնելու հատուցման խնդրին, որը, ի հարկէ, դժուար ճանապարհ է, սակայն բացի մեզնից աշխարհում նոյնպէս կան ազգեր, որոնք հայրենազրկուել են, եւ ՄԱԿ-ում մեզ հետ միասին կարող են այդ խնդիրը բարձրաձայնել եւ տանել առաջ, ինչպէս դա ժամանակին արեցին հրեաները:

Հ.- Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցին ընդառաջ պատմութեան հիմնարկը ի՞նչ ծրագրեր է նախատեսել 2015թ.-ին:

Ա. Մ.- Հայոց ցեղասպանութեան 100-րդ տարելիցի կապակցութեամբ նախատեսուած է անցկացնել մի շարք գիտաժողովներ. Փոցտամի Եոհաննես Լեփսիուսի անուան գիտահետազօտական հիմնարկը կազմակերպելու է գիտաժողով, որն անցկացուելու 2015թ. մարտի 1-3-ը Պերլինում եւ Փոցտամում եւ այդ գիտաժողովին ցեղասպանութեան խնդիրը պէտք է քննարկուի զանազան տեսանկիւններից:

Նախատեսւում է նաեւ Գիտութիւնների ազգային ակադեմիայի եւ Երեւանի պետական համալսարանի հետ համատեղ կազմակերպել միջազգային գիտաժողով 2015թ. յունիս-յուլիսին, թերեւս դա կը լինի գիտական աշխարհում ամենակարեւոր իրադարձութիւնը:Բացի այդ` նախատեսւում են գիտաժողովներ Ռուսաստանում, Ֆրանսայում, Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներում:

Մենք երիտասարդների մի խումբ ենք պատրաստել, ովքեր տարբեր լեզուներով Լեռնային Ղարաբաղի եւ Հայոց ցեղասպանութեան հարցերով նիւթեր են ներկայացնում տարբեր գիտաժողովներին, եւ մենք աշխատում ենք լուծել նրանց բոլոր ֆինանսական հարցերը, որպէսզի նրանք կարողանան մասնակցել այդ գիտաժողովներին:

Բազմաթիւ հրապարակումներ կը լինեն 2015թ. Ցեղասպանութեան թեմայի կապակցութեամբ: Մենք հոկտեմբերին աւարտեցինք «Ա. աշխարհամարտը եւ հայ ժողովուրդը` պատմութիւն եւ արդիական խնդիրներէ միջազգային կարեւոր  գիտաժողովը եւ արդէն սկսել ենք նիւթերի հաւաքագրումը եւ համանուն ժողովածուն լոյս կը տեսնի 2015թ.-ին:

Կը լինեն նաեւ այլ մենագրութիւններ, որոնք դարձեալ նուիրուած կը լինեն պահանջատիրութեան խնդրին, բացի այդ` Մարուքեանի «Հայոց ցեղասպանութեան գործով միջազգային դատարան դիմելու հիմքերն ու հնարաւորութիւնները»   աշխատութիւնը Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսը նախատեսում է թարգմանել անգլերէն: Շատ կարեւոր է, որ վերջին երկու-երեք տարիներին մեր հանրութիւնը Հայոց ցեղասպանութեան խնդիրը սկսել է դիտարկել պահանջատիրութեան տեսանկիւնից:

Հ.- Կարծիքներ կան,  որ մենք կարող էինք կանխել Հայոց ցեղասպանութիւնը եւ մեղաւոր ենք, որ թոյլ տուեցինք երիտթուրքերին կեանքի կոչելու իրենց ծրագիրը եւ դրանում իրենց մեղքի բաժինը ունեն հայկական կուսակցութիւնները :

Ա. Մ.- Բացարձակ ճշմարտութեան հասնել այս կապակցութեամբ հնարաւոր չէ, միշտ կարծիքներ կը լինեն, որոնք կը փորձեն վերանայել նախորդ մօտեցումները: Ինչ վերաբերում է մեղքի խնդրին, ապա ես հոկտեմբերի 1-ին Ա. Աշխարհամարտի գիտաժողովին իմ «Հայոց ցեղասպանութեան պատճառներն ու հետեւանքները» զեկոյցում անդրադարձել եմ այդ հարցին: Գիտէք, այդ մօտեցումները շատ են, բայց ես չեմ ընդունում մեր մեղքը Հայոց ցեղասպանութեան հարցում եւ պատահական չէր, որ Հայաստանի Ա. Հանրապետութեան վերջին վարչապետ Սիմոն Վրացեանը հումորային տողատակով բացատրել էր, որ կը գան սերունդներ, որոնք կը փորձեն գտնել մեր մեղքի բաժինը Հայոց ցեղասպանութեան մէջ, բայց արդարութիւնը պահանջում է ասել, որ թերեւս մեր միակ մեղքը այն էր, որ չկանխեցինք Ա. Համաշխարհային պատերազմը:

Դեռեւս 1911թ.-ի յունական Սալոնիկ քաղաքում տեղի ունեցած գաղտնի ժողովում երիտթուրքերը որոշել էին հայերին կոտորել եւ Ա. Համաշխարհային պատերազմը նպաստաւոր միջավայր էր ստեղծել նրանց համար` այն իրականցնելու համար: Սակայն դա չէր նշանակում, որ մենք պէտք չէ նախապատրաստուէինք այդ ջարդերին եւ այստեղ արդէն մենք ունենք մեղքի բաժին: Մենք հաւատացինք 1908թ.-ի երիտթուրքերի յեղափոխութեանը, զինաթափուեցինք, 10 պատգամաւոր ունեցանք թուրքական խորհրդարանում եւ սա մոլորութեան մէջ գցեց մեզ: Հայերը մտածեցին, որ գործ ունեն արդէն ժողովրդավար Թուրքիայի հետ եւ հաւատացին երիտթուրքերի այն յայտարարութեանը, թէ ազատութիւնների դիմաց հայերը եւ միւս ժողովուրդները պէտք է ապահովեն Օսմանեան կայսրութեան միասնականութիւնը, եւ նրանք ենթադրեցին, որ ապահովելով թուրքերի ասածը` մենք անվնաս կը լինենք, բայց, ցաւօք, կեանքը ապացուցեց ճիշտ հակառակը:

Հ.- Գոյութիւն ունի՞ 1890-1920թթ. իրադարձութիւնները նկարագրող աշխատութիւն:

Ա. Մ.- Մասնակի այդպիսի աշխատութիւններ մեզանում կան. ակադեմիկոս Հրաչիկ Սիմոնեանը, պատմութեան հիմնարկի նոր պատմութեան բաժնի վարիչ Ռուբեն Սահակեանը, Մկրտիչ Ներսիսեանը, Վարդգէս Միքայէլեանը, Գալուստ Գալոյեանը, ինչպէս նաեւ Մակիչ Արզումանեանը, Ճոն Կիրակոսեանը բոլորն էլ այսպիսի աշխատութիւններ գրել են. իսկ սպառիչ աշխատութիւն կը լինի միայն այն ժամանակ, երբ կը բացուեն Օսմանեան կայսրութեան արխիւները:

Երուանդ Փամպուքեան

ԵՐՈՒԱՆԴ ՓԱՄՊՈՒՔԵԱՆ.- Հարցը արտաքին ազդեցութիւններն ու արտաքին աշխարհն են: Ճիշդ է, երբ նախապէս կ՛ըսուէր (Փաթիլ Եսայեան), որ այսօր մեր դպրոցներէ շրջանաւարտները դէպի գրականութիւն, մարդկային գիտութիւններ ուսանելու հակուած չեն, սակայն ասոր մէջ դպրոցը իր դերը չունի, որովհետեւ անիկա կատարած է իր պարտականութիւնը, իր ծրագիրով ու դաստիարակներով այդ բոլորը սիրցնել տուած է, սակայն այսպիսով չի վերջանար հարցը, որովհետեւ աշակերտը ենթակայ է դուրսի ազդեցութիւններուն: Առ այդ, կը կրկնեմ, որ ասիկա ազգային ըլլալէ առաջ եւ աւելի համաշխարհային երեւոյթ է, համաշխարհային չարիք է, ուստի պէտք է գտնենք ձեւերը զայն դիմագրաւելու, անոր դիմադրելու:

ՏԻԳՐԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ.- Փաթիլին արծարծած ինքնութեան փնտռտուքի հարցը ինք գործնապաշտ ձեւով կը դնէ. բանի մը համար, յստակ, որոշակի, ճշդուած, սահմանուած նպատակի, առաջադրանքի մը համար պայքար տանելու խնդիր կը դնէ, ասիկա բան մըն է, որ չկայ, որոշ չափով շփոթ է, յստակ չէ: Խորքին մէջ, այնքան ատեն որ Հայաստանը անկախ չէր, անկախ պետականութիւն չունէր, անկախ Հայաստանի համար պայքարը շատ շօշափելի եւ դիւրին սահմանելի առաջադրանք մըն էր, որուն շուրջ կը համախմբուէր մեծ թիւով երիտասարդութիւն, եւ եթէ վէճ պիտի ըլլար, ատոր ձեւերուն շուրջ պիտի ըլլար: Հիմա Հայաստանը անկախ է, ի վերջոյ հայկական պետականութիւն մը գոյութիւն ունի, ճիշդ է, ատիկա տակաւին միացեալ Հայաստանը չէ, բայց եւ այնպէս հայկական պետութիւն մը գոյութիւն ունի, եւ ինչպէս բոլոր պետութիւնները, ան եւս ունի իր ներքին հարցերը, առաւելութիւններն ու թերութիւնները: Ամբողջովին լրիւ կայացած պետականութիւն մը չէ, եւ անոր գործունէութեան մէջ թերութիւնները շատ-շատ են: Անկախութեան համար պայքարը, որ ժամանակին կը տարուէր, արդէն անիմաստ է, այդ անկախութիւնը կայ այսօր: Այդ ժամանակ անհրաժեշտ էր, որ Խորհրդային Հայաստանը անկախանայ, յատկապէս նաեւ այն պատճառով, որ անիկա հիմք պիտի ըլլայ միացեալ Հայաստանի ստեղծման համար: Այդպէս էր ժամանակին, բայց հիմա մենք կը տեսնենք, որ ներկայ Հայաստանը միացեալ Հայաստանի ստեղծման հիմք դառնալու հնարաւորութիւն չունի, թերեւս նաեւ տրամադրութիւն ալ չունի: Ես մեղմօրէն ըսեմ, ներկայիս Հայաստանը ամուր կառոյցներով օժտուած, լաւապէս կազմակերպուած, տնտեսապէս բաւարարուած, նաեւ համաշխարհային որոշ հեղինակութիւն վայելող այդ պետութիւնը չէ, որ կարողանայ հիմք դառնալ միացեալ Հայաստանի: Ա՛յս է, որ շփոթի կը մատնէ մեր երիտասարդութիւնը. մենք կը մոռնանք, որ իշխանութիւն եւ պետութիւն երկու տարբեր բաներ են. հայոց պետութիւնը այն պետութիւնն է, որ մենք կ՛երազէինք ունենալ, եւ որ պէտք է յաւիտենական ու մնայուն ըլլայ: Բայց այդ պետութիւնը իշխանութիւններ պիտի ունենայ, այսօր մէկը, վաղը միւսը, որոնցմէ ոմանք մեր սրտին, փափաքներուն, գաղափարներուն մօտիկ քաղաքականութիւն պիտի վարեն, երբեմն ալ պիտի պատահի, որ ուրիշ բան ըլլայ: Երկու պարագային ալ պետութենէն, որ հայրենիքի մը կազմակերպման բարձրագոյն ձեւն ու վիճակն է օտարում պէտք չէ ըլլայ: Ներկայիս երբեմն այդ օտարումը կայ, ինչ որ շփոթեցնող է, եւ հոս հաւանաբար տրուած դաստիարակութեան մէջ թերութիւն մը կայ, յատկապէս այս բոլորը իրարմէ տարբերելու դժուարութեան առումով:

Տիգրան Ճինպաշեան

Կայ ուրիշ բան մը, որուն պէտք է ուշադրութիւն դարձնել. այնքան ատեն որ տարած պայքարդ, կատարած աշխատանքդ քարոզչական եւ կարգախօսային բնոյթի է, յատուկ յանձնառութիւն չ՛ենթադրեր, ատոր շուրջ շատ մարդ կը գտնես, շատ դիւրին կ՛ըլլայ, մանաւանդ քննադատելու ժամանակ, բայց երբ կառուցողական աշխատանք պիտի տարուի, հոն խնդիրը կը լրջանայ: Հայաստանի ներկայ իշխանութիւններուն նկատմամբ ծայրայեղ քննադատութիւնը, անոնց դէմ պայքարը, զոր ոմանք կ՛ուզեն ընել եւ կ՛ընեն, եթէ պիտի վտանգէ իմ երկրիս, հայրենիքիս անվտանգութիւնը, եթէ ղարաբաղեան հարցին համար կրնայ վտանգ ստեղծել, բնականաբար ատիկա չենք ըներ: Բայց ասոր համոզուիլը բաւական դժուար է: Ասիկա գիտակցելու համար իսկապէս գաղափարական լուրջ պատրաստութիւն անհրաժեշտ է, իսկ այս ապագաղափարական մթնոլորտին մէջ, ուր ամէն ինչ գործնականով է, դժուար կ՛ըլլայ այս մէկը: Եթէ այսօր կարդաք մեր մամուլը, հետեւիք մեր լրատուութիւններուն եւ զանոնք բաղդատէք «Ազդակ»-ի մէջ լոյս տեսնող «50 տարի առաջ» սիւնակի նիւթերուն հետ, պիտի տեսնէք, որ այսօր մեր դիմագրաւած հարցերու իսկական քննարկում տեղի չ՛ունենար, մտաւորական ճիգ չկայ: Մեր միջավայրը, դժբախտաբար նաեւ Հայաստանի մէջ եւ սփիւռքի, միտք ու գաղափար չի ստեղծեր, բայց պէտք է ամէն մէկ արարք իր գաղափարական բացատրութիւնն ու մեկնաբանութիւնը ունենայ: Այս իրողութիւնը կ՛աղքատացնէ մեզ, նաեւ կ՛աղքատացնէ երիտասարդութեան մտածողութիւնը, որովհետեւ եթէ այդ մթնոլորտն ու քննարկումները ըլլային, նոյնիսկ զանոնք չընդունելով, ընդվզելով անոնց դէմ, երիտասարդութիւնը պիտի փորձէր միտք ստեղծել:

Դժուարութիւնները շատ են այսօր, ինչպէս արդէն ըսուեցաւ, մենք ալ այս աշխարհէն առանձնացած չենք, մենք ալ տեղի ունեցող դէպքերուն եւ երեւոյթներուն ազդեցութեան ենթակայ ենք, եւ  բնականաբար, կամայ-ակամայ այսօրուան հրապարակին վրայ եղող խնդիրներուն, որոնք Հայաստանի, Արցախի եւ հայութեան չեն վերաբերիր անպայման, այլ օրինակ`  ՏԱՀԵՇ-ի, ծայրայեղական շարժումներու, մթնոլորտին մէջ չենք կրնար չմխրճուիլ: Կար ժամանակ մը, երբ յեղափոխական տիպի պայքարները եւ մեր պայքարը կարելի էր իրարու մօտեցնել եւ անոնցմէ զուգահեռներ ստեղծել: Օրինակ` պաղեստինեան յեղափոխութեան եւ հայկական յեղափոխութեան միջեւ զուգահեռներ կը ստեղծուէին, մթնոլորտը այդպէս էր, բայց այսօր ինչի՞ հետ զուգահեռ պիտի ստեղծենք: Եթէ պիտի կղզիանանք աշխարհէն եւ մենք մեր հարցերով պիտի զբաղինք, թերեւս այդ ազդեցութիւնը կրնանք վանել, սակայն նման բան արդէն անհնարին է, մարդկայնօրէն կարելի չէ, ինչպէ՞ս կրնաս շրջապատէդ, աշխարհէն առանձնանալ եւ ըսել, որ ես իմ խնդիրներս ունիմ, իմ Ղարաբաղս, Արեւմտեան Հայաստանս ունիմ, միայն անոնցմով պիտի զբաղիմ, աշխարհին մէջ ինչ ուզէ թող ըլլայ: Նման բան ընել անկարելի է: Այդ պատճառով ալ ծրագիրներն ու գաղափարները շատ-շատ լաւ կրնան ըլլալ, սակայն անոնց իրականացումին համար ներկայ ժամանակները, Մերձաւոր Արեւելքի վիճակը, Հարաւային Կովկասի վիճակը, ընդհանրապէս համաշխարհային կացութիւնը, քաղաքական վերիվայրումները, մեր կարելիութիւնները` այդ բոլորին մէջ լողալու եւ ի նպաստ մեզի բան մը փրցնելու, իրարու ագուցուած ըլլալով իրենց ազդեցութիւնը կ՛ունենան նաեւ մեր վրայ: Եթէ այս բոլորը սերտենք պիտի տեսնենք, որ մեր կարելիութիւնները փոքր են, քիչ են, եւ այդ փոքրին մէջ է, որ պիտի փորձենք, պիտի ջանանք ուժ ստեղծել եւ գործ յառաջացնել: Ես այսպէս կը տեսնեմ կացութիւնը, այդ պատճառով ալ չեմ մեղադրեր երիտասարդութիւնը, որ բաւարար ձեւով չ՛աշխատիր, սակայն կ՛ուզեմ կրկնել` ներկայիս կիրարկուող դաստիարակչական ծրագիրները զուրկ են գաղափարական լուրջ խորքէ:

«ԱԶԴԱԿ».- Դաշնակցութեան կառոյցը, գործելաձեւը որքանո՞վ արդիական կամ հրապուրիչ է երիտասարդութեան համար: Օրինակ` միշտ բեմերէն կը լսենք, որ աւելի քան 120 տարեկան Դաշնակցութիւնը երիտասարդ է, իսկապէ՞ս այդպէս է, իր գործելաձեւով կը գրաւէ՞ երիտասարդութիւնն ու ուսանողութիւնը:

ԵՐՈՒԱՆԴ ՓԱՄՊՈՒՔԵԱՆ.- Դաշնակցութեան երիտասարդ պահողն է երիտասարդութիւնը: Երիտասարդ է կ՛ըսենք այն իմաստով, որ երիտասարդ սերունդներ գան եւ բնական ընթացքով հեռացողներուն տեղը առնեն: Կարեւոր է նաեւ, որ եկողները ըլլան նոր հորիզոններ, նոր գործելադաշտեր բացող մարդիկ, անկախաբար իրենց տարիքէն, որպէսզի արդարանայ Դաշնակցութեան երիտասարդ ըլլալու եւ մնալու հանգամանքը:

ՏԻԳՐԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ.- Աշխատանքին երիտասարդ ըլլալ կամ չըլլալը խորքին մէջ մեզմէ կախեալ է. երիտասարդ է կ՛ըսենք, որովհետեւ Դաշնակցութիւնը 124 տարի անդադար փոխուող ժամանակներուն, նոր ստեղծուած կացութիւններուն պատշաճող գործունէութիւն եւ աշխատանք կրցած է տանիլ: Աշխարհը կը փոխուի, նոր կացութիւններ կը ստեղծուին, նոր խնդիրներ կը յառաջանան, եւ այդ խնդիրներուն մէջ հայ ժողովուրդին նաւը առաջնորդելու համար Դաշնակցութիւնը նոր նախաձեռնութիւններ կը կատարէ. ասո՛վ է, որ երիտասարդ կը մնայ: Բայց եթէ ուշադրութիւն դարձնէք պիտի տեսնէք, որ այդ նոր նախաձեռնութիւններուն ջատագովները իրենք յարաբերաբար երիտասարդ դաշնակցականներ են: Գոնէ մեր պատմութեան մէջ այդպէս էր, որովհետեւ Դաշնակցութեան երիտասարդութիւնը համաշխարհային այդ վիճակին մէջ ապրելով հանդերձ, իր ժողովուրդին անմիջական հարցերով շահագրգռուած էր եւ ստեղծուած համաշխարհային շարժումները, ի նպաստ հայութեան թարգմանելու եւ Դաշնակցութեան գործունէութիւնը այդ ուղղութեամբ տանելու մտաւորական ճիգը կը կատարէր եւ ատիկա գործի կը վերածէր: Բայց այսօր մտաւորական այդ ճիգն է, որ կը պակսի. այս է մեր դժբախտութիւնը:

ԵՐՈՒԱՆԴ ՓԱՄՊՈՒՔԵԱՆ.- Մամուլին մէջ, «Ազդակ»-ի մէջ կը կարդանք, սակայն շատ ցանցար, պատահական կերպով, տարին մէկ կամ երկու դրութեամբ, որ մեր երիտասարդները Հայաստան ու Արցախ կ՛երթան, տարբեր նախաձեռնութիւններ եւ ծրագիրներ իրականացնելու համար: Ասոնց մասին պէտք է աւելի յաճախակի կերպով գրել եւ այդ առիթով առօրեայ հարցեր արծարծել: Այս տեսակ խնդիրներու մասին եթէ աւելի յաճախ կարդանք, այն ատեն տարուած աշխատանքն ու նախաձեռնութիւնները աւելիով իրենց նպատակին կը ծառայեն, ընթերցողները, ժողովուրդը աւելի կը կապուի այդ գաղափարին` հայրենիք երթալու եւ հոն թափուած ճիգերուն սատարելու, իրենց քրտինքի բաժինը բերելու: Այս մասին կը գրուի շատ ընթացիկ իմաստով, կարծես տեղեկագրութիւն է, սակայն պէտք է առօրեային, կեանքին մաս կազմող բաժին դառնայ ասիկա: Այս կարեւոր քայլերը ո՛չ միայն մասնակիցներուն համար դաստիարակչական խորք ունին, այլ նաեւ ժողովուրդին համար:

Զրոյցին ընթացքին նշուեցաւ Հայաստանի երկու երեսներուն մասին ալ. մէկ կողմէ Հայաստան մեզ յուսախաբ ըրաւ, նոյնիսկ դառնութիւն պատճառեց, որ ա՞յս էր այն անկախութիւնը, որուն համար կը պայքարէինք մինչեւ հիմա, այսպէ՞ս պիտի ըլլար, նուազագոյնը նաեւ այն է, որ Հայաստանի իշխանութիւնը մեր Հայ դատին տէր չկանգնեցաւ մեր հասկցած ձեւով, տակաւին շատ են ժխտական երեւոյթները: Բայց դուք պէտք է վկայէք միւս երեսին մասին, որ երբ կ՛երթաք այնտեղ եւ մօտէն կը ծանօթանաք հոն ապրողներուն, կը տեսնէք որքան սքանչելի ժողովուրդ ունինք, կը զգաք, որ անոնցմով կարելի է մեծապէս հրճուիլ, ուրախանալ: Այս բոլոր ապրումները, մտածումները պէտք է դուրս գան նեղ շրջանակէն եւ աւելի տարածում գտնեն:

Ասիկա չի նշանակեր, որ պէտք է քարոզչութիւն կատարել, այլ պէտք է շօշափուածը, ապրուածը, տեսնուածը նաեւ հանրութեան սեփականութիւնը դարձնել:

Լաւ կամ վատ իրականութիւններն ու կացութիւնները պէտք է իրապաշտ կերպով ներկայացնենք, այդ առիթով պարզուած հարցերը, ծագած ժխտական երեւոյթները պէտք է խորհրդածութեան, միտքերու փոխանակման առիթ դարձնել: Միայն լաւը կամ միայն վատը ըսելը համահաւասար չափով դատապարտելի են, եթէ կարենանք ե՛ւ սեւը, ե՛ւ ճերմակը միասին ներկայացնելով յանգիլ եզրակացութիւններու, որոնք դրական իմաստ ունին, այն ժամանակ շինիչ կ՛ըլլայ:

ՏԻԳՐԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ.- Քննադատելէ ալ պէտք չէ վախնալ, բայց քննադատութիւնը պէտք է հիմնաւորուած ըլլայ: Այդ աժան քննադատութիւնը եւ մեր կեանքին մէջ շատ տարածուած անձնաւորուած քննադատութեան եղանակը իսկապէս ամլութեան կ՛առաջնորդէ, բայց կան հարցեր, երեւոյթներ, խնդիրներ, որոնց անպայման դուք հոն կը հանդիպիք, այդ երեւոյթներուն մասին կարելի է գրել, սակայն հիմնաւորուած կերպով, ատոնք սրբագրուած տեսնելու փափաքով եւ ոչ թէ դատապարտելու համար: Առկայ սխալները վստահաբար իրենց հիմքերը ունին, պէտք է փնտռել գտնել, թէ ինչո՞ւ այդպէս է, այդ մարդիկը ինչո՞ւ այդպէս կը վարուին, այդպէս կը մտածեն:

Նշան Կօշկակարեան

Փաթիլ Եսայեան

ՆՇԱՆ ԿՕՇԿԱԿԱՐԵԱՆ.- Հայաստանի եւ Արցախի մէջ մեր տարած աշխատանքներուն մասին, նաեւ ԼԵՄ-ականներուն տպաւորութիւններուն, մտածումներուն, տեսակէտներուն մասին յօդուածներ լոյս կը տեսնեն «Ռազմիկ»-ի յատուկ թիւի մը մէջ: Այս աշխատանքները շատ կարեւոր են, որովհետեւ անոնց մասնակից ԼԵՄ-ականները ամբողջովին տարբեր հոգեկան աշխարհով կը վերադառնան եւ կը փորձեն իրենց ապրածն ու տեսածը բաժնեկցիլ գրութիւններու ճամբով:

ՓԱԹԻԼ ԵՍԱՅԵԱՆ.- Ճիշդ է, որ մենք երկու շաբաթով տարին անգամ մը կ՛երթանք Հայաստան եւ աշխատանք կը տանինք, սակայն միշտ ալ մեր մտքին մէջ կ՛ըլլայ այն, որ արդեօք այդ երկու շաբաթը բաւարա՞ր է ընկալելու իրականութիւնը եւ զգացականէն անդին երթալու:

ԶՈՄ-ը այս տարի սկսաւ նոր ծրագիրի մը. փոխանակ ԶՈՄ-ի շարքերուն մաս կազմողներ երթան եւ ճշդուած վայրի մը մէջ աշխատանք ընեն, թէ՛ ԶՈՄ-ականներու, եւ թէ պարզ հայ ուսանողներու առիթ կը տրուի Հայաստան երթալու եւ հոն աշխատելու` իրենց ընտրութեամբ: Այս տարի երկու ԶՈՄ-ականներ գացած էին, անոնք ապրեցան ընտանիքներու հետ. ասոնց վկայութիւնները մեզի համար շատ կարեւոր էին, որովհետեւ անոնք թէեւ շատ դժուար կեանք ապրեցան, սակայն հաստատեցին, որ իրենք այդպիսով հասկցան խորհրդային վարչակարգին հետքերը տակաւին ամբողջովին չանհետացուցած հայաստանեան առօրեան եւ հայաստանցի մարդուն մտածելակերպն ու անոր պատճառները: Ճիշդ արժեւորումներ կատարելու համար պէտք է աւելի երկար մնալ Հայաստան, ապրիլ առօրեայ աշխատանքային կեանք, կապի մէջ ըլլալ ժողովուրդին հետ, որովհետեւ ժամանակաւոր երթալ ու վերադառնալը նոյնքան լաւ առիթ չի հանդիսանար ընկալելու ամէն ինչ: Դաշնակցութեան 124-ամեակի առիթով հաւանաբար երիտասարդութեան-ուսանողութեան ծրագիրները աւելի եւս պէտք է կեդրոնանան Դէպի Երկիրի աշխատանքներուն թափ տալու վրայ, սակայն ոչ թէ միայն Դաշնակցութեան ծրագիրներու ծիրին մէջ, այլ Հայաստանի արդիւնաբերութեան եւ զարգացման ընդհանուր պարունակին մէջ եւս:

«ԱԶԴԱԿ».- Երիտասարդութիւնը որքա՞ն տալիք ունի Դաշնակցութեան եւ ի՞նչ միջոցներով:

ՆՇԱՆ ԿՕՇԿԱԿԱՐԵԱՆ.- Նախ ըսեմ, որ երիտասարդութիւնը նախքան երիտասարդ ըլլալը պէտք է լաւ ձեւով դաստիարակուած ըլլայ ճիշդ աշխատելու, հարուստ գիտելիքներով օժտուած ըլլայ, որպէսզի երիտասարդութեան հանգրուանին գիտնայ ճիշդն ու սխալը իրարմէ տարբերել: Ասիկա ամէնէն իտէալական ձեւն է ամէն ինչ լաւապէս հասկնալու եւ ըստ այնմ գործելու:

Մերօրեայ կեանքին մէջ երիտասարդը մեծ դերակատարութիւն ունի, սակայն անիկա պէտք է ըլլայ գիտակից, օժտուած վեհ սկզբունքներով եւ գաղափարներով, նաեւ անհրաժեշտ գիտելիքներով եւ նկարագրային կուռ գիծերով, որպէսզի կարենայ պայքարիլ օտարամոլութեան, ձուլումի, յոռի երեւոյթներու դէմ, որպէսզի գիտնայ, թէ ինչպէ՛ս պէտք է ծառայէ իր կուսակցութեան:

Անդրադառնամ նաեւ Հայաստանի մէջ տեղի ունեցող ճամբարներուն. անձամբ մասնակցեցայ անոնց եւ կրնամ հաստատել, որ Հայաստանի մանուկներն ու պատանիները զրկուած են ազգային դաստիարակութենէ, գիտելիքներէ: Ուրեմն մենք շատ բան ունինք տալիք, սակայն մենք եւս պէտք է լաւապէս կազմաւորուած եւ անհրաժեշտ պաշարով զինուած ըլլանք:

«ԱԶԴԱԿ».- Այս կը նշանակէ՞, որ դաշնակցական երիտասարդին հիմնական աշխատանքը պէտք է կատարուի Հայաստանի մէջ:

ՓԱԹԻԼ ԵՍԱՅԵԱՆ.- Կը հաւատամ, որ կամուրջ պէտք է ըլլայ թէ՛ Հայաստանի եւ սփիւռքի, թէ սփիւռքի տարբեր գաղութներուն միջեւ: Հիմա, որ Հայաստան անկախ պետութիւն է, բազմաթիւ առիթներ կան հոն այցելելու, իսկ այս առիթները շատ աւելի մեծ են երիտասարդներուն համար` Համազգային, ՀՄԸՄ, ՀՅԴ-ի ճամբարներ եւ այլն: Եթէ անձ մը յաճախ կը մասնակցի նման նախաձեռնութիւններու հայաստանցիներու կողքին նաեւ կը հանդիպի սփիւռքի տարբեր գաղութներէ եկած երիտասարդներու, որոնց հետ գաղափարներու փոխանակումը թէ՛ հետաքրքրական, եւ թէ շատ շինիչ է: Ասիկա յատկապէս շատ կարեւոր է դաշնակցական երիտասարդներու պարագային, որովհետեւ թէեւ կը կարծենք, թէ բոլորս նոյն ձեւով կը մտածենք, սակայն խորքին մէջ այդպէս չէ, որովհետեւ իւրաքանչիւր երկրէ եկած երիտասարդ ունի տարբեր մօտեցումներ: Այսօր երիտասարդութիւնը, որ շատ մօտ է ելեկտրոնային աշխարհին, պէտք է լաւապէս օգտագործէ համացանցը եւ տարբեր գաղութներու միջեւ մնայուն կապ հաստատէ. այսպիսով 15-20 տարի ետք Դաշնակցութիւնը կը դառնայ կառոյց մը, որուն ներկայացուցիչները աշխարհի տարբեր ծագերուն իրարմէ քիչ մը անջատ ըլլալու փոխարէն, աւելի զօրաւոր եւ ամրապնդուած են, եւ բոլորն ալ սերտօրէն կապուած են Հայաստանի Հանրապետութեան:

ՏԻԳՐԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ.- Իւրաքանչիւր միջավայր` թէ՛ սփիւռքի, եւ թէ Հայաստանի մէջ ունի իրեն յատուկ պայմաններ, որոնք յառաջացած են մեր ապրած երկիրներու, վայրերու քաղաքական դրութենէն, ընկերային կարգ ու սարքէն, այնտեղ տիրապետող գաղափարներէն, մտածումներէն, դէպքերէն եւ այլն: Տարբեր վայրերու մէջ գործելու եղանակը ճիշդ նոյնը չի կրնար ըլլալ, գաղափարական գետնի վրայ միասնութիւնը պահելով հանդերձ, գործելաձեւի տարբերութիւններ պէտք է ըլլայ: Ասոր համար է, որ Դաշնակցութիւնը սկիզբէն ապակեդրոնացեալ դրութիւնը որդեգրած է, որ խորքին մէջ զուտ կազմակերպական ապակեդրոնացում է, ոչ թէ գաղափարական: Ուրիշ խօսքով, Հայաստանի մէջ աշխատանքային ոճը պէտք է թելադրեն Հայաստանի ընկերները, եւ ոչ թէ մենք այստեղէն մեր ոճը առնենք տանինք եւ փորձենք հոն կիրարկել, կրնանք չյաջողիլ, որովհետեւ մենք այդ միջավայրին մէջ չենք եւ ատոր քիչ ծանօթ ենք: Երբեմն տարբեր ենք կ՛ըսենք ընդվզումով, սակայն ասիկա ոչ թէ ընդվզումի պէտք է վերածուի, այլ ատիկա հասկնալու ճիգ պէտք է ի գործ դրուի, որովհետեւ այդ միջավայրը ուրիշ է: 70 տարի շարունակ սերունդներ փոխուած են, որոշ դաստիարակութիւն ստացած են, յառաջացած է հոգեբանութիւն մը, որ այսօր իր անխուսափելի ներգործութիւնը պիտի ունենայ իրենց կեանքին, մտածելակերպին վրայ: Այդ հոգեբանութենէն մեկնելով է, որ պէտք է դաշնակցական գործի կառուցում կատարել եւ դաշնակցական գաղափարաբանութեան մէջ հասարակաց ըլլալը իրենց համար յստակ դարձնել:

(Շար. 2 եւ վերջ)

Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը արդէն իսկ կը նշէ իր ստեղծման 124-ամեակը` աւելի քան մէկ դարու անխոնջ եւ նուիրական գործունէութիւն յանուն ժողովուրդի ծառայութեան եւ ազգային վսեմ նպատակներու իրականացման: Ամէնուրեք եւ բոլոր ժամանակներուն Դաշնակցութիւնը իր գործով ապացուցեց, որ ինք տէրն ու ծառան է հայութեան, արթուն պահակն է Հայ դատին ու հայկական պահանջատիրութեան, խիզախ ու զոհուող զինուոր է հայրենիքին:

Դաշնակցութիւնը եղած է բոլորին կուսակցութիւնը, իւրաքանչիւր դաշնակցական այս կառոյցին մէջ ընելիք ու տալիք ունեցած է եւ ունի` կը մնայ միայն հաւատալ ու նուիրուիլ:

Լիբանանի մէջ Դաշնակցութեան 124-ամեակի տօնակատարութեան առիթով «Ազդակ» զրոյց ունեցաւ տարբեր սերունդներու ներկայացուցիչներու հետ` Դաշնակցութեան ծրագիրի այժմէականութեան, երիտասարդներէն եղած ակնկալութիւններուն, երիտասարդներուն ունեցած սպասելիքներուն եւ ժամանակներու փոփոխութեամբ ծագած նորանոր մարտահրաւէրներուն մասին:

Զրոյցին մասնակցեցան Երուանդ Փամպուքեան, Տիգրան Ճինպաշեան, Փաթիլ Եսայեան (ԶՈՄ) եւ Նշան Կօշկակարեան (ԼԵՄ):

Ստորեւ` հարցազրոյցին առաջին բաժինը:

«ԱԶԴԱԿ».- Դաշնակցութեան շարքերուն մէջ աշխատած էք տարբեր սերունդներու հետ, որոնք բոլորն ալ իբրեւ աշխատանքային հիմք ունեցած են ՀՅԴ-ի ծրագիրը: Արդեօք այսօր այս ծրագիրը համահո՞ւնչ է ներկայ ժամանակներուն:

Երուանդ Փամպուքեան

ԵՐՈՒԱՆԴ ՓԱՄՊՈՒՔԵԱՆ.- 1892 թուականին որդեգրուած ՀՅԴ ծրագիր-կանոնագիրը գրեթէ անփոփոխ մնաց. գրեթէ անփոփոխ կ՛ըսեմ, որովհետեւ Հայաստանի Հանրապետութեան շրջանին` ՀՅԴ 9-րդ Ընդհանուր ժողովին այնտեղ ծրագրային փոփոխութիւն մը յառաջացաւ քաղաքական պահանջներուն մէջ` փոխարինուելով ազատ, անկախ ու միացեալ Հայաստանի գաղափարով, եւ ատիկա մնաց մինչեւ 1970-ական թուականները: Ըսեմ, որ այդ հանգրուանին երկար ատեն այն ժամանակուան երիտասարդներուս մտածումով այնպէս էր, որ մեր ծրագիրը ծալուած մէկդի դրուած է, որովհետեւ այդ ծրագիրով դաստիարակութիւն չէր ըլլար, այդ հանգրուանին շարքերը մտնող երիտասարդները եւս ծանօթ չէին ծրագիրին: Կայ աւելին, որ Միացեալ Նահանգներու մէջ Պաղ պատերազմի տարիներուն սոցիալիզմ-ընկերվարութիւն բառը շատ խորթ կը հնչէր, հիմա ալ որոշ չափով այդպէս է, բայց այն ժամանակ համայնավարութեան համազօր կը նկատուէր. այն ատեն յարաբերութիւնները այնքան լարուած էին, որ մեր ընկերները պիտի չուզէին, որ մեր անունը կապուած ըլլար ընկերվարութեան, ատոր համար ալ որդեգրուած էր մեր հաւատամքը. ասիկա Ընդհանուր ժողովի մը ընթացքին որդեգրուած յայտարարութիւն մըն էր, որուն ծանօթ էինք բոլորս: 1960-70-ական թուականներուն կարիք զգացուեցաւ, եւ երիտասարդութիւնը այս իմաստով առաջնակարգ դեր ունեցաւ, որ վերակենդանացուի ծրագիրը եւ վերամշակուի անիկա: Այս գործընթացը տեւեց 7-8 տարի, մինչեւ որ որդեգրուեցաւ 1981 թուականին` ՀՅԴ 21-րդ Ընդհանուր ժողովին: Անկէ ետք ալ երկրորդ վերամշակման ենթարկուեցաւ 1990-ական թուականներուն:

Մեր սերունդները, մեզ նախորդող սերունդները մանաւանդ եւ մէկ կարեւոր չափով մեզի յաջորդող սերունդները, անշուշտ երիտասարդ սերունդներուն մասին է խօսքը, իրենց ներշնչումը, գաղափարական կազմաւորումը կը ստանային յատկապէս հայ յեղափոխական գրականութեան ընթերցումով, ատիկա կը հարստացնէր թէ՛ մեր հոգեկան աշխարհը եւ թէ՛ մտային աշխարհը: Ինչ որ գիտէինք ընկերվարութեան մասին, որ հիմքն էր մեր ծրագրին, կ՛առնէինք մեր գրականութենէն` Քրիստափոր, Սիմոն Զաւարեան, Ահարոնեան, Վարանդեան կարդալով: Քիչ առաջ ըսի, որ ծրագիրը ծալուած մէկ կողմ դրուած էր, բայց ատիկա կը վերաբերէր քանի մը տասնեակ էջերէ բաղկացած գրութեան, բայց ոգին, բովանդակութիւնը, միտքը մեզի կը փոխանցուէր յեղափոխական գրականութեան ընթերցումով:

«ԱԶԴԱԿ».- Ձեր պաշտօնին բերումով երիտասարդութեան հետ մնայուն կապի մէջ էք: Կը կարծէք, թէ երիտասարդութիւնը Դաշնակցութեան գաղափարաբանութիւնը, գործելաձեւը, ծրագիրը կանոնագիրը լաւապէս ընկալա՞ծ է:

Տիգրան Ճինպաշեան

ՏԻԳՐԱՆ ՃԻՆՊԱՇԵԱՆ.- Բոլորովին ճիշդ չ՛ըլլար ըսել, որ ես երիտասարդութեան հետ մնայուն կապի մէջ եմ, որովհետեւ աշակերտութիւնը երիտասարդութիւնը չէ: Եթէ իբրեւ ուսուցիչ պիտի խօսինք, բնականաբար դպրոցին մէջ, յատկապէս Ճեմարանի մէջ, որ յայտնի է դաշնակցական գաղափարական աշխարհին պատկանող հաստատութիւն ըլլալու իր հանգամանքով, ուղղակի կուսակցական դաստիարակութիւն չի տրուիր, որովհետեւ ատիկա դպրոցին դերը չէ, այլ ազգային դաստիարակութիւն կը տրուի: Անուղղակի միջոցներով երբեմն կը մատուցուին այնպիսի նիւթեր, որոնք վերջին հաշուով Դաշնակցութեան գաղափարաբանութեան հետագային խորապէս ծանօթանալու համար հիմքեր կը ստեղծեն: Ասիկա իրականութիւն է, սակայն այդ գաղափարաբանութեան ամբողջական հասկացողութիւնը եւ ըմբռնումը իրականութեան մէջ բաւական դժուար գործ է, յատկապէս` այս օրերուն, որովհետեւ ներկայ աշխարհին մէջ, մասնաւորաբար վերջին 20-25 տարիներուն ընթացքին, Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք, գաղափարաբանութիւնները այլեւս դադրած են երիտասարդութիւնը եւ ընդհանրապէս յառաջադէմ մարդկութիւնը առաջնորդող երեւոյթներ ըլլալէ: Ազատականութեան, պետութիւններու եւ կազմակերպութիւններու դերին ժխտումը մարդկային  կեանքի ընդհանուր կազմակերպման գործին մէջ` տնտեսութիւն, քաղաքականութիւն, առաջնորդեց այնտեղ, որ մեր երիտասարդութեան օրերու այդ գաղափարական լեցուն մթնոլորտը այսօր այլեւս չենք գտներ: Այդ պայմաններուն մէջ, երբ գաղափարաբանութիւնները չկան, եւ ամբողջ լրագրական-տեղեկատուական դաշտը ողողուած է առօրեայ հարցերով, իրատեսական չէ ակնկալել, որ երիտասարդութիւնը դաշնակցական գաղափարաբանութեամբ պիտի ապրի ամբողջովին, բայց եւ այնպէս մեր գաղափարաբանութեան այն բաժինը, որ ազգային բնոյթի է, կը շարունակէ կենդանի մնալ եւ հետաքրքրել երիտասարդութիւնը, որովհետեւ Դաշնակցութեան գաղափարաբանութեան մէջ երկու երեւոյթներ զուգահեռ կ՛ընթանան` ազգի ու հայրենիքի ազատագրումը եւ մարդուն ազատագրումը. մարդու ազատագրումի բաժինը, բնականաբար, ինչպէս անցեալին եղած է, այսօր եւս Դաշնակցութեան համար, ինչպէս նաեւ` ընդհանրապէս հայութեան համար, չի կրնար առաջնահերթ ըլլալ, որովհետեւ մեր ազգային հարցերը այնքան խոր, խրթին եւ դժուար են, որ մեր ուժերը ստիպուած ենք կեդրոնացնելու ընդհանրապէս Հայաստանի, Ղարաբաղի, Հայաստանի շուրջ գտնուող միւս գրաւուած շրջաններու եւ ընդհանրապէս Հայ դատի կապուած խնդիրներու վրայ: Ասիկա շատ քիչ ժամանակ եւ հնարաւորութիւն կը ձգէ, որպէսզի ընկերվարական հիմունքներով  աշխատանք կատարուի, յատկապէս` սփիւռքի մէջ: Հայաստանի մէջ պէտք է իրավիճակը տարբեր ըլլայ, սակայն հոն ալ գաղափարաբանութիւններու դէմ արշաւը այնպիսի համեմատութիւններ ստացած է, որ այսօր տակաւին եթէ մէկը խօսի ընկերվարութեան մասին, ատիկա կը շփոթուի համայնավարութեան հետ, եւ որովհետեւ համայնավարութիւնը երկար տարիներ Հայաստանի մէջ աւեր գործած է, կ՛ընկալուի իբրեւ ժխտական երեւոյթ:

Ընդհանրապէս այսօրուան աշխարհին մէջ այն հանգամանքը, որ երիտասարդները չեն կարդար, չեն ծանօթանար, շատ բաներէ տեղեակ չեն, մեծապէս կը դժուարացնէ գաղափարաբանութեան հիմքերու բացատրութիւնը, որովհետեւ այդ հիմքերը փիլիսոփայական խորք ունին, լուրջ գիտելիքներ կ՛ենթադրեն. եթէ նոյնիսկ երիտասարդութիւնը որոշ գիտելիքներ ունի, ատիկա մակերեսային եղանակով է: Ուրեմն կը բաւականանան ընդհանրապէս լոզունգային երեւոյթներով:

Այսօր կարելի չէ ըսել ուրեմն, որ Դաշնակցութեան գաղափարաբանութիւնը իր ամբողջ խորութեամբ եւ նպատակներով, առաջադրանքներով մեր երիտասարդութեան համար ապրում է:

ԵՐՈՒԱՆԴ ՓԱՄՊՈՒՔԵԱՆ.- Ես այս իրականութեան մէջ մեղքը երիտասարդութեան մօտ չեմ գտներ, ասիկա սահմանափակուած չեմ տեսներ մեր իրականութեամբ, ասիկա համաշխարհային երեւոյթ է, եւ պատահականութեան արդիւնք չէ, այլ ծրագրուած, մտածուած եւ համապատասխան գործադրութեան դրուած միտք է, որով նոր սերունդները ամբողջ աշխարհին մէջ կը պատրաստուին շատ աւելի գործնապաշտ կերպով ամէն ինչ դիւրին եւ արագ ունենալու, անոնց տիրանալու: Այսպիսով թոյլ չի տրուիր իրենց, որ զարգացնեն, հարստացնեն իրենց հոգին, միտքը: Նոր սերունդի կեանքին նպատակը լաւ, հանգստաւէտ պայմաններու մէջ ապրիլն է, զուարճանալն է, լաւ ժամանակ անցընելն է, հարստութիւնն է, դիրքի, ուժի տիրանալն է, եւ այս բոլորին համար գաղափարաբանութիւնները ո՛չ միայն տեղ չունին, այլ կը խանգարեն: Այսպիսով սերունդները կը դաստիարակուին գաղափարազուրկ դարձնելու միտումով: Օրինակ ընթերցանութեան հարցը. մարդ ինչո՞ւ պիտի յոգնի եւ հարիւրաւոր էջեր պիտի կարդայ` կեդրոնացած, արտաքին աշխարհէն կտրուած, երբ կոճակ մը սեղմելով կարելի է ուզածդ անմիջապէս ունենալ: Այդ ունեցածդ քեզ չի հարստացներ, քեզի անմիջական կերպով օգտակար կ՛ըլլայ, պիտանի է, սակայն հոգիդ ու ներաշխարհդ չի լեցներ: Ասիկա ծրագրուած բան մըն է, ուրեմն պէտք չէ զարմանալ, մեր երիտասարդութիւնն ալ մաս կը կազմէ ընդհանուր երիտասարդութեան, ուրեմն ենթակայ է նոյն մարտահրաւէրներուն:

Ներկայիս ամէն ինչ դիւրացնելու, կարելի եղածին չափ մատչելի դարձնելու աշխատանք կը տարուի, սակայն տարբեր իմաստ ունի, երբ որեւէ բան ձեռք կը բերես քրտինքով, աշխատանքով, ինչպէս որ էր կացութիւնը անցեալին: Այդ մտայնութիւնը չկայ հիմա, հակառակ ուղղութեամբ կը գործեն: Ներկայիս համաշխարհայնացման ճիւաղը մարդը կը դարձնէ մեքենայ մը` չմտածող, չզգացող, չբանող:

Բայց եւ այնպէս երիտասարդութեան մօտ եւ ընդհանրապէս մարդուն մօտ իտէալը չի մեռնիր կարելի չէ զայն մեռցնել: Հաւանաբար ատոր կը վերագրէի այն երեւոյթը, որ ներկայիս կիրակի օրերը եկեղեցւոյ մէջ Ս. հաղորդութիւն ստացողներուն մէջ կան մեծ թիւով երիտասարդներ, մինչ մեր օրերուն մենք կը դիտէինք այն մամիկները, որոնք հաղորդութիւն կը ստանային: Երիտասարդութիւնը այսօր ծարաւ է, տեղ մը կ՛ուզէ ընթացիկէն, իրեն հրամցուածէն տարբեր բան գտնել` հոգին ու միտքը յագեցնող, կը փարի եկեղեցւոյ, հաւատքին: Կայ նաեւ միւս ուղղութիւնը, որ արտառոց կերպով կ՛արտայայտուի ուրիշներու մօտ: Օրինակ տեղի ունեցող խմբակային սպանդները, անմարդկային արարքները` ժիհատական, ՏԱՀԵՇ-ական կամ այլ անուններ կրող խմբաւորումներուն կողմէ, անոնք եւս բան մը փնտռելու եւ ներկայ կացութենէն տագնապելու դրսեւորումներ են, անոնք կը կարծեն, թէ այսպիսով անոնք կը ծառայեն սրբազան նպատակին: Այդ արարքները գործողներուն մէջ կան մեծ թիւով ուսեալներ, սակայն աշխարհին կողմէ իրենց հրամցուածով չբաւարարուելով, այլ բան կը փնտռեն, իսկ ուրիշներ կ՛օգտուին այդ առիթէն նման երիտասարդներու փնտռտուքը ժխտական ձեւով ծառայեցնելու:

Փաթիլ Եսայեան

ՓԱԹԻԼ ԵՍԱՅԵԱՆ.- Հայութեան պարագային հաւանաբար այս առումով բախտաւորութիւն է, որ ունինք դատ մը, որով ապրած ենք մեր փոքր տարիքէն եւ գիտենք, որ պէտք է պայքարինք անոր համար: Թերեւս ասիկա մեզ կը զանազանէ դատարկութեան մէջ ապրող այլ երիտասարդներէ, որոնք գերագոյն նպատակներ չունին: Սակայն կայ նաեւ միւս երեսը, որ կարգ մը հայ երիտասարդներ կ՛ուզեն առանց դատի ու պայքարի ապրող օտար երիտասարդներուն նմանիլ: Հոս հայ երիտասարդութեան համար կը ծագի հարցը` պայքարին մէ՞ջ ըլլալ, թէ՞ անկէ դուրս:

ԵՐՈՒԱՆԴ ՓԱՄՊՈՒՔԵԱՆ.- Բնական է, որ այս բոլորը թէ՛ դրական, եւ թէ ժխտական ազդեցութիւն ունենան նաեւ հայ երիտասարդին վրայ, ի վերջոյ հայերն ալ մարդ են, ուստի ասիկա տարօրինակ պէտք չէ թուի մեզի: Բայց այն իրողութիւնը, որ մենք աւելի վարժ եղած ենք աւելի տոհմիկ, ընդունուած կարգերու` ընտանեկան, թաղային կեանք, ակմբային, միութենական առօրեայ, պատճառ եղած է, որ մենք կարենանք պահել իսկական, իմաստ ունեցող արժէքներ: Այդ պատճառով ալ մեր փնտռելիք եւ առաջարկելիք դեղատոմսերէն մէկը պիտի ըլլայ այն, որ կարելի եղածին չափ զօրացնենք մեր ունեցած ազգային կառոյցները` միութենական, մշակութային, մարզական, եւ կարելի եղածին չափ մեծ թիւով երիտասարդութիւն համախմբենք այդ կառոյցներուն շուրջ: Բնական է առաջին գիծին վրայ կու գայ ընտանիքը, ապա` դպրոցը:

«ԱԶԴԱԿ».- Որքանո՞վ երիտասարդութեան կուսակցութիւն է Հայ յեղափոխական դաշնակցութիւնը:

ՓԱԹԻԼ ԵՍԱՅԵԱՆ.- Որեւէ կուսակցութիւն` իր ծրագիրով, տարուէ տարի որոշ փոփոխութիւններու կ՛ենթարկուի, յատկապէս գետնի վրայ տարուած աշխատանքով ու գործունէութեամբ: Հարցը այն է, թէ գրուած տողերը ինչպէ՞ս կը բացատրուին եւ կ՛ընկալուին երիտասարդին կողմէ: Երբեք կարելի չէ ըսել կուսակցութիւնը երիտասարդութեան կուսակցութիւն չէ, անիկա լայն գործելադաշտ տուած է երիտասարդութեան, սակայն կը կարծեմ, թէ նոր սերունդը բաւարար աշխատանք չի տանիր, որպէսզի կուսակցութեան ապագան զարգացնէ, հետապնդած նպատակները իրագործման ի գին աշխատի, երիտասարդութեան մէջ «խենթութիւն» չեմ տեսներ այսօր:

Այսօր նաեւ չկայ երիտասարդութիւն մը, որ ինքնիր հարցերը գիտէ եւ կը փորձէ լուծել, այլ ուրիշ գործելադաշտեր կը փորձէ ստեղծել եւ հոն գործել: Ըստ ինծի, լիբանանահայ երիտասարդութիւնը տարբեր հարցերու դէմ յանդիման է: Լիբանանահայ վարժարանները աւարտած երիտասարդը բաւարար չափով գաղափարապաշտ չէ, իսկ երբ դպրոցէն դուրս գան, ընդհանրապէս հոն սերմանուած հայեցի դաստիարակութեան մէկ մասը կը կորսուի պայմաններու բերումով: Համալսարանին մէջ անոնք ընդհանրապէս մարդաբանական  նիւթեր չեն ուսանիր, ինչ որ մեր ազգին եւ կուսակցութեան համար շատ կարեւոր է: Ինծի համար կարեւոր է ուսեալ երիտասարդ մը, սակայն մասնագիտացած այնպիսի ճիւղի մէջ, որով կրնայ ծառայել իր ազգին ու դատին: Ցարդ չենք տեսներ, որ ակադեմական ոլորտին վրայ կեդրոնացում կայ երիտասարդներուն կողմէ, երիտասարդ մը կրնայ ամբողջ օրը ակումբին մէջ անցընելով ծառայել, իսկ ուրիշ մը իր ուսման եւ ուսումնասիրութիւններուն ընդմէջէն ծառայել հայութեան: Առաջինը ընողները կան տակաւին, սակայն միւսը չունինք, չկայ երիտասարդութիւն մը, որ լաւապէս հասկցած է իր մտային կարողութեան եւ ներուժին կարեւորութիւնը ազգային հարցերուն համար: Այդ պատճառով ալ այսօր Դաշնակցութիւնը այդ գիտակցութիւնը պէտք է արթնցնէ երիտասարդութեան մէջ:

Նշան Կօշկակարեան

ՆՇԱՆ ԿՕՇԿԱԿԱՐԵԱՆ.- Կրնայ ըլլալ երիտասարդութիւնը բաւարար չափ գիտակից չէ կամ աւելի ճիշդը հեռատես չէ, որ ինք պատրաստուի կամ մտածէ այն մասին, որ իր ազգի ապագային մէջ իր ներդրումը ունենալու համար պէտք է ճիշդ գործելադաշտեր ընտրէ: Հաւանաբար նաեւ այս գիտակցութիւնը սերմանելու իմաստով պէտք է աշխատանք տանիլ:

ՓԱԹԻԼ ԵՍԱՅԵԱՆ.- Կայ ինքնութեան փնտռտուք մը, մնայուն հարցում մը, որ` ճիշդ ո՞վ ենք. այս փնտռտուքին մէջ չներքաշուելու համար շատեր կը նախընտրեն հեռու մնալ այս հարցումէն, ուրանալ այս հարցումին առկայութիւնը: Նման անձերու մօտ բնականաբար կը սկսի պակսիլ ազգային գիտակցութիւնը, իսկ անոնք, որոնք մնայուն կերպով այդ փնտռտուքին մէջ են, տարբեր մարտահրաւէրներու դէմ յանդիման կը գտնուին միշտ: Օրինակ տալու համար յիշենք հիմնական քանի մը հարցում` Հայաստան տեղափոխուի՞լ կամ ոչ, սփիւռքի պահպանման ուղղութեա՞մբ գործել…

Ասոնք անձի փնտռտուքի կողքին հաւաքականութեան հարց են, արդեօք այս մտքերու միացման եւ բիւրեղացման համար երիտասարդ թէ երէց ղեկավար-առաջնորդներ ունի՞նք:

(Շար. 1)

Շուէտի պատմութեան մէջ առաջին անգամ ըլլալով` ընտրուած էր օտար ծագումով (ոչ շուէտացի) խորհրդարանի փոխնախագահ իրաքահայ Իզապէլ Տինկիզեան:

«Հայերն այսօր»-ը թարգմանած է Տինկիզեանի հետ «Ալ-Քոմպիս» շուէտական-արաբատառ կայքին ստորեւ ներկայացուած հարցազրոյցը.

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Պատմեցէք, խնդրեմ, ինչպէ՞ս գաղթած էք Շուէտ:

ԻԶԱՊԷԼ ՏԻՆԿԻԶԵԱՆ.- Հօրս աշխատանքին պատճառով տեղափոխուեցանք Շուէտ, Պաղտատի մէջ հայրս կ՛աշխատէր շուէտական ընկերութեան մը մէջ, առաջարկ ստացաւ աշխատելու Շուէտի մէջ. ան լաւ կը տիրապետէր անգլերէնին, հետեւաբար կ՛աշխատէր Շուէտի եւ Մերձաւոր Արեւելքի երկիրներու հետ` իբրեւ միջնորդ ինքնաշարժներու ընկերութեան մը մէջ: 1965 թուականին ընտանեօք գաղթեցինք Շուէտ:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ե՞րբ սկսաք զբաղելու քաղաքականութեամբ:

ԻԶԱՊԷԼ ՏԻՆԿԻԶԵԱՆ.- Ես մեծցած եմ Մալմօ քաղաքին մէջ, այնտեղ չէի զբաղեր քաղաքականութեամբ, 1989-ին մայրաքաղաք Սթոքհոլմ փոխադրուեցայ` աշխատելու, 1998-ին Պոթքիրքա քաղաքի քաղաքապետարանի խորհուրդի անդամ ըլլալէս ետք, 2006-ին կուսակցութեան կողմէ առաջադրուեցայ խորհրդարանական ընտրութիւններուն, ուստի, քուէարկութեան արդիւնքով` ընտրուեցայ խորհրդարանի անդամ:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ինչո՞ւ որոշեցիք զբաղիլ քաղաքականութեամբ:

ԻԶԱՊԷԼ ՏԻՆԿԻԶԵԱՆ.- Ես միշտ ձեւով մը եղած եմ ըմբոստ, չեմ ընդունած անարդարութիւնը, ընտանիքիս մէջ յայտնաբերած էի տղու եւ աղջկան միջեւ խտրականութիւնը, ապա` ընկերութեան եւ ամբողջ աշխարհի մէջ: Մի՛ մոռնաք, որ մինչեւ հիմա կիները չեն ստանար նոյն աշխատավարձը, զոր կը ստանան տղամարդիկ:

Առկայ մորթի գոյնի խտրականութենէն բացի` Շուէտի մէջ կայ շուէտական անուն չկրողներուն դէմ խտրականութիւն, անկախ անկէ, թէ մարդը կը խօսի շուէտերէն շատ լաւ կամ ունի բարձր աստիճանի վկայական:

Ես կ՛ուզեմ պայքարիլ մեր ընկերութեան մէջ առկայ բոլոր տեսակի անարդարութիւններու եւ խտրականութեանց դէմ եւ աշխատիլ ստեղծել աւելի գեղեցիկ կեանքի հնարաւորութիւն:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Արդեօք Բնապահպանութիւն կուսակցութիւնը ի՞նք որոշեց ձեզ եւ միւս թեկնածուները առաջադրել այս պաշտօնին:

ԻԶԱՊԷԼ ՏԻՆԿԻԶԵԱՆ.- Անձամբ կը կարծեմ, որ կուսակցութիւնը կարեւոր նկատեց օտար արմատներ ունեցող մէկը ներկայացնելու հարցը, նաեւ չմոռնանք քաղաքականութեան մէջ իմ ունեցած փորձառութիւնը, որ նոյնպէս ազդեց ընտրութեան, քանի որ այդ հարցին մէջ առաւելապէս մեծ դեր ունի փորձառութիւնը, քան` քաղաքականութեան տեսական ուսումնասիրութիւնը:

Ես կը կարծեմ, որ կան շարք մը այլ գործօններ` այս պաշտօնին ընտրուելուս մէջ, քանի որ կուսակցութեան անդամներուն մեծամասնութիւնը նոր մտած է դատախազութեան խորհուրդ, մինչդեռ ես եւ Կանաչներ կուսակցութեան երեք անդամները 8 տարուան փորձառութիւն ունինք խորհրդարանին մէջ (երկու յաջորդական խորհրդարանական յանձնաժողովներ), եւ գիտելիքներս այդ ուղղութեամբ շատ հարուստ են:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ձեր ընտանիքը երկար ատեն է, որ Շուէտ տեղափոխուած է. տան մէջ ի՞նչ լեզուով կը խօսիք:

ԻԶԱՊԷԼ ՏԻՆԿԻԶԵԱՆ.- Երբ Իրաքէն գաղթեցինք, երեխաներ էինք, եւ մեզի համար հնարաւոր չէր սորվիլ արաբերէն. տան մէջ ընտանիքիս հետ հայերէն կը խօսիմ:

Ծնողներս արաբերէնը կ՛օգտագործէին, երբ ուզէին բան մը խօսիլ, որ մենք չհասկնանք, անիկա իրենց գաղտնի խօսակցութիւններու լեզուն էր, այդ իսկ պատճառով ինծի համար հետաքրքրական էր սորվիլ արաբերէնը, եւ ես խնդրեցի արաբ ընկերներէս, որ արաբերէն սորվեցնեն ինծի. հիմա շատ լաւ կը հասկնամ, բայց պէտք է աւելի շատ խօսիմ, որ կարենամ կատարելագործել զայն:

Այս առիթով անոր հետ կատարուած հարցազրոյցին ընթացքին Նարեկ Դուրեան յայտնեց, որ շուրջ մէկուկէս ժամ տեւող ներկայացման ընդմէջէն հանդիսատեսին կը հրամցուին 55 տարեկան մարդուն մտածումները, ապրումները, անցեալին հետ կապը, առօրեայ մտահոգութիւնները, հայաստանեան կեանքը եւ այլն: Նման կատակերգութեան մը գաղափարը արուեստագէտին մտքին մէջ ծագած է, երբ զինք տարած են հիւանդանոց` սրտի զսպանակ դնելու նպատակով շուրջ երեք տարի առաջ: Արուեստագէտը հաստատեց, որ Երեւանի մէջ «Քոմա Նոստրա» կը ներկայացուի ամբողջովին լեցուն սրահներու մէջ, որովհետեւ անիկա հետաքրքրական է գրեթէ բոլորին, կ’ընթանայ աշխուժ մթնոլորտի մէջ: Ի միջի այլոց ան յայտնեց, որ թէեւ նախորդ շաբաթներուն անհանգստութեան պատճառով  ներկայացումը ստիպուած էր կիսատ ձգել, սակայն մտահոգիչ ոչինչ կայ, եւ առողջութիւնը լաւ է: Կատակերգութեան մէջ Նարեկ Դուրեան կը խօսի իր ծնողներուն, նաեւ երեւանեան հին ու նոր կեանքին, առօրեային, թերութիւններուն, հետաքրքրական իրականութիւններուն մասին: Բաղդատութիւններ կը կատարուին Խորհրդային Միութեան տարիներուն եւ ներկայի իրականութեան միջեւ: «Խորհրդային Միութեան քարոզչութիւնը չեմ կատարեր, սխալ չհասկցուիմ, սակայն կան փաստեր, որոնք չես կրնար ժխտել: Խորհրդային Միութեան օրերուն Հայաստանի մէջ կ’ապրէր չորս միլիոն անձ, Երեւանի մէջ` մէկ միլիոն, իսկ ներկայիս հաւանաբար շատ լաւ է վիճակը, սակայն քանի՞ է թիւը: Խորհրդային Միութեան տարիներուն Թուրքիոյ հետ առեւտուր չէինք կատարեր, զբօսաշրջութեան չէինք երթար Թուրքիա, իսկ այսօր պատկերը այլ է», յայտնեց Դուրեան` շեշտելով, որ ինք բաղդատական կ’ընէ այսօրուան թերութիւնները լուսարձակի տակ բերելու համար: Դուրեան հաստատեց, որ ինք կ’ատէ Խորհրդային Միութիւնը, այդ պատճառով ալ հեռացած է Հայաստանէն եւ հաստատուած Ֆրանսա, սակայն աւելի ուշ արդէն իսկ կրկին հայրենիք եկած է եւ ներկայիս հոն կ’ապրի:  Ան ըսաւ, որ թատերախաղին մէջ կը խօսուի ներկայիս Հայաստանի մէջ արժէքներու անկումին, մշակութային կեանքի աղաւաղումներուն մասին` դիտել տալով, որ պէտք է կառչիլ հայկականին, հեռու մնալ եւրոպական սովորութիւնները ծաղրելու մարմաջէն ու վտանգէն: Դուրեան կատակով յայտնեց, որ ինք Եւրոպան ձգած  Հայաստան եկած հաստատուած է, սակայն հիմա Եւրոպան իրեն հետապնդելով հասած է Հայաստան: Ան հաստատեց, որ այսօր պէտք է ամէն ինչ ընել, որպէսզի մեր հայկականութիւնը պահենք, մեր հարազատ աւանդութիւններուն եւ արժէքներուն կառչած մնանք, զանոնք փոխանցենք սերունդէ սերունդ:

Նարեկ Դուրեան բարկութեամբ արտայայտուեցաւ մանաւանդ պատկերասփիւռի կայաններէն սփռուած ոչ պատշաճ  յայտագիրներուն մասին, որոնք կրնան աւերներ գործել ապագայ սերունդի կազմաւորման իմաստով: Ան հաստատեց, որ պէտք է խիստ ըլլալ, պէտք է հայկականութեան պահպանումը պարտադրել, որովհետեւ այլապէս կրնանք հասնիլ այնպիսի հանգրուանի, երբ սրբագրելը կրնայ շատ դժուար ըլլալ:

Նարեկ Դուրեան նշեց, որ ինք իր ներկայացումներուն ճամբով կը փորձէ հայրենասիրութեան, հայկական արժէքներու, հայկական աւանդութիւններու մասին խօսիլ` հաստատելով, որ միշտ ալ ազատ եղած է իր խօսքը բեմէն արտայայտելու իմաստով, ոչ ոք կաշկանդած է զինք կամ արգելք հանդիսանալ փորձած:

Արուեստագէտը ըսաւ, որ ճիշդ չէ այն միտքը, որ երկիրը երկիր չէ, այլ պէտք է հարց տալ, որ մարդիկը արդեօք իսկապէս մա՞րդ են` աւելցնելով, որ եթէ մարդ իսկապէս մարդ է, ուրեմն ինք կարողութիւնը եւ կամքը կ’ունենայ երկիրը երկիր դարձնելու: Անոր համաձայն, թէեւ թերութիւնները շատ են, սակայն կան նաեւ առաւելութիւններ, դրական կողմեր, որոնք պէտք է տեսնել, արժեւորել եւ մնայուն կերպով փորձել աւելի լաւ վայր մը դարձնել հայրենիքը:

Ներկայիս կատակերգութեան նկատմամբ մարդոց ունեցած նախասիրութեան մասին խօսելով` Նարեկ Դուրեան յայտնեց, որ մարդիկ այսօր բաւական յոգնած եւ հեւքոտ առօրեայ մը կ’ապրին, քաղաքական պայմանները բաւական բարդ ու դժուար են, ուստի մարդիկ կը նախընտրեն կատակերգութիւնը, որքան ալ  թատրոնի միւս մարզերը կարեւոր եւ արժէքաւոր ըլլան:

Իր կատակերգութիւնը «Քոմա Նոստրա» կոչելու մասին խօսելով` Դուրեան յայտնեց, որ նկատի ունենալով, թէ հիւանդանոց գտնուած հանգրուանին յղացած է նման գործի մը գաղափարը, ուզած է քոմա բառը անպայման ներառել խորագիրին մէջ: Ան պահ մը մտածած է քոմատիա դնել անունը, սակայն աւելի ուշ յարմար չէ տեսած, նախընտրած է Քոզա Նոստրայի հետեւողութեամբ «Քոմա Նոստրա» անուանել կատակերգութիւնը: Քոզա Նոստրան մաֆիոզներու խումբն է, որ իր ուզածին հասնելու մնայուն փորձի մէջ է, սակայն երբ քոմա է սկիզբը, այդ կը նշանակէ, որ կարելի պիտի չըլլայ յաղթահարել:

Ան սիրով խօսեցաւ  լիբանանահայ հանդիսատեսին մասին, որուն հետ ըլլալու առիթ ունեցած է նախապէս` յոյս յայտնելով, որ այս անգամ եւս լիբանանահայ արուեստասէրը ներկայ ըլլայ ներկայացումներուն:

Նազարէթ Սապունճեան

Պետիկ Սապունճեան

«ԱԶԴԱԿ».- Ե՞րբ հիմնուած է «Ճորճի Սապունճեան» հաստատութիւնը եւ ո՞վ հիմնած է:

ՆԱԶԱՐԷԹ ԵՒ ՊԵՏԻԿ ՍԱՊՈՒՆՃԵԱՆՆԵՐ.- Մեր հաստատութիւնը հիմնուած է 1969-ին, մենք հիմնած ենք զայն եւ իրբեւ յարգանք մեր հօր` հաստատութեան անունը դրած ենք «Ճորճի Սապունճեան»:

«Ա.».- Ի՞նչ կը վաճառէք հաստատութեան մէջ:

Ն. Պ. Ս.- Մենք սկիզբը սկսանք վաճառել ոսկեղէնի տուփեր` շատ համեստ պայմաններու մէջ: Ժալ էլ Տիպի մէջ մեր տան կողքին, մէկ սենեակի մէջ: Կամաց-կամաց մեծցաւ մեր աշխատանքը: Ներկայ կառոյցը 5-րդ վայրն է, ուր փոխադրուած ենք: Տարիներու ընթացքին սկսանք ընդլայնել մեր գործը: Մետինէ Սինայիէի մէջ հինգ յարկանի շէնք մը ունէինք, որուն տարածութիւնը 3500 քառ. մեթր էր, եւ զգացինք, որ պէտք է մեծնանք աւելի եւ Հալաթի շրջանին մէջ հող մը գնեցինք, 15,000 քառ. մեթր, վրան շէնք մը շինեցինք 12,000 քառ. մեթր տարածութեամբ, իւրաքանչիւր յարկ` 2000 քառ.  մեթր եւ ունինք շէնքի յարակից հողը` 10,000 քառ. մեթր է, ուստի կրնանք մեր կառոյցը աւելի մեծցնել:

Ինչպէս ըսինք, նախնական շրջանին ոսկեղէններու տուփերով սկսանք, սակայն ներկայիս գործը ընդարձակած ենք եւ կը պատրաստենք ամէն ինչ, որ ոսկերիչները պէտք ունին, ինչպէս` տոպրակ, ապրանքի ցուցադրութիւն խանութի մէջ, ցուցափեղկ, ամբողջ խանութը կը յարդարենք: Այլ խօսքով, պարապ տարածքը կը վերածենք խանութի` ամէն տեսակ կահաւորումով: Նաեւ այն ոսկերիչները, որոնք ցուցահանդէսի պիտի մասնակցին, կը դիմեն մեզի եւ յատուկ տաղաւարներ կը շինենք, որոնցմէ իւրաքանչիւրին տարածութիւնը 6×6 մեթր կամ 25×6 մեթր է: Ասոր կողքին, կը կազմակերպենք ցուցահանդէսներ եւ կը հրաւիրենք ոսկերիչներ` մասնակցելու այս ցուցահանդէսներուն:

«Ա.».- Դուք անձնապէս մասնակցա՞ծ էք ցուցահանդէսներու:

Ն. Պ. Ս.- Այո՛, առաջին անգամ Տուպայ գացինք, յետոյ Պահրէյն, ապա` Զուիցերիա: Ժամանակներ եղան, տարեկան աւելի քան 15 ցուցահանդէսի մասնակցեցանք: Սակայն ներկայիս աւելի հազուադէպ մեր մասնակցութիւնը կը բերենք ցուցահանդէսներուն: Հոս կ՛ուզեմ ըսել, որ արդէն այդ մեր մասնակցութիւններէն մենք միջազգային ճանաչում ստացանք: Ներկայիս մենք այլ ոսկերիչներու ցուցահանդէսի մասնակցելու կարելիութիւնները կը դիւրացնենք, այն իմաստով, որ մենք կը ստեղծենք կապը անոնց ու ցուցահանդէսի կազմակերպիչներուն միջեւ եւ կը պատրաստենք ոսկիի տեղադրման տաղաւարը: Անշուշտ այս ցուցահանդէսները տեղի կ՛ունենան արաբական երկիրներու, ինչպէս նաեւ Զուիցերիոյ, Միացեալ Նահանգներու եւ այլ վայրերու մէջ: Մենք կը շինենք տաղաւարը, կը փոխադրենք ցուցահանդէսին վայրը, կը կազմենք զայն, ապա կը քակենք, եւ այսպիսով կը դիւրացնենք յաճախորդին աշխատանքը:

«Ա.».- Յիշեալ աշխատանքին ե՞րբ նախաձեռնեցիք:

Ն. Պ. Ս.- Տասնեակ տարիներէ ի վեր մենք այս ասպարէզին մէջն ենք, սակայն կրնանք ըսել, որ մօտ 10 տարիէ ի վեր սկսած ենք նաեւ զբաղիլ խանութ, տուն, պանդոկ, ճաշարան, գրասենեակ յարդարելով: Բացատրելու համար ըսենք, որ մեզի կը յանձնեն գրասենեակ մը` պարապ, եւ մենք զայն կը կահաւորենք, ներքին յարդարանքը կ՛ընենք: Ձեւագծումի մեծ գրասենեակ ունինք, ուր 3 Տի. ձեւաչափով կը գծուի յարդարման պատկերը ապա կ՛իրագործուի:

«Ա.».- Լիբանանի մէջ քանի՞ մասնաճիւղ ունիք: Իսկ այլ երկիրներու մէջ ունի՞ք մասնաճիւղեր:

Ն. Պ. Ս.- Մենք Լիբանանի մէջ վաճառող երկու կեդրոն ունինք. մէկը` Անթիլիաս, միւսը` Պուրճ Համուտ: 12 տարիէ ի վեր Տուպայի մէջ ունինք մասնաճիւղ մը: Դամասկոսի մէջ ունէինք մասնաճիւղ մը, որ ներկայիս երկրի պայմաններու բերումով չի գործեր: Այլ մասնաճիւղ մը ունէինք Միացեալ Նահանգներու մէջ, որ 5 տարիէ ի վեր չի գործեր, դարձեա՛լ երկրի տնտեսական կացութեան պատճառով:

Ներկայ հաստատութիւնը Հալաթի մէջ 6 յարկ է, 1 յարկը լման ներկի յատկացուցած ենք, 2 յարկ տաղաւարներու յատկացուցած ենք, 2 յարկը` ոսկեղէնի տուփերու, իսկ 1 յարկն ալ յատկացուած է կաղապար շինելու, որ ամէնէն կատարելագործուած արհեստանոցն է:

«Ա.».- Լիբանանի տնտեսութեան մէջ ո՞ւր է ձեր տեղը:

Ն. Պ. Ս.- Լիբանանի տնտեսութեան մէջ նման տեղ ունենալը դժուար բան է: Մենք Միջին Արեւելքի մէջ որպէս այս գործի վարպետները` ամէնէն մեծ հաստատութիւնը ունինք` տուփերու, յարակից արտադրութիւններու եւ այս գործին մէջ մենք միջազգային ճանաչում ունինք: Մենք մեր ճիւղին մէջ համաշխարհային համբաւ կը վայելենք:

«Ա.».- Ձեր հաստատութեան հիմնադրութենէն մինչեւ օրս ի՞նչ յաջողութիւններ ձեռք ձգած էք: Ի՞նչ կրնաք ըսել անոնց մասին: Ինչպէ՞ս կրցաք յաջողիլ ձեր ասպարէզին մէջ:

Ն. Պ. Ս.- Մենք զերոյէն սկսած ենք եւ հասած ենք ներկայ դիրքին: Հանգրուանային ձեւով մեծցանք, ուռճացանք, եւ այս բոլորը զոհողութեամբ, աշխատանքով կ՛ըլլան, ժամանակ տրամադրելով, վազվզելով, եւ այդ բոլորը մենք տուինք եւ հասանք հոն, ուր որ պէտք էր հասնէինք:

«Ա.».- Ի՞նչ դժուարութիւններ դիմագրաւեցիք եւ այդ բոլորը ինչպէ՞ս կրցաք յաղթահարել:

Ն. Պ. Ս.- Առաջին դժուարութիւնը 1975-1976 թուականներուն եղաւ, երբ ապրանք ղրկեցինք դուրսի երկիրներ, չկրցանք անոնց փոխարժէքը գանձել եւ կրկին զերոյէն սկսանք 1977-ին: Ասոր կողքին, պատերազմին մենք բնաւ չձգեցինք Լիբանանը եւ ամէնէն գէշ պատերազմի օրերուն իսկ աշխատեցանք: Մեր հաստատութիւնը` Մատինէ Սինայիէի մէջ երեք անգամ ռմբակոծումի ենթարկուեցաւ: Լիբանանի տնտեսութեան հետ մենք ալ վերիվայրումներ ունեցանք:

«Ա.».- Ապագայ ծրագիրներու մասին կրնա՞ք խօսիլ:

Ն. Պ. Ս.- Մենք սկզբունք դարձուցինք, որ ի՛նչ աշխատանք որ կը տանինք, հասցնենք գագաթնակէտին: Կը կարծեմ, թէ հասած ենք հոն, եւ ալ ասկէ աւելի բարձրացում չ՛ըլլար տուփի գործին մէջ, սակայն ներքին յարդարանքի գործը շատ լայն ասպարէզ մըն է, եւ մեր աշխատանքը հոն պիտի կեդրոնացնենք: Կը մտածենք արաբական երկիրներու մէջ ունենալ կեդրոն մը, որ հոն շինենք ամէն բան, նաեւ յարդարանքի ապրանքները, որովհետեւ երբ հոս կը շինենք ատոնց փոխադրութիւնն ալ շատ դժուար կ՛ըլլայ եւ 3-4 անգամով կ՛ուղարկենք օդանաւով: Ցուցահանդէսներու պարագային, պէտք է ճիշդ ժամանակին հասցնենք, այլապէս երկու կողմով մեծ վնասներու կրնանք ենթարկուիլ:

«Ա.».- Իբրեւ Լիբանանի տնտեսական ընկերակցութիւններու անդամ` ի՞նչ ունիք ըսելք մեր ընթերցողներուն:

ՆԱԶԱՐԷԹ Ս.- 22 տարիէ ես Ճարտարարուեստի միութեան անդամ եմ եւ գանձապահն եմ: Անդամ եմ նաեւ այլ ընկերակցութիւններու: 10 տարի առաջ հիմնեցինք Լիբանանահայ գործարարներու միութիւնը եւ սկսանք աշխատանքի: Օրին Արամ Ա. վեհափառ հօր քաջալերանքով հաստատուեցաւ այս միութիւնը, սակայն բաւական աշխատանքներ տանելէ ետք, դժբախտաբար, չկրցանք իրականացնել այն ընդունելութիւնը, որ տեղի պիտի ունենար վեհարանին մէջ` վեհափառ հօր նախագահութեամբ: Միութիւնը բաւական աշխատանքներ տարաւ այս 10 տարուան ընթացքին եւ պետական ճանաչում ստացաւ: Ներկայիս որոշուեցաւ, որ վերակենդանանայ միութիւնը, որ նպատակներ ունի: Գլխաւոր նպատակն է իմանալ, թէ ի՛նչ կը պատահի գործարար աշխարհին մէջ: Եթէ գիտնաս, թէ տնտեսութեան մէջ ի՞նչ կը պատահի, այն ատեն ամուր հիմերու վրայ կրնաս դնել գործդ: Ես 13 միութիւններու անդամ եմ, որոնցմէ մէկ մասին նախագահն եմ, միւսին գանձապահն եմ, այլ միութիւններու վարչութեան անդամ եմ, այս բոլորին կողքին, գերմանական-լիբանանեան, ամերիկեան-լիբանանեան ռուսական-լիբանանեան, սուրիական-լիբանանեան առեւտուրի պալատներու անդամ եմ: Հետեւաբար, ինչպէս ըսի, Լիբանանահայ գործարարներու միութեան վերակենդանացման նպատակը այն է, որ Լիբանանի գործարարները տեղեակ ըլլան բոլոր անցուդարձերէն: Միութեան կանոնագիրին մէջ գրուած էր, որ միութեան վարչութիւնը կը կազմուի տնտեսական կազմակերպութիւններու վարչութիւններու հայ անդամներէն: Միութիւնը զանազան աշխատանքներ տարաւ, Լիբանան-Հայաստան գործարարներու համաժողով կազմակերպեցինք Լիբանանի եւ Հայաստանի  մէջ: Սակայն, դժբախտաբար, չկրցանք շարունակել, որովհետեւ նոյն ժամանակ Հայաստանի վարչապետը, խորհրդարանի նախագահը սպաննուեցան: Միութեան երկրորդ նպատակը այն է, որ ինչ որ իմացանք, ընդհանուրին տարածենք: Երրորդ` իրարու զօրավիգ կանգնիլ: Հայ երիտասարդները իրենց ունեցած գիտելիքներով կարենան պետական մակարդակով արհեստներու տիրանալ:  Լիբանանի մէջ կան միջազգային տնտեսական կազմակերպութիւններ, որոնք օգտակար կ՛ըլլան այն անձին, որ իր մտքի հորիզոնը կ՛ուզէ ընդլայնել այդ երկիրներու նկատմամբ, նաեւ` այդ միջոցով հասկնալ եւ գիտնալ, թէ ի՛նչ կը պատահի այդ երկիրներու մէջ: Այսպիսով երկրի անցուդարձին տեղեակ կ՛ըլլանք եւ այդ երկիրներու առեւտրական հաստատութիւններու մէջ հայ վարչական անդամներ կ՛ունենանք: Այդ միջազգային կազմակերպութիւնները օգտակար կրնան ըլլալ մեզի` երբեմն նիւթականով, երբեմն իրենց ունեցած ծրագիրներով, որոնք ձրիաբար կը տրամադրեն:

Մօտ օրէն Լիբանանահայ գործարարներու միութեան ընդունելութիւնը պիտի կազմակերպենք եւ անդամահաւաք պիտի ընենք: Եթէ 40-50 տարի ետ երթանք, պիտի տեսնենք, որ հայերը Լիբանանի տնտեսութեան մէջ մեծ դեր ունեցած են, եւ ամէն բանի մէջ հայկական դրոշմ կայ: Ասոր կողքին, ունինք Հայ ոսկերիչներու միութիւն, որ 15 տարիէ հիմնուած է, եւ ներկայիս աշխարհի բոլոր հայ ոսկերիչները կը համախմբենք: Ըստ մեր տուեալներուն, աշխարհի ոսկերչութեան 15 տոկոսը հայ է եւ 10 հազարէ աւելի ոսկերիչ կայ: Այս միութեան նպատակն է աշխարհի վրայ հայ ոսկերիչները իրարու ծանօթացնել, որպէսզի իրարու հետ գործակցին եւ ոսկերչական արհեստն ու արուեստը ծառայեցնեն ի նպաստ Հայաստանի, որպէսզի տնտեսութիւնը աճի եւ հզօրանայ:

Հայ գործարարներու միջազգային միութիւնը ունինք, որ հիմնուած է Հայաստանի մէջ եւ կը վայելէ Սփիւռքի նախարար Հրանուշ Յակոբեանին զօրակցութիւնը: Վարչութիւնը կը բաղկանայ 15 անդամներէ: Այս միութիւնը ամբողջ աշխարհի մէջ գործող հայ գործարարներու համախմբումն է:

ՀՅԴ Լիբանանի Պատանեկան միութիւններու Ընդհանուր վարիչ մարմինին (ԸՎՄ) կազմակերպութեամբ, կիրակի, 8 նոյեմբեր 2014¬ին` երեկոյեան ժամը 6:00-ին «Յակոբ Տէր Մելքոնեան» թատերասրահին մէջ պիտի նշուի «Պատանիի օր»-ը` նուիրուած Սուլուխի կռիւին:

Այս առիթով «Ազդակ» հարցազրոյց մը ունեցաւ Կարօ Յակոբեանի, Արին Չեքիճեանի եւ Արա Բարսեղեանի հետ, որոնք խօսեցան Հայ պատանիի օրուան նշումին, պատանեկան շարքերուն մէջ տրուած դաստիարակութեան, իբրեւ մարդ եւ հայ կազմաւորման իմաստով պատանեկան միութիւններուն մաս կազմելու անհրաժեշտութեան ու պատանիին նկարագիրի կերտման մէջ անոնց ունեցած դերակատարութեան մասին:

Խօսելով վաղը` կիրակի, 7 նոյեմբերին տեղի ունենալիք Հայ պատանիի օրուան տօնակատարութեան մասին` Արին Չեքիճեան յայտնեց, որ պատանիներու օրուան նշումը սովորութեան վերածուած է հինէն ի վեր եւ այդ աւանդութիւնը վերականգնելու միտումով վերջին երեք տարիներուն Ընդհանուր վարիչ մարմինը այս առիթով կը կազմակերպէ հանդիսութիւն մը, որուն իրենց մասնակցութիւնը կը բերեն տարբեր պատանեկան միութիւններէ պատանիներ` ներկայացնելով գեղարուեստական յայտագիր մը: Ան նշեց, որ պատանիներու օրը սովորաբար կապուած կ՛ըլլայ պատմական դէպքի մը, իսկ այս տարի անիկա նուիրուած է Սուլուխի կռիւին: Չեքիճեան աւելցուց, որ հանդիսութեան ընթացքին կայ նաեւ խոստման արարողութիւնը, որ իւրայատուկ եւ տպաւորիչ է ո՛չ միայն պատանիներուն, այլ նաեւ ծնողներուն եւ հանդիսատեսներուն համար` հանդիսանալով ներշնչման նոր աղբիւր մը:

Հայ պատանիի մը Պատանեկան միութիւններու շարքերուն մաս կազմելու անհրաժեշտութեան անդրադառնալով` Կարօ Յակոբեան ըսաւ, որ այդ միութիւնները ազգային դպրոց են, ուր պատանիին մէջ կ՛ամրագրուին այնպիսի գաղափարներ եւ համոզումներ, որոնք իրեն հետ կը մնան ամբողջ կեանքին ընթացքին: Ըստ անոր, անհատին մէջ ազգասիրական ու հայրենասիրական գաղափարաբանութիւն պէտք է ցանել փոքր տարիքին, որպէսզի աւելի առողջ եւ խոր արմատներով ծառ ունենաս ապագային: Յակոբեան նշեց, որ պատանեկան միութիւնները յեղափոխական շունչ կը փոխանցեն պատանիներուն, անոնց կու տան կորով, կը սորվեցնեն յարատեւ աշխատանքի կարեւորութիւնը, կամք ունենալ, դժուարութիւններուն դիմաց չընկրկիլ, կազմակերպչական գործընթաց, ինչ որ շատ կարեւոր է թէ՛ առօրեայ, եւ թէ կուսակցական կեանքին մէջ:

Արա Բարսեղեան յայտնեց, որ պատանի ըլլալը կարեւոր է, որովհետեւ պատանեկան միութիւնները երկու հիմնական ուղղութիւններով կը դաստիարակեն պատանիները. մէկը իբրեւ ընկերային կեանքի մէկ մասնիկ` տարեկիցներուն հետ շաղուելով, կապ հաստատելով, խաղեր կազմակերպելով, պտոյտի երթալով, այլ խօսքով` ընկերային մաքուր եւ առողջ միջավայրի մէջ կ՛ապրին անոնք: Կայ նաեւ երկրորդ ուղղութիւնը, ուր իբրեւ ապագայի դաշնակցական պատանին կը կազմաւորուի, պատանիներու նուիրուած գիրքէն եւ այլ աղբիւրներէ ընթերցումներ կը կատարուին, անոնք կը սորվին ազգային-յեղափոխական երգեր եւ այլն: Դաշնակցական ըլլալը ինքնին կը նշանակէ, որ իւրաքանչիւր հանգրուանի մարդ սորվելիք ունի` մինչեւ կեանքին վերջը, իսկ պատանեկան միութիւնները այս ուղիին վրայ առաջին եւ կարեւոր հանգրուանը կը հանդիսանան, ուր կրտսերները դաշնակցականի պատրաստութեան իմաստով շատ նախնական կրթութիւն կը ստանան, որովհետեւ շատ փոքր են, իսկ երէցները կը սկսին սերտել Դաշնակցութեան պատմութիւնը, սորվիլ դէպքերուն եւ դէմքերուն մասին: Ա. Բարսեղեան հաստատեց, որ շատ տպաւորիչ է պատանիին  խոստումը. «Դաշնակցական պատանին սրտով մաքուր է, մտքով վսեմ, արի է ու կարգապահ: Ան կը սիրէ ընկերը իր անձին պէս: Դաշնակցական պատանին կը պատուէ ՀՅԴ-ի զինանշանն ու դրօշը: Դաշնակցական պատանին կը յարգէ հայրենիքին ծառայող բոլոր հայորդիները եւ դաշնակցական մտքի ու զէնքի հերոսները: Դաշնակցական պատանին ամբողջ էութեամբ կը սիրէ ու կը սիրցնէ ազգին նուիրական աւանդութիւնները, լեզուն, պատմութիւնը, գիրը, Եռագոյնը եւ մնացեալ բոլոր արժէքները»: Պարզ, սակայն շատ խորքային խոստում մը, ուր կ՛ամփոփուին ընկերային եւ դաշնակցական կեանքին բոլոր կարեւոր տարրերն ու հիմնական գաղափարները, աւելցուց ան:

Պատանեկան միութիւններուն մաս կազմելը նաեւ օգտակար կը դառնայ պատանիներուն ապագային, օրինակ, երբ անձ մը աշխատանքի կը դիմէ իր դպրոցական-համալսարանական ուսումէն անկախ նաեւ կարեւորութիւն կը տրուի միութենական կեանքին մէջ անոր անցուցած տարիներուն, տարած աշխատանքներուն: Պատանեկան միութիւնը յաւելեալ ուժ եւ փորձառութիւն կու տայ պատանիներուն, որոնց ուղեղը կը սկսի գործել այնպէս, որ իրենք ինքնամփոփ եւ եսակեդրոն անձեր չեն,  այլ մաս կը կազմեն հաւաքականութեան մը, ընկերային աշխարհի մը, ուր նաեւ պէտք է ծառայել, տալ ու ստանալ միաժամանակ:

Պատասխանելով «Ազդակ»-ի այն հարցումին, որ խոստում տուած պատանիներուն եւ միւսներուն միջեւ տարբերութիւն կը զգացուի՞` Արա Բարսեղեան յայտնեց, որ 6 ամիսէն 1 տարի երէց պատանի եղած անհատները իրաւունք կ՛ունենան խոստում տալու, անոնք յաւելեալ լրջութիւն մը կ՛ունենան, աւելի պատասխանատու կը զգան:

Կարօ Յակոբեանի համաձայն, այդ խոստումը կը հանդիսանայ առաջին հունտը, որ կը ցանուի պատանիին կեանքի ուղիին վրայ` զինք աւելի պատասխանատու եւ որոշ չափով աւելի գիտակից դարձնելով:

Խօսելով այն մասին, որ պատանեկան միութիւնները նաեւ պատանին փողոցէն կը բերեն ակումբ` տեղ մը, ուր յոռի երեւոյթներ չկան, կայ առողջ մթնոլորտ, կան հարազատ ընկերներ` Կարօ Յակոբեան ըսաւ, որ ակումբին մէջ պատանիին ներկայութիւնը շատ դրական անդրադարձ կ՛ունենայ իր էութեան վրայ, որովհետեւ այդ տարիքին պատանիները կրնան մոլորիլ, դառն փորձառութիւններու ծուղակը իյնալ, իսկ երբ երիտասարդ պատասխանատու մը կամ վարիչ մը միշտ հետեւի անոնց, ատիկա իր դրական ազդեցութիւնը կ՛ունենայ պատանիին վրայ: Փոխանակ յոռի բարքերու հանդիպելու, ակումբի երդիքին տակ պատանին կը հանդիպի առողջ միտքերու, մաքուր դաստիարակութեան եւ հարազատ ընկերներով շրջապատուած միջավայրի մէջ ապրելու առիթ կ՛ունենայ: Այսպիսով կը ստեղծուի սերտ կապ մը պատանիներուն միջեւ, որ շատ կարեւոր է, որովհետեւ այդպիսով անոնք հեռու կը մնան յոռի երեւոյթներէ եւ ախտերէ:

Արին Չեքիճեան անդրադարձաւ պատանեկան միութեան ստեղծման` Հայոց ցեղասպանութենէն ճողոպրած եւ «Թռչնոց բոյն»-ի մէջ ապաստանած պատանիներու կողմէ, որոնք երէց սերունդի գործիչներու շունչով հիմը դրին նման միութեան մը` իբրեւ առաջադրանք ունենալով ո՛չ միայն համախմբուիլը, այլ նաեւ հայապահպանումը: Ան նշեց, որ պատանիներուն ներկայութիւնը քաջալերական է, անոնց մասնակցութիւնը հրապարակային ձեռնարկներուն քաջալերելի է, նաեւ ձեւով մը քարոզչական դերակատարութիւն ունի:

Ներկայիս Լիբանանի տարածքին գործող պատանեկան միութիւններուն մասին խօսելով` Արին Չեքիճեան յայտնեց, որ անոնք թիւով 15 են, կը գործեն ՀՅԴ ակումբներուն մէջ, կան կրտսեր եւ երէց բաժանմունքներ, կրտսերները 9-12 տարեկաններն են, իսկ երէցները 12-16: Աշխատանքները ընդհանրապէս կը կատարուին Ընդհանուր վարիչ մարմինի հովանաւորութեամբ, նաեւ միութիւնները կ՛ունենան իրենց անհատական ձեռնարկները` ընկերային, դաստիարակչական, քարոզչական: Պատանեկան միութիւնները կը գումարեն իրենց շաբաթական ժողովները, կը մասնակցին ԸՎՄ-ի դաստիարակչական ծրագիրներուն, կը նշեն յատկանշական տօներ, կը կազմակերպեն ընկերային միացեալ ձեռնարկներ, կը մասնակցին բանակումներու: ԸՎՄ-ը ունի իր քարոզչական ձեռնարկները, «Վազրիկ» ամսաթերթը, «Վանայ ձայն»-ի «Կորիւն» յայտագիրը (ամսական դրութեամբ), arfbadani բջիջայինի նոր ծրագիր մը, որ նոր պիտի հրապարակուի, ուր հայկական դէպքերու, յեղափոխական դէմքերու, մտաւորական անձնաւորութիւններու, տօներուն եւ այլնի վերաբերող որոնման միջոց է: Քարոզչական ձեռնարկները կ՛ընդգրկեն պատանիի օրը, քերմէսներ, կլոր սեղաններ եւ այլ ձեռնարկներ: Դաստիարակչական ծրագիրը ունի այլազան բաժիններ` յեղափոխական, ազգային, մշակութային, նաեւ տարբեր հարցերու վերաբերող: Այս բոլորը կը կատարուին միացեալ ժողովներու, հանդիպումներու ճամբով, անհատական աշխատանքներու ընդմէջէն, գծագրական մրցանքներով, երգի եւ զարգացման մրցումներով, նորագոյն արհեստագիտական միջոցներու օգտագործումով եւ այլն: Կան նաեւ ընկերային ձեռնարկները, որոնք նուիրուած են մեր աւանդական տօներուն, մարզական խաղեր, դաշտագնացութիւն, ձիւնագնացութիւն եւ այլն: Կայ նաեւ բանակումը, որուն կը մասնակցին բոլոր պատանեկան միութիւնները, ուր կը ստանան յեղափոխական եւ կարգապահական գիտելիքներ, կը ծանօթանան նոր ընկերներու եւ առիթ կ՛ունենան գործնականացնելու իրենց գիտելիքները: Ան նշեց, որ կայ նաեւ պատանիներու Դիմատետրի էջը:

Բանակումներուն կարեւորութեան եւ պատանիներուն համար անոնց ստեղծած մեծ հետաքրքրութեան ու խանդավառութեան մասին խօսելով` Արա Բարսեղեան նշեց, բանակումը կ՛ըլլայ մէկ տարուան ընթացքին ակումբին մէջ պատանիին ստացած գիտելիքներուն, սորվածներուն քննութեան վայրը, ուր աւելի եւս կը հարստացնէ իր մտային ու հոգեկան աշխարհը: Բանակումին հիմնական նպատակը պատանիները չարքաշութեան վարժեցնելն է, դասախօսութիւններ տալը, արշաւներ կազմակերպելը, ընել ամէն ինչ, որպէսզի կազմաւորուի ապագայի դաշնակցականը: Հոն կը սորվին խմբային կեանքին օրէնքներն ու գաղտնիքները, հրահանգներու ենթարկուիլը, հաւաքական կեանք ապրելու կը վարժուին: Ընդհանրապէս միացեալ ժողովներ կը կատարուին, սակայն բուն տեղը, ուր պատանիները իրարու հետ կը շաղուին, շուրջ մէկ շաբաթ իրարու հետ կ՛ապրին, ատիկա բանակումն է, հաստատեց Արա Բարսեղեան: Պատանիներուն մարմինը եւս աւելի ճկուն կը դառնայ, անոնք կը դրուին տարբեր մարտահրաւէրներու դէմ յանդիման, զորս պէտք է յաղթահարեն, պէտք է ըլլան կոկիկ, մաքուր, վստահին իրենք իրենց անձերուն եւ այլն:

Պատասխանելով այն հարցումին, որ դարու եւ պայմաններու փոփոխութեան հետ արդեօք պատանիին հետաքրքրութիւնն ալ չէ՞ փոխուած, այսօր նոյնքան հետաքրքրութիւն կա՞յ պատանեկան միութիւններուն նկատմամբ` Կարօ Յակոբեան յայտնեց, որ այսօր համացանցը, համաշխարհայնացումը մարդը կը կեդրոնացնեն իր անձին շուրջ, այդ պատճառով ալ այսօր նոր սերունդը պատանեկան միութիւններուն մէջ ներգրաւելը դժուար աշխատանք սկսած է ըլլալ: Բայց եւ այնպէս իբրեւ ԸՎՄ նետուած ձեռնոցը կը վերցնեն ու կը շարունակեն աշխատանքը դարուն համաձայն: Ան հաստատեց, որ որքան արագ ընթանայ դարը, ԸՎՄ-ի պատասխանատուները եւս կը փորձեն քայլ պահել անոր հետ` հաւատալով աշխատանքի կարեւորութեան:

Արին Չեքիճեան յայտնեց, որ Դիմատետրը, համացանցի տարբեր ընկերային ցանցերը կարեւոր են, որովհետեւ պատանիները իրենց քարոզչութիւնը կը կատարեն հոն, նոր սերունդներ կը ներգրաւուին: Յատկանշականը այն է, որ պատանիները իրենք կը գրեն «Վազրիկ»-ին մէջ, իրենք կը պատրաստեն ու կը վարեն «Կորիւն» յայտագիրը, իրենք գեղարուեստական յայտագիրներ կը գործադրեն, ուստի պէտք չէ ընկրկիլ մարտահրաւէրներուն դէմ յանդիման, որովհետեւ վարիչներուն ճամբով կարելի է պատանիները աշխատանքի հրաւիրել: Ան ըսաւ, որ պատանեկան միութիւնները ինքնին դպրոցներ են, ուր մեծ փորձառութիւն ձեռք կը ձգեն պատանիները, կ՛ըլլան աւելի համարձակ, ինքնավստահ, յանդուգն, միտքեր եւ ապրումներ ունեցող:

Այս առնչութեամբ Արա Բարսեղեան ըսաւ, որ եթէ ակնարկ մը նետենք պատանեկան միութիւններու գոյերթին վրայ, կը տեսնենք, որ ժամանակի ընթացքին շատ բան փոխուած է, սակայն պատանեկան միութիւնները կրցած են միշտ քայլ պահել անոնց հետ: Պատանեկան միութիւնը ծնունդ առած է կարիքէ մը, որպէսզի պատանիները քով քովի գան եւ միասնաբար նախաձեռնութիւններ կատարեն, աւելի ուշ, երբ կարիք եղած է ֆետայիներու պատրաստութեան, պատանեկան միութիւններու մէջ դաստիարակուածները լծուած են գործի, իսկ երբ վրայ հասած է լիբանանեան քաղաքացիական պատերազմը, պատանիները երիտասարդներուն կողքին զէնք վերցուցած եւ մեր թաղերը պաշտպանած են, յայտնեց Ա. Բարսեղեան: Ան աւելցուց, որ  երբ սկսաւ զարգանալ դարը, պատրաստուեցաւ «Հայ պատանիին գիրքը», անկէ ետք ստեղծուեցաւ կայքը, Դիմատետրի էջը եւ այլն: «Իւրաքանչիւր անգամ, որ պայմանները փոխուեցան, պատանեկան միութիւնները կրցան քայլ պահել, փոփոխութիւններ բերել, նորութիւնները ներգրաւել, որպէսզի պատանին ինքզինք հեռու չզգայ ժամանակակից նորարարութիւններէն: Այսօր հաւանաբար փոփոխութիւնները աւելի դժուար մարտահրաւէրներու դէմ յանդիման կը դնեն պատանեկան միութիւններու պատասխանատուները, բայց կը կարծեմ, թէ ծնողներուն մղումով ու քաջալերանքով իւրաքանչիւր հայ պատանի կրնայ երթալ եւ այդ ընկերային կեանքը վայելել, որովհետեւ այդ կեանքը անկարելի է, որ գտնուի համացանցային աշխարհին մէջ, հոն չկան ընկերներու հետ խօսիլը, խաղալը, վիճիլը, միտքեր փոխանակելը, նեղանալ ու հաշտուիլը, միասին ծրագիրներ մշակելն ու գործադրելը: Իբրեւ մարդ այս մթնոլորտը անփոխարինելի ներդրում կ՛ունենայ պատանիին կեանքին ու ապագային վրայ: Ուստի ծնողները պէտք է քաջալերեն, որ իրենց զաւակները երթան ու վայելեն այս բոլորը, չզրկեն զանոնք այս առիթէն», յայտնեց Արա Բարսեղեան:

Արին Չեքիճեան դիտել տուաւ, որ թէեւ այսօր պայմանները, ծնողներուն մտայնութիւնը աւելի դժուար հանգրուանի մը դէմ յանդիման կը դնեն պատանեկան միութիւններուն պատասխանատուները, սակայն կայ հաւատքը, որ կարելի է աշխատանքով յաղթահարել ամէն տեսակի դժուարութիւն, յատկապէս եթէ ծնողները կանգնին իրենց կողքին:

Ծնողներուն ուղղելով իր խօսքը` Կարօ Յակոբեան ըսաւ, որ նոյնիսկ ոչ դաշնակցական կամ կուսակցական որեւէ թեքում չունեցող ծնողները պէտք է իրենց զաւակը առաջնորդեն պատանեկան միութիւններ, որովհետեւ հոն պատանիներուն վրայ որեւէ կուսակցական յանձնառութիւն չի դրուիր, այլ հոն կարելի է վայելել այնպիսի մթնոլորտ, ստանալ այնպիսի գիտելիքներ ու կազմաւորում, որ ոչ մէկ այլ տեղ կարելի է գտնել: Ան նշեց, որ ծնողները յաճախ մանրամասնութիւններուն մէջ մխրճուելով կը մոռնան ու կ՛անտեսեն կարեւոր իրականութիւնները, այս պարագային այն, որ ակումբներուն մէջ պատանիները որքա՜ն շահելիք բաներ ունին: Ուստի կոչ ուղղեց ծնողներուն, որ կեդրոնանան իրականութեան եւ կորիզին վրայ, անտեսեն մանրամասնութիւնները` քաջ գիտակցելով, որ պատանեկան միութեան շարքերուն մէջ կազմաւորուող պատանիները տարբեր պիտի ըլլան, վարիչներու շունչով եւ ուղղութեամբ պիտի դաստիարակուին: Ան նաեւ կոչ ուղղեց պատանիներուն` ակումբ գալու, տեսնելու, փորձելու եւ ապա որոշում տալու:

Արա Բարսեղեան մաղթեց, որ ծնողները վարիչներէն եւ Ընդհանուր վարիչ մարմինէն հրաշքներ չակնկալեն, չսպասեն, որ շաբաթը երկու ժամ ակումբ ղրկելով ամբողջ շաբթուան մը ընթացքին ուշադրութենէ հեռու, իրեն հետեւող չունեցող, հայկական վարժարան չյաճախող պատանին պիտի ըլլայ տիպար, բարի եւ կիրթ անձ մը, իսկական դաշնակցական մը: Ան յոյս յայտնեց, որ ծնողները լաւ դիտեն իրականութիւնները, ապա դատեն, որովհետեւ ամբողջ շաբաթ մը անկարգ ու անկանոն կեանք մը ապրած իրենց զաւակը քանի մը ժամուան մէջ յանկարծ պիտի չփոխուի, որքան ալ մեծ ճիգ թափեն վարիչները: Ուստի պէտք չէ պէտք եղածէն շատ աւելի մեծ պատասխանատուութիւն դնել պատանեկան միութիւններուն վարիչներուն ուսերուն, երբ որոշ անտարբերութիւն կայ տան մէջ:

Արա Բարսեղեան ըսաւ, որ մոռնալով դաշնակցական թրծելու բաժինը, պէտք է շեշտել, որ պատանեկան միութիւններու շարքերուն մէջ ապրիլը շատ լաւ «զէնք» է, որ կը ստանայ պատանին, որովհետեւ երբ 14-15 տարեկանին ան գիտէ ծրագիր մը պատրաստել, մշակել, կազմակերպել եւ գործադրել, ուրեմն արդէն իսկ ապագայի հմուտ ղեկավարը կը սերմանուի անոր մէջ: Մենք այս շարքերուն մէջ ղեկավարելու կարողութիւնը կը սերմանենք պատանիներուն մէջ. բնական է, որ ամէն մարդ ղեկավար կամ առաջնորդ չի կրնար ըլլալ, սակայն հոն է, որ պատանիին մէջ ի յայտ կու գան այնպիսի նկարագրային գիծեր, որոնք այլապէս պիտի չդրսեւորուէին, յայտնեց ան: Պատանիներուն հետ ունեցած իր փորձառութենէն մեկնելով` Արա Բարսեղեան ըսաւ, որ ինք պատանիներուն յաճախ կ՛ըսէր, որ լաւ ու տիպար պատանի կրնան նկատուիլ, եթէ իրենց տարեկից 50 հոգիին մէջէն զատորոշուին:

Եզրափակելով` Կարօ Յակոբեան յայտնեց, որ այսօրուան տարուած ամբողջ աշխատանքը ներդրում է ապագայի համար, որովհետեւ այսօր ցանուած հունտերուն արգասիքը ապագային պիտի քաղուի:

Մարդկային իրաւանց փաստաբան Ճեֆրի Ռապըրթսըն Հայոց ցեղասպանութեան մասին իր նոր գիրքին` «Անյարմար ցեղասպանութիւն մը»-ին մասին աւստրալիական ԷՅ. ՊԻ. ՍԻ. պատկերասփիւռի կայանին հետ ունեցած է հետեւեալ հարցազրոյցը.

Էյ. Պի. Սի.- Առաջին հերթին մեզի բացատրեցէք ԱՆԶԱՔ-ի ցամաքահանումին եւ Հայոց ցեղասպանութեան միջեւ կապը:

ՃԵՖՐԻ ՌԱՊԸՐԹՍԸՆ.- Կապը ուղղակի է: Այս ցեղասպանութիւնը, ինչպէս բոլոր ցեղասպանութիւնները, սկսաւ մտաւորականներու եւ ղեկավարներու սպանութեամբ: Անոնք սպաննուեցան 24 ապրիլ 1915-ի գիշերը, Պոլսոյ մէջ, որ ներկայիս Իսթանպուլ կը կոչուի: Թուականը բան մը կը յուշէ՞ ձեզի: Անիկա Կալիփոլիի մէջ ԱՆԶԱՔ-ի ցամաքահանումին նախորդող գիշերն է. վերջինս իբրեւ պատրուակ ու ծածկոյթ օգտագործուեցաւ ձերբազատելու համար 2 միլիոն հայ բնակչութեան աւելի քան կէսէն: Այդ հարցը անակնկալ մը չէր: Թուրքերը նախապէս եւս հայեր ջարդած էին, անոնք սկսած էին իրենց գերակայութիւնը ընդգծելու արշաւ մը, որուն մէջ իրենց զարգացած զաւակները «վերէն» կը դիտէին հայերը, ճիշդ ինչպէս նացիները կը վարուէին հրեաներուն հետ, եւ երկու ցեղասպանութիւններուն միջեւ բաւական նմանութիւններ գոյութիւն ունին:

Էյ. Պի. Սի.- Թուրքերը կ՛ըսեն, թէ ցեղասպանութիւն չէր, այլ` տեղափոխութիւն:

ՃԵՖՐԻ ՌԱՊԸՐԹՍԸՆ.- Անոնք շատ բաներ կ՛ըսեն: Ես փաստերուն շուրջ հետազօտութիւն կատարեցի, եւ կասկած չկայ, որ տեղափոխութիւնը այն մեղմասացութիւններէն է, որ կ՛օգտագործուի ցեղասպանական պետութիւններուն կողմէ: Նացիները «պարպում» եզրը օգտագործեցին, իսկ թուրքերը` «տեղափոխութիւնը»: Այն, ինչ որ անոնք ըրին, ստիպելն էր ծերերուն, կիներուն եւ մանուկներուն` հարիւրաւոր մղոններ քալել կիզիչ անապատին մէջ դէպի այնպիսի վայրեր, որոնց մասին այժմ գիտենք պարզապէս, որովհետեւ ՏԱՀԵՇ-ը զանոնք գրաւած է: Այդ ժողովուրդին շուրջ երեք քառորդը մահացաւ` ոմանք յարձակումներու ենթարկուելով, ուրիշներ սովէն, որովհետեւ անոնց կերակուր չէր տրուեր, ուրիշներ մահացան կեդրոնացման ճամբարներու մէջ թիֆիւսէն: Ես ՄԱԿ-ի դատաւոր եղած եմ եւ այն, ինչը այս գիրքին մէջ ըրած եմ, կիրարկելն է օրէնքը` հիմնուելով 1915-ի իրողական փաստերուն վրայ, եւ կասկած չկայ, որ այն, ինչ որ պատահած է, իրաւաբանական եզրաբանութեամբ, Ցեղասպանութիւն էր:

Էյ. Պի. Սի.- Ուրեմն, ձեր կարծիքով, այդ հարցին վերաբերեալ ներկայիս ի՞նչ պէտք է կատարուի:

ՃԵՖՐԻ ՌԱՊԸՐԹՍԸՆ.- Ասիկա ցեղասպանութիւն մըն է, որուն համար փոխհատուցում եւ ներումի հայց չէ եղած: Կը կարծեմ, որ Թուրքիա պէտք է գիտակցի, որ ձեւանալով, թէ բնաւ ոճիր չէր, կը ձեւանայ, որ ռազմական կարիք մըն էր: Սակայն հարիւր հազարաւոր մարդիկ մինչեւ մահ քալելու ստիպելը ռազմական կարիք մը չէր:

Կը կարծեմ, որ Թուրքիա պէտք է ընդունի այն իրողութիւնը, որ եթէ պիտի չօգտագործէ «ցեղասպանութիւն» բառը, առնուազն մարդկութեան դէմ ոճիր մըն էր: Երբեք ներում չէ հայցուած, փոխհատուցում չէ եղած: Կը կարծեմ, որ պէտք է փոխհատուցում ըլլայ. հազարաւոր հայկական եկեղեցիներ կան, որոնք կրնան վերականգնուիլ: Ես գիրքիս մէջ ջատագոված եմ այն գաղափարը, որ փոխհատուցման համար, Թուրքիա պէտք է Արարատը զիջի Հայաստանի Հանրապետութեան: Ատիկա Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակի օրը փոխհատուցում կատարելու պատշաճ ձեւ մը պիտի ըլլար:

Էյ. Պի. Սի.- Անշուշտ Թուրքիա այդ մասին չ՛ուզեր լսել: Արդեօք ներկայիս յարմա՞ր պահն է թշնամացնել Թուրքիան, երբ անիկա իր ռազմակայաններով կ՛օժանդակէ Արեւմուտքին` ընդդէմ ՏԱՀԵՇ-ի, որ ցեղասպանութիւն գործելու ձգտող մէկ այլ խմբաւորում մըն է:

ՃԵՖՐԻ ՌԱՊԸՐԹՍԸՆ.- Ներկայիս ճշմարտութիւնը ըսելու դժուար ժամանակ մըն է, եւ այդ է պատճառը, որ գիրքս «Անյարմար ցեղասպանութիւն մը» կոչեցի: Նախագահ Օպամա 2008-ի իր ընտրարշաւին ընթացքին ըսաւ. «Յստակ կերպով ցեղասպանութիւն էր, եւ զայն այդպէս պիտի կոչեմ, երբ նախագահ դառնամ»: Այդ մէկը չկատարեց ձեր ակնարկած ռազմակայաններուն պատճառով, սակայն պիտի փափաքէի առնուազն Աւստրալիոյ խորհրդարանէն ներկայացուցիչ մը յառաջիկայ տարի Երեւան երթար ու ըսէր, որ տեղի ունեցածը ողբերգութիւն մը չէր, այլ` ոճիր մը:

Էյ. Պի. Սի.- Ինչո՞ւ այդքան կարեւոր է զայն ցեղասպանութիւն կոչել եւ ոչ` զանգուածային բռնարարքներ կամ այլ բան:

ՃԵՖՐԻ ՌԱՊԸՐԹՍԸՆ.- Այդ մէկը առաջին հերթին կարեւոր է զոհերուն եւ անոնց ժառանգորդներուն համար: Վերջիններէս ոմանք տակաւին ողջ են եւ անցեալ տարի հանդիպում ունեցան նախագահ Օպամայի հետ: Անոնք իրենք զիրենք ցեղասպանութեան զոհ կը զգան: Ես մեծ հօրս եղբայրը կորսնցուցած եմ. ան թուրք զինուորի մը կողմէ գնդակահարուած էր Կալիփոլիի մէջ, սակայն ցեղասպանութեան զոհ ըլլալը այլ բան է: Ցեղասպանութիւնը ոճիրներուն վատագոյնն է եւ փոխհատուցման կը կարօտի, ուստի կը կարծեմ, որ արժանի է ցեղասպանութիւն կոչուելու: Թեքնիք գետնի վրայ ցեղասպանութիւն է. մենք Ցեղասպանութեան ուխտ մը ունինք, աշխարհի գրեթէ բոլոր երկիրները զայն վաւերացուցած են: Այդ ուխտը փոխհատուցման կարիքը կը նշէ եւ կ՛ընդգծէ, որ այս մարդիկը պարզապէս պատերազմի զոհեր չէին, այլ` իրենց ցեղը բնաջնջելու փորձի մը զոհերը: Այդ մէկը նաեւ անմիջական նշանակութիւն ունի, որովհետեւ գոյութիւն ունի ՏԱՀԵՇ-ը, որ ցեղասպանութիւն գործելու նպատակներ ունի, կը սպաննէ քրիստոնեայ եւ շիի համայնքները: Ուստի շատ կարեւոր է, որ այս եզրը պահենք եւ պարտաւորութիւնը դնենք նշեալ պետութեան վրայ, որպէսզի փոխհատուցում կատարէ ոճիրի մը համար, որուն խորքը ժողովուրդի մը մէկ մասը ցեղային կամ կրօնական պատճառներով բնաջնջելու վճռակամութիւնն է:

«Մեր աշխատանքը հիմնականին մէջ Հայաստանի իրական կացութիւնը ներկայացնելն է, լաւն ու վատը, դժուարութիւններն ու դիւրութիւնները»։

ՃՈՐՃ ԹԱՊԱՔԵԱՆ

 

«Ընդհանրապէս աւելի լաւ է, որ մարդ Հայաստան տեղափոխուելէ առաջ գայ հայրենիք, սերտէ վիճակը, ծանօթանայ պայմաններուն, ապա վերջնական որոշում կայացնէ»,

ՐԱՖՖԻ ԳԱՍԱՐՃԵԱՆ

Տարիներ առաջ Հայաստան հաստատուելու երազը իրականութիւն դարձուցած խումբ մը երիտասարդներ համախմբուելով` հիմը դրին «Վերադարձ Հայաստան» հիմնադրամին` հիմնական նպատակ ունենալով հայրենիքի մէջ կեանք սկսելու իրենց առաջին տարիներու դժուարութիւններէն, մարտահրաւէրներէն ձեռք բերուած փորձառութիւնը փոխանցել ուրիշ հայրենադարձներու, որպէսզի անոնք եւս դէմ յանդիման չկանգնին այն հարցերուն, զորս իրենք դիմագրաւած են օրին: Այս խումբին միացած են նաեւ այլ անհատներ, որոնք կը հաւատան սփիւռքահայ ներուժին եւ հայրենիքի զարգացման մէջ անոր ունեցող եւ ունենալիք մեծ դերակատարութեան:

Վերջերս Լիբանան այցելեց հիմնադրամէն պատուիրակութիւն մը, որուն մաս կը կազմէին հիմնադիրներ Րաֆֆի Գասարճեանն ու Ճորճ Թապաքեանը: Այս առիթով «Ազդակ»-ի յարկին տակ անոնց հետ կատարուած հարցազրոյցը հետաքրքրական եւ արդիւնաւէտ ըլլալու կողքին, նոր դռներ կը բանար Հայաստան տեղափոխուիլ փափաքողներուն, նոր թափ կու տայ սփիւռքահայու երազին` վերջնականապէս իր կեանքը հայրենի հարազատ հողին վրայ, ապահով երկնքի տակ շարունակելու, հոն ապրելու, արարելու եւ նոր սերունդներու ծնունդ տալու:

«Վերադարձ Հայաստան» հիմնադրամին հիմնադիրները կը հաւատան, որ Հայաստան տեղափոխուելու որոշում տալը կը կազմէ այդ գործընթացին 90-95 առ հարիւրը, իսկ մնացեալը պարզապէս` 5 առ հարիւրը կը հանդիսանայ: Անոնք կը յայտնեն, որ իրենց նպատակը Հայաստանի քարոզչութիւն ընելն ու հայրենիքը վարդագոյն ներկայացնելը չէ, այլ պարզապէս օժանդակող նեցուկ դառնալ հայրենիք փոխադրուիլ եւ հոն կեանք սկսիլ փափաքողներուն: Անոնք կը խոստովանին, որ դժուարութիւնները բազմաթիւ են, սակայն նաեւ կը հաստատեն, որ զանոնք յաղթահարելը անկարելի չէ,դիտել տալով, որ Հայաստանի մէջ ձախողութեան հանդիպածներուն մեծամասնութիւնը իրենք պատասխանատու են իրենց ձախողութեան, որովհետեւ ճիշդ անձերու եւ ուղիներու չեն դիմած:

Անոնց խորհուրդն է, որ Հայաստան տեղափոխուիլ փափաքողները նախ քանի մը ամիսով այցելեն Հայաստան, սերտեն կացութիւնը, ապա վերջնական եւ վճռական որոշում կայացնեն:

«Վերադարձ Հայաստան»-ը նաեւ վերածուած է սփիւռքահայերը համախմբող յարկի մը, որուն տակ ամսական դրութեամբ կը համախմբուին հայրենադարձները, իրարու  կը ծանօթանան, փորձառութիւններու փոխանակում կը կատարեն, ընկերային մթնոլորտի մէջ հաճելի ժամեր կ’անցընեն:

«Վերադարձ Հայաստան»-ի անդամները պատրաստ  են օժանդակելու ոեւէ հայու, որեւէ իմաստով, միայն պէտք է դիմել իրենց:

Ստորեւ` հարցազրոյցը:

«ԱԶԴԱԿ».- Խօսինք այն հանգամանքներուն մասին, որոնք ձեզ մղեցին` իբրեւ հայրենադարձներ, յղանալու նման հիմնադրամի մը ստեղծման գաղափարը եւ հիմը դնելու «Վերադարձ Հայաստան»-ին:

ՐԱՖՖԻ ԳԱՍԱՐՃԵԱՆ.– Լիբանան ծնած եմ, սակայն գրեթէ 30 տարի Միացեալ Նահանգներ ապրած եմ: Երբ 1992-ին առաջին անգամ ըլլալով Հայաստան մեկնեցայ, շատ դժուար ժամանակներ էին, սակայն ձեւով մը կրցայ մէկուկէս տարի ապրիլ, որովհետեւ գիտէի, թէ կրկին Միացեալ Նահանգներ պիտի վերադառնամ: Սակայն, երբ 2008-ին որոշում տուի, որ Հայաստան պիտի փոխադրուիմ, բազմաթիւ հարցումներ ծագեցան մտքիս մէջ` կրթական, աշխատանքային, կենցաղային եւ ընդհանրապէս ամէն ինչի հետ կապուած: Թէեւ շատ յաճախ կ՛այցելէինք Հայաստան, սակայն հոն հաստատուելու երթալը ամբողջովին տարբեր է, տարբեր փորձառութիւններու դէմ յանդիման կը կանգնիս այն ատեն: Այս իրողութենէն մեկնած` մտածեցինք, որ լաւ կ’ըլլայ իմ եւ ընկերներուս այս փորձառութիւնը համախմբենք տեղ մը իբրեւ տեղեկութիւն, որպէսզի ուրիշներ կարենան օգտուիլ անկէ: Խորքին մէջ ամէնէն դժուար մասը այն է, որ որոշում տաս հայրենիք հաստատուելու, անկէ ետք ուրիշներուն փորձառութիւնները կրնան հիմք ծառայել այս ճամբէն աւելի դիւրին քալելու: Հիմնական գաղափարը ա՛յս էր, որ մեր տարբեր փորձառութիւնները փոխանցենք հայրենադարձութեան մասին մտածողներուն:

Մեզի հետ կար նաեւ խումբ մը, որուն առաջադրանքը Հայաստանի ապագան է, անոնք կը հաւատան, որ շատ կարեւոր է սփիւռքի փորձառութիւնն ու ներդրումը` դիմակալելու համար այն մարտահրաւէրները, որոնք կային Հայաստանի առջեւ, եւ որոնք արգելք կը հանդիսանային Հայաստանի արագ ու յաջող զարգացման: Իրենց համար հայրենադարձութեան գաղափարը շատ կարեւոր է` իբրեւ ռազմավարական նպատակ: Ուստի միասնաբար որոշեցինք հաստատել հիմնադրամ մը, որ կարենայ հայրենադարձներուն աջակցիլ: Այսինքն հիմնադրամին մէջ միացան ռազմավարական նպատակն ու  իրենց փորձառութիւնը ուրիշներու հետ բաժնեկցելու առաջադրանքը:

ՃՈՐՃ ԹԱՊԱՔԵԱՆ.–  Ծնած եմ Զահլէ, աւարտած եմ Պէյրութի ամերիկեան համալսարանը, աշխատած եմ Լիբանանի մէջ, ապա փոխադրուած եմ Տուպայ, իսկ անկէ ետք` վերջնականապէս Հայաստան: Հայրենիքի գաղափարը միշտ ալ կար մեր մէջ, իսկ երբ 2004-ին առաջին անգամ ըլլալով Հայաստան գացի, զգացի, որ անիկա ճիշդ տեղն է ապրելու, աշխատելու եւ ընտանիք կազմելու: Ըստ ինծի, հայրենադարձներուն 90-95 առ հարիւրին մօտ այդ որոշումը տալն է հիմնականը, մենք պէտք է ընդունինք Հայաստանը իբրեւ մեր վերջնական հայրենիքը` իբրեւ ընտանիք եւ իբրեւ հայ ժողովուրդ: Ատիկա մեծագոյն որոշումն է, մնացեալը, ըստ ինծի, մանրամասնութիւններ են` աշխատանք գտնել, տուն եւ գործ ունենալ եւ այլն: Երբ մարդ որեւէ երկիր տեղափոխուի, հոն բազմաթիւ խնդիրներու դէմ յանդիման կը գտնուի, առաջին վեց ամիսը համարկման հարցեր կը դիմագրաւէ, սակաւաթիւ ծանօթներու միջոցով կը փորձէ իր հարցերը լուծել: Մենք, օրինակ, Հայաստան տեղափոխուածներս եւս յաճախ ծանօթներու կը դիմէինք` խնդրելով, որ մեզի օգտակար դառնան տարբեր հարցերով եւ տեղեկութիւններով` տան, աշխատանքի, օրինական եւ այլն, որովհետեւ իսկապէս դժուար էր ամէն ինչի մասին ճշգրիտ տեղեկութիւն ունենալը: Այս բոլորէն մեկնած` ընկերներով համախմբուեցանք եւ սկսանք մտածել, որ պէտք է հաստատուի կառոյց մը, որպէսզի օժանդակենք այն հայուն, որ որոշում տուած է Հայաստան հաստատուելու:  Ինչպէս ըսինք, որոշում տալը հիմնական 90-95 տոկոսը կը կազմէ, իսկ մնացեալը ամբողջացնելու եւ 100 տոկոսի հասցնելու նպատակով մենք ուզեցինք օգնող ըլլալ, որպէսզի առաջին վեց դժուար ամիսները նուազին կամ անոնք աւելի դիւրին ըլլան հայրենիք հաստատուողին համար:

«Վերադարձ Հայաստան»-ի գաղափարը ինծի համար իբրեւ կառոյց ծնաւ 2009-10 թուականներուն, երբ նոր ծանօթացած էի Վարդան Մարաշլեանին, որ այսօր կառոյցին ղեկավարն է, բայց նկատի ունենալով, որ Տուպայ կ՛ապրէի, անյարմար էր նման աշխատանքի մը մէջ ներգրաւուիլը, սակայն երբ Հայաստան տեղափոխուեցայ, կրկին կապ հաստատեցի Վարդանին հետ, հանդիպումներէ եւ արձանագրութենէ ետք արդէն իսկ պաշտօնապէս արձանագրուած կազմակերպութիւն ստեղծուեցաւ:

Մեր նպատակը ոեւէ մէկը համոզել չէ, որ Հայաստան գայ, մենք Հայաստանի քարոզչութիւն չենք ըներ, վարդագոյն պատկեր չենք ստեղծեր, մանաւանդ որ մենք ալ ունէինք այդ վարդագոյն պատկերացումը, գացինք ու տեսանք, որ այդպէս չէր: Մեր աշխատանքը հիմնականին մէջ Հայաստանի իրական կացութիւնը ներկայացնելն է, լաւն ու վատը, դժուարութիւններն ու դիւրութիւնները: Մենք կ’օժանդակենք Հայաստանը իբրեւ վերջնական հայրենիք նկատող եւ այս գաղափարին համոզուածներուն:

Այսօր մենք ունինք հայրենադարձներու ցանց մը, որուն մաս կը կազմեն շուրջ 800 անձեր` տարբեր ոլորտներու մէջ գործող, եւ այդ ցանցին մէջ մտնողը պիտի տեսնէ, որ վերջին 20 տարուան ընթացքին Հայաստանի մէջ շատ մեծ թիւով զարգացումներ կատարուած են հայրենադարձներուն միջոցով, յատկապէս` արհեստագիտական նորութիւններու առումով:

Օրինակի համար, վերջին շրջանին օժանդակեցինք սուրիահայ ընտանիքի մը, որ ձիթապտուղի մասնագէտ էր Սուրիոյ մէջ: 4 տարի առաջ անոնք եկան Հայաստան, ուսումնասիրեցին Լեռնային Ղարաբաղի շրջանը եւ որոշեցին հոն ձիթապտուղ աճեցնել: Ասիկա կը նշանակէ, որ 10-15 տարի ետք մենք Հայաստանի մէջ տեղական արտադրութեամբ ձիթապտուղ պիտի ունենանք: Այս բոլորը կ’ըսեմ, որպէսզի հաստատեմ, որ իւրաքանչիւր սփիւռքահայ իր տեղը ունի Հայաստանի մէջ, ինք պիտի գիտնայ, թէ իր տեղը ո՛ւր է, այդ դժուար որոշումը ի՛նք պիտի տայ, ինչ որ մեծ տոկոսն է այս ճամբուն վրայ, իսկ միւս փոքր տոկոսին ապահովման մէջ մենք ունինք խումբ, ընկերներ, հասանելիութեան տարբեր միջոցներ եւ պատրաստ ենք իրենց օգնելու:

«Ա».- Խնդրեմ` ներկայացուցէք քանի մը կարեւոր փորձառութիւններ, զորս ունեցաք ձեր գործունէութեան ընթացքին: Բնականաբար կարելի է ներառել սուրիահայերու պարագան, որոնք վերջին շրջանին մեծ թիւով հայրենիքի մէջ հաստատուեցան:

Ր. Գ.– Սուրիահայութեան մասին խօսիմ` նկատի ունենալով զանգուածային գաղթը: Գրեթէ 10-11 հազար սուրիահայ պատերազմին պատճառով ստիպուած, մէկ անգամէն հասաւ Հայաստան: Անոնք ծրագրաւորուած չեկան, այլ վերջին վայրկեանին, քիչ մը անկազմակերպ վիճակի մէջ հասան Հայաստան, ինչ որ աւելի դժուար կացութիւն ստեղծեց: Սուրիահայերուն մէջ կային մեծ թիւով երիտասարդներ, որոնք կ’ուզէին անմիջապէս աշխատանքի լծուիլ, որպէսզի կարենան ընտանիքներուն օգնել: Մենք նկատեցինք, որ սուրիահայերը շատ բարեհամբոյր մօտեցում ունին, անոնք յատկապէս կրնան շատ լաւ կերպով աշխատիլ սրճարան-ճաշարաններուն մէջ, սակայն ունեցան որոշ դժուարութիւններ, որովհետեւ կարգ մը ճաշարաններ պահանջեցին, որ անոնք նաեւ արեւելահայերէն գիտնան, ռուսերէն տարրական քանի մը բանէ տեղեակ ըլլան: Այս նպատակով մենք կազմակերպեցինք դասընթացքներ, որպէսզի փափաքողները հետեւին եւ կարենան աշխատանքի լծուիլ: Ներկայիս մեծ թիւով սրճարան-ճաշարաններ, վաճառատուներ իրենք կը դիմեն սուրիահայ մատուցող-պաշտօնեայ ունենալու համար, որովհետեւ զգացին, որ անոնց սպասարկման որակը ուրիշ է եւ շատ ընդունելի` յաճախորդներուն կողմէ: Ասիկա` հաւաքական աշխատանքի իմաստով: Կան նաեւ մեծ թիւով սուրիահայեր, որոնք դիմեցին մեզի` աշխատանքի սկսելու համար, բացատրեցինք իրենց հարկային, իրաւական, օրինական դաշտերուն մասին, բացատրեցինք պետական կառոյցներու գործունէութեան եւ սուրիահայերուն տրամադրուող օժանդակութեան մասին եւ այլն:

Ճ. Թ.– Կ’ուզեմ երկու տարբեր օրինակներ տալ. ընտանիքի մը 61 տարեկան հայրը դիմեց մեզի եւ ըսաւ, թէ որոշած է ալ Հայաստան մնալ: Ինք ծոթրինով հաց  շինելու մասնագէտ էր, ինչ որ ներկայիս Երեւանի մէջ տարածուած ուտելիք եղաւ յատկապէս հալէպահայերուն Հայաստան գալէն ետք: Իրեն համար անծանօթ էին օրինական արձանագրութիւնը, հարկային դաշտը, խանութ բանալու գործընթացները եւ այլն, այդ պատճառով ալ իրեն համար այս բոլորը դժուար կը թուէին: Մենք 3 ամիս իրեն հետ աշխատեցանք, տեղեկացուցինք, թէ հարկային դաշտին մէջ ինչպէ՛ս կը գործեն, ինչպէ՞ս պէտք է աշխատիլ, որո՞ւ պէտք է դիմել եւ այլն: Ներկայիս ան Երեւանի մէջ ամէնէն լաւ ծոթրինով հաց պատրաստողներէն է: Երբ ան նոր բացաւ փուռը եւ մեզի դիմեց` հարցնելով, որ ինչպէս պէտք է ծանուցում ընէ, մենք սկսանք լրագրողներ առաքել անոր մօտ, որպէսզի իրենց հետ զրուցեն. շուրջ 15 հարցազրոյց կատարուած է անոր հետ, 2 տարիէ արդէն աշխատանքի լծուած է եւ յաջողութեամբ կը գործէ:

Կայ այլ ընտանիք մը, որ Գամիշլիէն եկած է Հայաստան եւ երկրագործութեամբ կը զբաղի: Մենք իրենց օգնեցինք Քաշաթաղ տեղափոխուելու, բացատրեցինք, թէ հոն ինչպէ՛ս կրնան պետութեան մօտ արձանագրուիլ, հող առնել, որովհետեւ հոն պետութիւնը անվճար հող կը տրամադրէ աշխատողներուն. մէկուկէս տարիէ անոնք հոն են` բաւական լաւ վիճակի մէջ: Ըսեմ, որ հոն կան նաեւ Գամիշլիէն 35 այլ ընտանիքներ, որոնք գոհ են իրենց կացութենէն:

Ր. Գ.– Ունինք նաեւ ձեւագծողներ, ծրագրաւորողներ եւ այլ մասնագիտութիւններով երիտասարդներ, որոնք թէ՛ Լիբանանէն, թէ՛ Սուրիայէն եւ թէ՛ Միացեալ Նահանգներէն մեզի դիմած են, ներկայացուցած են իրենց տուեալները, որպէսզի համապատասխան աշխատանք դասաւորենք: Մենք ունինք մօտաւորապէս 40-50 հայկական ընկերութիւններ, որոնք մասնագէտներ կը փնտռեն տարբեր տեսակի մասնագիտութիւններով, եւ իրենք մեզի կ՛ըսեն, թէ ինչի՛ կարիք ունին, եւ մենք կը փորձենք համադրումը կատարել:

Հայկական ամէնէն նշանաւոր ընկերութւններէն «Փիքս արթ»-ը, որ աշխարհի մակարդակով բջիջայինի ափլիքէյշըններ կը պատրաստէ, ունի տարբեր երկիրներէ Հայաստան հաստատուած սփիւռքահայ պաշտօնեաներ, որոնք մեր միջոցով հոն տեղաւորուած են:

«Ա».- «Վերադարձ Հայաստան» հիմնադրամի` օժանդակութեամբ Հայաստան հաստատուած անձերը ընկերային միջավայր մը ստեղծած են, եւ դուք անոնց համար ծրագիրներ կը պատրաստէք, խնդրեմ` խօսինք այս մասին:

Ր. Գ.– Ամիսը անգամ մը մենք կ’ունենանք ծրագիր մը, որ կը կոչուի «Միթ ենտ կրիթ», որուն նպատակը բոլորին միջեւ կապի հաստատումն է: Մենք կը հրաւիրենք հայրենադարձները, որոնք մնայուն կերպով հաստատուած են Հայաստան, նաեւ կան ուրիշներ, որոնք ամառնային ծրագիրներով Հայաստան կու գան կամ նոյնիսկ` զբօսաշրջութեան, որպէսզի մարդիկ իրարու ծանօթանան: Սկիզբը ընկերային պարզ հաւաքներ էին, յետոյ սկսանք իւրաքանչիւր հանդիպումի ներկայացնել հայրենադարձի մը փորձառութիւնն ու ծրագիրը: Այսպիսով, մարդիկ թէ՛ տեղեկութիւն կ’ունենան հայրենադարձներու կատարած տարբեր տեսակի գործունէութեան մասին եւ թէ՛ իրարու կը ծանօթանան: Հաւանաբար ասիկա մեր ամէնէն կարեւոր եւ յաջող նախաձեռնութիւններէն է, որովհետեւ իւրաքանչիւր հանդիպումի շուրջ 80-100 հոգի ներկայ կ’ըլլայ, սովորաբար` տարբեր դէմքեր: Օրինակ` ես, որ 6 տարիէ  կ’ապրիմ Հայաստանի մէջ եւ կը կարծեմ, թէ գրեթէ բոլոր հայրենադարձները կը ճանչնամ, այս հանդիպումներուն յաճախ նոր դէմքեր կը տեսնեմ:

«Ա».- Խնդրեմ` այս առիթով ձեր կոչն ու պատգամը` սփիւռքահայութեան, երիտասարդ սերունդին եւ յատկապէս անոնց, որոնք հայրենիքի մէջ հաստատուած են, դժուար փորձառութիւն ապրած են, խոչընդոտներու հանդիպած ու կրկին վերադարձած են իրենց ծնած երկիրները:

Ր. Գ.- Ներկայիս Հայաստանի մէջ սփիւռքահայութեան վերադարձը դիւրացնող նոր կարելիութիւններ կան: Հայաստանի մէջ կան տարբեր տեսակի կրթական ծրագիրներ, որոնք շատ աւելի լայն կարելիութիւններ կու տան սփիւռքահայերուն: Օրինակ` Հայաստանի ամերիկեան համալսարանը նախորդ տարի առաջին անգամ ըլլալով սկսաւ պսակաւոր արուեստից ու գիտութեանց ծրագիրի, այսինքն եթէ սփիւռքի մէջ կան երիտասարդներ, որոնք կ’ուզեն իրենց ուսումը ստանալ ամերիկեան չափանիշներով, կրնան գալ Հայաստան եւ այդ համալսարանին մէջ ուսանիլ: Եթէ դպրոցականներ են, Հայաստանի մէջ կայ Այբ դպրոցը, որ 3-4 տարի առաջ հիմնադրուեցաւ Դիլիջանի մէջ, ուր ընդհանրապէս ամէն ինչ անգլերէն լեզուով կը դասաւանդուի, եւ անիկա նախատեսուած է նոյնիսկ աշխարհի տարբեր երկիրներէ ոչ հայերուն համար:

Ընդհանրապէս աւելի լաւ է, որ մարդ Հայաստան տեղափոխուելէ առաջ գայ հայրենիք, սերտէ վիճակը, ծանօթանայ պայմաններուն, ապա վերջնական որոշում կայացնէ: Այս նպատակով կան տարբեր ծրագիրներ, ինչպէս` «Դէպի Հայք», Հայկական կամաւորներու ծրագիրը եւ այլն, որոնք առիթ կու տան 2, 4, 6 ամիս, մինչեւ մէկ տարի մնալու Հայաստան, աշխատելու հոն: Այսինքն կ’ուզեմ ըսել, թէ ինչ որ շատ դժուար եւ հեռու կը թուի, ներկայիս դարձաւ բաւական դիւրին  եւ մատչելի` այս ծրագիրներուն միջոցով:

Ըսեմ, որ ամէնէն սիրած խօսքս է Կանտիին այն խօսքը, որ կ՛ըսէ. «Եղիր այն փոփոխութիւնը, զոր կ՛ուզես տեսնել աշխարհին մէջ»: Մենք այս կէտին վրայ կ՛աշխատինք, մենք կ՛ուզենք կառուցել` առանց ուրիշներէն, մեծ պետութիւններէ կախեալ ըլլալու, ստեղծել մեր եւ մեր ազգի ապագան: Գիտենք, որ Հայաստանի հզօրութիւնը կու գայ նաեւ սփիւռքի հզօրութենէն: Եթէ մենք այնպէս սեպենք, որ հայութեան կեդրոնը Հայաստանն է, անիկա այնքան հզօր պիտի ըլլայ, որ ամբողջ սփիւռքի` թէ՛ դասական, թէ՛ նոր կազմուած, իրենք եւս զօրաւոր ըլլան, որովհետեւ եթէ Հայաստանը հզօր չըլլայ, կացութիւնը դժուար պիտի ըլլայ նաեւ մեր այն հայրենակիցներուն համար, որոնք կը գտնուին Հայաստանէն դուրս:

Ճ. Թ.– Հայը իր բնութեամբ աշխատասէր մարդ է, ո՛ւր ալ գտնուած է, եղած է աշխատասէր, եւ երբ ան կ’երթայ Մատակասքար, Չինաստան կամ այլուր, հոն օրէնքները կ’ուսումնասիրէ, եւ կը տեսնենք, որ ապագային յաջողութիւն կերտած անձ դարձած է: Ես բոլորին պիտի առաջարկեմ, որ եթէ մէկը որոշէ Հայաստան փոխադրուիլ, վարուի այնպէս, ինչպէս պիտի ընէր որեւէ երկիր փոխադրուելու պարագային: Այսինքն երբ նոր երկիր գացած է, պէտք է օրէնքները ստուգէ, ամէն ինչ օրինաւոր ընէ, որպէսզի խնդիրներու դէմ յանդիման չգտնուի: Ընդհանրապէս Հայաստանի մէջ ձախողած անձերը կա՛մ օրէնքը լաւապէս չեն սերտած եւ կա՛մ սխալ գործընկեր ունեցած են, ուրեմն դժբախտաբար ձախողութեան մատնուած են: Օրինակները բազմաթիւ են, անոնց մեծամասնութիւնը իր սխալներուն պատճառով ձախողած է եւ ոչ թէ երկրի կամ համակարգի սխալի պատճառով: Շատ կարեւոր է, որ մարդիկ ուրիշներուն ըսածները չլսեն,  այլ իրենք անձամբ երթան ու տեսնեն, որովհետեւ անձամբ ականատես ըլլալը լրիւ տարբեր է, քան` ուրիշին սխալ պատմածները: Դժբախտաբար սփիւռքի մէջ կայ ժխտական քարոզչութեան մթնոլորտ մը. գիտենք, որ գէշ լուրը շատ աւելի արագ կը տարածուի, քան լաւը: Բազմաթիւ լաւ բաներ կը պատահին, սակայն դիմացը երբ ժխտական բան մը ըլլայ, ատիկա կը տարածուի: Մենք կը փորձենք երկուքն ալ ցոյց տալ, մենք ալ ամէն ինչէ գոհ չենք,  ասիկա չէ այն Հայաստանը, ուր պիտի ուզեմ իմ զաւակս ապրի, բայց հոն ըլլալով` կրնամ բան մը փոխել:

Մենք լաւապէս գիտենք ու կ’ըսենք բոլորին, որ Հայաստանը Արարատ սար չէ, Խոր Վիրապ ու Սեւանայ լիճ չէ միայն, այլ Հայաստանը պետութիւն մըն է, որ 70 տարի Խորհրդային միութեան լուծին տակ կը գտնուէր, այդ տարիներէն մնացած խնդիրները տակաւին առկայ են այսօր: Պէտք է գիտնալ, որ անիկա միայն 20 տարուան երկիր է:

Մեր ցանկութիւնն է, որ 5-10 տարի ետք շատ աւելի մեծ թիւով հայրենադարձներ ըլլան, բանակին մէջ տեսնենք զօրավարներ, որոնք սփիւռքահայ են, ունենանք երեսփոխաններ եւ այլն:  Հայաստանի մէջ կան բազմաթիւ հարցեր` փտածութիւն, պետական համակարգ, նորութիւններ ընդունելու հարց, ոչ թէ ժողովուրդին կողմէ, այլ` աւելի բարձր մակարդակի, պետական խաւին կողմէ: Այդ պատճառով ալ մենք հոն բախումներ կրնանք ունենալ: Բայց միւս կողմէ կայ զարգացումը, արձանագրուող փոփոխութիւնը, 8 տարի առաջ վիճակը այն չէր, ինչ որ է այսօր, մեծ տարբերութիւն կայ արդէն, կարգ մը բնագաւառներու մէջ այդ փոփոխութիւնը շատ արագ եղաւ: Օրինակ` այսօր Հայաստանի մէջ ընկերութիւն մը պետութեան մօտ արձանագրելը 15 վայրկեան տեւող գործընթաց է միայն` օրինական, առանց կաշառքի: Բայց նաեւ կան այլ գերատեսչութիւններ, պետական կառոյցներ, ուր շատ հարցեր կան, հոն դժուար է աշխատանքը եւ այլն: Մենք ունինք մեր կապերը, որոնց միջոցով կը փորձենք դիւրացնել ամէն տեսակի աշխատանք: Մենք պետական կառոյց չենք, անձնական կազմակերպութիւն ենք, սակայն ունինք կապեր` պետութեան հետ, կը փորձենք առաջարկներ ներկայացնել` մեր փորձառութենէն մեկնած, նաեւ յաճախ անոնք կ՛ընդառաջեն մեզի, կարգ մը թերութիւններ կ՛ուղղուին, ուրիշներ կը հետապնդուին, ոմանք կը շարունակեն մնալ այնպէս ինչպէս որ են: Նկատի ունենալով, որ երկիրը ապահով ու կայուն է, այդ զարգացումը դիւրաւ կը կատարուի:

Կոչս այն է, որ եթէ հայ մը այսօր համոզուած է, որ այդ տարածքը իր հայրենիքն է, ուրեմն պէտք է երթայ, տեսնէ եւ ուրիշները չլսէ: Երբ ատիկա ընէ, արդէն անկէ ետք մեր կարգը կու գայ անոր օժանդակելու, որպէսզի այն դժուարութիւնները, զորս մենք ապրեցանք, ուրիշներ ալ չդիմագրաւեն:

«Ա».- Հաւանաբար ձեր գործունէութեան մէջ է նաեւ այն բաժինը, որ Հայաստանի մէջ սփիւռքահայերը համարկելու աշխատանք տանիք, որովհետեւ երբեմն հայաստանցիներուն կողմէ եւս սփիւռքահայը ընդունելու որոշ դժուարութիւններ կ’ըլլան:

Ճ. Թ.– Եթէ սփիւռքահայը երթայ Հայաստան եւ ինքզինք օտար զգայ, ինք իբրեւ օտար վարուի, լեզուն չսորվի, մշակոյթը չընկալէ, հազար տարի ալ ապրի հոն, օտար կը մնայ: Բայց երբ ինք զգայ, որ իր տան մէջ է, դրացիներուն եւ ժողովուրդին հետ բնական վարուի, ամէն ինչ տարբեր կ’ըլլայ:

Պէտք է ըսել, որ այսօր հայաստանցին նոյն չէ, ինչ որ էր  1946-ին, այդ շրջանին մասին մեր լսածները այսօր գոյութիւն չունին: Լաւագոյն օրինակը այն է, որ այսօր Հայաստանի մէջ կայ 10-12 հազար սուրիահայ, մեծամասնութիւնը հայրենադարձ չէ, գաղթականի կարգավիճակի մէջ է, սակայն հայաստանցի ժողովուրդը շատ լաւ հիւրընկալած է զանոնք, բոլոր պարագաներուն սուրիահայերուն կը զօրակցին եւ այլն: Սուրիահայու մը հետ հարց մը պատահած էր, մեզմէ առաջ հայաստանցիները, լրագրողները, մարդու իրաւունքներու պաշտպաններ եւ քաղաքացիական ընկերութիւնը արդէն իսկ քայլերու դիմեցին զայն պաշտպանելու:

Մենք դժուարութիւն չունինք Հայաստանի մէջ ծնած ու հոն ապրողին կողմէ ընկալուելու, ընդհակառակը, անոնք մեզի կը նային իբրեւ նոր մարդ, նորութիւն բերող,  որ պիտի ծառայէ Հայաստանի զարգացման:

«Ա».- Քիչ առաջ խօսեցաք Քաշաթաղ հաստատուած սփիւռքահայերու մասին, արդեօք կը մտածէ՞ք ձեր աշխատանքը ընդարձակել եւ հասցնել մինչեւ Լեռնային Ղարաբաղ եւս:

Ճ. Թ.– 1915-ի Ցեղասպանութեան կորուստներէն մէկը մեր գիւղն էր. այսօր սփիւռքահայութիւնը իր գիւղացիի կերպարը կորսնցուց, բան մը, որ վտանգաւոր է: Այսօր գիւղացիներ ունինք հայրենիքի մէջ եւ այն քանի մը գիւղերը, զորս ունինք սփիւռքի մէջ` Քեսապ, Գամիշլի, Այնճար եւ Իրաքի քանի մը գիւղեր, ուր հայեր կան: Մենք ունինք ծրագիր Քաշաթաղի եւ ազատագրուած տարածքներու վերաբնակեցման, եւ այն գիւղացիները, որոնք կ՛ուզեն հոն ապրիլ, անոնց կը տրուին այնպիսի նախապատուութիւններ եւ առիթներ, որոնք աշխարհի ոչ մէկ տեղ կը տրուին: Չկայ աշխարհի վրայ երկիր մը, որ անվճար հող կը տրամադրէ օտարին. Հայաստանի մէջ ատիկա կը կատարուի այսօր, որպէսզի մարդիկ երթան այդ շրջանները եւ գիւղատնտեսութեամբ զբաղին:  Արցախի մէջ աշխատանք կը տանինք, սակայն հոն աւելի սահմանափակ է մեր գործունէութիւնը, որովհետեւ դիմողներուն թիւը սահմանափակ է, այսօր սփիւռքի մէջ մեծ չէ երկրագործութեամբ զբաղողներուն թիւը:

«Ա».- Աւարտին, խնդրեմ, մեր ընթերցողներուն ըսէք այն ձեւերը, որոնց միջոցով կրնան կապ հաստատել ձեզի հետ:

Ր. Գ.– Ունինք համացանցային մեր կայքը եւ Դիմատետրի էջը http://repatarmenia.org/eng/ եւ https://www.facebook.com/RepatArmenia, նաեւ Թուիթըրի եւ Եու Թիուպի վրայ ներկայութիւն ենք, Repat Armenia գրելով արդէն իսկ կարելի է գտնել մեզ, իսկ Հայաստանի մէջ փափաքողները կրնան գալ մեր գրասենեակը, մենք պատրաստ ենք ամէն տեսակ օժանդակութեան ու խորհուրդի:

Ծնած եմ 1935 թուականին, Պոլիս: Հօր կողմէ աքսոր չտեսած ընտանիքէ մը, մօր կողմէ` աքսոր տեսած : Իմ հօրս հայրը ծնած է Սեբաստիոյ Զարա շրջանը եւ երիտասարդ տարիքէն Պոլիս եկած է աշխատելու: Հօրս մայրը բուն պոլսահայ ընտանիքէ էր:  Իսկ մօրս հայրը զինուորական բժիշկ էր. ո՛ւր որ իրեն կը ղրկէր օսմանեան բանակը ստիպուած էր երթալու:

Մօրս մայրը հարուստ ընտանիքէ մըն էր եւ անոր հայրը գաղութին բարերարը եղած էր: Ջարդի ժամանակ իր մեծ հայրը նահատակուեցաւ, իսկ մեծ մայրիկը աքսորուելէ ետք վերադառնալով Պոլիս` ծառայ եղաւ հարուստ տուներու մէջ եւ այս ձեւով ապրեցուց իր ընտանիքը: Իմ ծնելէս երկու տարի վերջ հայրս մահացաւ ծանր հիւանդութենէ: Փոքր տարիքիս, այսօրուան Քուրթուլուշ` յունական Պոլսոյ Թաթաւլա շրջանը մեծցած եմ. շատ յունարէն լեզուն լսելէս կը յիշեմ շատ մը յունարէն բառեր: Հոն հայկական վարժարան մը յաճախած եմ` Արթի կրթարանը, որ այլեւս փակուած է եւ շատերը նոյնսիկ չեն յիշեր անոր գոյութիւնը:

15 տարեկանիս, մեծ հայրիկիս մահէն ետք,  տեղափոխուեցանք Բերայի շրջանը, ուր մայրս, մեծ մայրս եւ ես փոքր սենեակի մը մէջ սիրով ապրեցանք: Ստիպուած` դպրոցը ձգեցի եւ գործի մտայ: Որոշած էի լքել այս երկիրը եւ Հայաստան տեղափոխուիլ, ուր մօրեղբայրս կ’ապրէր, բայց մերժուեցաւ այս դիմումս խորհրդային կառավարութենէն, ես ալ այլեւս որոշեցի, որ հոս պիտի մնամ, հակառակ որ մեծ դժուարութիւններ դիմագրաւեցինք` 1955-ի եղելութիւնները, 1943-ի Ունեւորութեան տուրքը եւ այլն, եւ այլն:

Երբ որ ամուսնացայ, Պաքըրգիւղ տեղափոխուեցանք կնոջս հետ: Կինս կ՛աշխատէր Տատեան վարժարանին մէջ: Գործիս, ընտանիքիս, զաւակներուս կեանքիս զուգահեռ` կը յառաջանար նաեւ գաղութին հետ զբաղումս:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ի՞նչ մղեց քեզ, որ գաղութային հարցերով զբաղիս:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.– Երբ որ զինուորագրուեցայ, մասնագիտութիւնս անթել կապն էր, եւ զիս ղրկեցին Թուրքիոյ արեւելեան շրջանները: Այսպիսով, գտնուեցայ Սեբաստիա, Գոնիա, Էրզրում, Երզնկա, Անգարա եւ այլն: Այդ ժամանակ շատ բան ալ չէի հասկնար, բայց երբ զինուորական քարտեսներուն մէջ նկատեցի գիւղերու անունները, ինչպէս` Բրքնիկ, Ջերմուկ, Կամուրջ, Իշխան, Տէրիք եւ այլն, այսպիսի  հայկական անունները ուշադրութիւնս գրաւեցին: Ազատ ժամերուս տեղացիներէն կը խնդրէի, որ այդ գիւղերը տանին զիս: Զինուորական հագուստովս ոեւէ մէկը չէր հասկնար, որ հայ էի: Ուստի բոլոր հարցումներուս ալ կը պատասխանէին: Այսպէս, տեսայ ամայացած հայկական գիւղերը: Գերեզմանատան քարերուն վրայ հայկական անուններ փորագրուած էին, աղբիւրներու վրայ` հայկական գրութիւններ: Շէնքերը իւրայատուկ ճարտարապետութեան ոճ ունէին: Մանաւանդ` եկեղեցիները եւ դպրոցները: Տեղացիները գիտէին եւ ինծի շատ անգամ կ՛ըսէին` այս տեղերը հայերուն էին: Բաւական ալ մանրամասնութիւններ կ՛ըսէին, թէ ինչպէս կը վարուէին հայերուն հետ: Ես աչքերովս տեսայ այդ հայկական եկեղեցիները, որոնք յիսունական թուականներուն թրքական կառավարութեան որոշումով ոչնչացան: Այսպէս, հետաքրքրութիւնս գրգռուեցաւ, սկսայ հարցնել վերապրողներուն, գիրքեր կարդալ մեր պատմութեան մասին: Զինուորութենէս ետք կնոջս հետ, նոյնիսկ աւելի վերջ` զաւակիս  հետ,  պատմական Հայաստանի գիւղերը եւ քաղաքները կ’այցելէի մեր արձակուրդի օրերուն:

Վերապրող հայերու հանդիպեցայ, որոնք իսլամացուած էին, եւ շատ սերտ կապեր պահեցինք իրարու հետ, որ մինչեւ այսօր կը շարունակենք ունենալ: Այս ճամբորդութիւններս յօդուածներու վերածեցի եւ անոնք Պոլսոյ հայկական մամուլին մէջ լոյս տեսան: Շնորհք պատրիարքի օրերուն եւ անոր օրհնութեամբ, հիմնուեցաւ Գաղթականաց յանձնախումբը, որուն նպատակն էր Պոլիս տեղափոխել այն հայերը, որոնք ահռելի վիճակի մէջ կ՛ապրէին պատմական Հայաստանի մէջ: Օրինակ` Մարտինի Սիլոբի գիւղին ամբողջ բնակչութիւնը տարինք Պոլիս: Այս Գաղթականաց յանձնախումբին առիթով ծանօթացայ երիտասարդ եւ իտէալիստ Հրանդ Տինքին, ինչպէս նաեւ` այլ գործունեայ հայերու հետ: Հրանդին հետ մեր ուղիները հանդիպեցան նաեւ 1995-ին, երբ որ ինծի այցելեց հիանալի առաջարկով մը: Նոր երկլեզու թերթ մը հրատարակել` ե՛ւ հայերէն, ե՛ւ թրքերէն, որովհետեւ այս երկրին խորերը ապրող հայերը հայերէն չէին հասկնար: Անմիջապէս համաձայնեցանք եւ տասը հոգինոց յանձնախումբ մը կազմեցինք, որպէսզի թերթին տպագրութիւնը սկսի: «Ակօս» թերթը ընդունուեցաւ ոչ միայն հայերու, այլ նաեւ յառաջադէմ գաղափարներ ունեցող թուրքերու, քիւրտերու կողմէ եւայլն: Դժբախտաբար «Ակօս»-ով զբաղեցան նաեւ այս երկրի մութ շրջանակները: Թերթի առաջին հիմնադիրներէն միայն ես կամ այլեւս: Մէկ մէկ բոլորն ալ գացին: «Դուն ինձմէ պզտիկ ես, դո՛ւն վերջինը պիտի մնաս», ըսի օր մը կատակելով Հրանդին: Շատ ժամանակ չանցած` դառնօրէն հերքուեցայ: Հրանդ Տինքի դիակը «Ակօս»-ի գրասենեակի մայթին վրայ էր® Ան դեռ շատ տալիք ունէր մեզի…

Հ.- Թէեւ Պոլիս կ՛ապրիս, սակայն հոգիդ, միտքդ եւ սիրտդ դէպի արեւելք կը նային: Ի՞նչ է պատճառը:

Պ.– Ինչպէս որ ուզեն, թող ըսեն: Թուրքիա, Բիւզանդիոն, Պարսկաստան, պատմական կամ արեւմտեան Հայաստան: Ինծի համար կարեւորը` հոս է հայրենիքս: Երբ որ Վան կը գտնուիմ, աւելի հզօր կը զգամ: Սեբաստիա` երջանիկ եմ: Եփրատի ջուրը խմելով` կը զովանամ:  Հակառակ արեւի զօրաւոր ճառագայթներուն եւ անտանելի տաքին, հակառակ նոր տեղացիներու արհամարհական նայուածքներուն, կրնայ ըլլայ քիչ մը վիպապաշտական կը թուի, բոպիկ քալելը մեր հին քարերուն վրայ, մեր հին գետերու ափերուն զիս շատ աւելի մօտ կը բերէ նախահայրերուս:

Ներքին ուժ մը զիս մղեց, երբ առաջին անգամ Խարբերդէն դէպի Մուշ կամուրջի մը տակ Եփրատի պղտոր եւ աղտոտ ջուրը խմեցի: «Մի՛ խմեր, պիտի հիւանդանաս, աղտոտած է», ըսին: Այո, այդպէս էր, բայց ես ուխտած էի, որ երբ գետին առաջին անգամ մօտենամ, ափ մը ջուր պիտի խմեմ: Որո՞ւ բացատրէի, որ այդ կամուրջէն իմ մեծ հօրաքոյրս ինքզինք գետ նետած էր չարչարանքներէ ազատելու համար® Մայրս 8 տարեկան էր այն ատեն, իր քոյր-եղբայրներով ձայն տուած են. «Նայէ` ի՜նչ աղուոր կը լողայ մեր հօրաքը»: Այդ տպաւորութեամբ անցեր են կամուրջը եւ այդ տպաւորութեամբ շարունակեր են, մինչեւ որ շատ աւելի վերջ անդրադարձան 1915-ի աղէտին: Եփրատ, Տիգրիս, Մնձուրի, Ախուրեան` բոլոր գետերէն ալ խմած եմ: Բոլոր գետերուն մէջ նահատակներ մնացած են իմ ժողովուրդէս: Իսկ բարեկամութիւնները, որոնք ստեղծուեցան այս ճամբորդութիւններուն  ընթացքին, սխալ չհասկցուիմ, բայց ես այս կապերը կը նմանցնեմ ծովահէններու կեանքին, ուր ամէն նաւահանգիստի մէջ սիրելիներ կ՛ունենան: Կապ մը, որ սերունդէ սերունդ դեռ կը շարունակուի:

Պատմական Հայաստան իմ յաճախակի ճամբորդութիւններս, անոնց մասին գրելս եւ արտայայտուիլս մասնագէտի մը համբաւը տուին ինծի: Այդ պատճառով շատերը «Ակօս» կու գան ու կը դիմեն ինծի, որ իրենց հետ ճամբորդեմ ու զիրենք  առաջնորդեմ: Ճամբորդութեան գրասենեակներ, նոյնիսկ փրոֆեսէօրներ` իրենց հետազօտութիւններուն համար: Շատերը կ՛առաջարկեն վճարովի իրենց ուղեկցիլ: Անշուշտ կ՛ընդունիմ հետերնին ճամբորդել, բայց վճարումը կը մերժեմ: Աս իմ հաճոյքս է, երբեք դրամի համար պիտի չընէի, որով «Ակօս»-ը փարոս մըն է, բոլոր անոնց համար, որ այս երկրի մերժուած իրականութիւնները կը փնտռեն:

Այս երկրին մէջ 79 տարի կ՛ապրիմ: Լսած եմ անհամար զոհերու վկայութիւններ  եւ  յանցաւորներու խոստովանանքներ: Ամէն անգամ որ նոյն վայրերը կ՛այցելէի, տարբեր բաներ կը տեսնէի: Այն եկեղեցին, որ կը յաճախէի` քանդուած, այն մարդոց հետ, որ կը զրուցէի` մահացած: Գետափի ծառը, որուն շուքին տակ շունչ մը կ՛առնէի, ջրամբարէն խեղդուած: Մարդոց ցեղասպանութենէն ետք, մշակութային ցեղասպանութիւնը կ’ոչնչացնէր ամէն ինչ:

Ես այս պատասխանը կու տամ Ցեղասպանութիւնը մերժողներուն: Ինչպէ՞ս կարելի է բոլորն ալ տեսած ըլլան նոյն գէշ երազը: Ե՛ւ հոս, ե՛ւ սփիւռքի մէջ, աշխարհի չորս կողմը: Ինչպէ՞ս կարելի է հաւատալ, որ այսպիսի աղէտ մը կրնայ ծածուկ եւ անյայտ մնալ:

Հ.- Այս ամէնը ապրելէ ետք, ինչո՞ւ շարունակեցիր Թուրքիոյ մէջ ապրիլ, ինչպէ՞ս տոկացիր: Կամ ալ արդեօ՞ք մեր մշակոյթին եւ պատմութեան պահակ-տիտան մըն ես:

Պ.– Երբ 1915-ին հայութեան կէսը նահատակուեցաւ եւ միւս կէսը ստիպուեցաւ աքսորի ճամբան առնելու, պզտիկ գաղութ մը հոս` Պոլսոյ մէջ մնաց եւ անոնցմէ ալ ո՛վ որ տոկաց յաջորդական հարուածներուն` 37-ին, 43-ին, 55-ին եւ 64-ին եւ չլքեց այս երկիրը, ափ մը հայեր, պայքարեցանք եւ դեռ կը պայքարինք պահպանելու համար, այն ի՛նչ որ կարելի է: Հիմա դիւրին կը թուի, բայց այդ ժամանակներուն շատ դժուար եւ վտանգաւոր էր:

Անոնք, որոնք չեն տեսած իրենց ժողովուրդին արմատախիլ ըլլալը, չեն հասկնար մեր զգացումները: Իսկ մնացեալին կը պատասխանեմ. «Հանգի՛ստ եղէք, Արարատը տեղն է, վեհ եւ ձիւնածածկ: Այսքան թշնամիներ, այսքան յարձակողական ցեղեր, իշխաններ եւ իշխանութիւններ անցան եւ գացին:

Եւ այո՛, ես այս երկրին մէջ կ՛ապրիմ: Եթէ Ֆրանսա, Ամերիկա, Յունաստան երթայի, աւելի լա՞ւ պիտի ըլլար ինծի եւ իմ զաւակներուս համար: Ո՛չ: Ես հոս ծնայ, հոս է իմ հայրենիքս: Ինչպէս որ Հրանդը ըսած էր «այո՛ կը սիրենք այս հողերը, բայց չենք սիրեր մեզի հետ տանելու համար, կը սիրենք, որպէսզի մեզի ծածկեն երբ յաւերժական աչքերնիս պիտի փակենք»:

Ուրեմն ես հոս եմ, մենք հոս ենք եւ հոս պիտի մնանք:

Վերջերս Պոլսոյ «Վարդանանց» երգչախումբը, բարձր հովանաւորութեամբ Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսին եւ նախաձեռնութեամբ ու կազմակերպութեամբ Համազգայինի Լիբանանի Շրջանային վարչութեան, կարճատեւ այցելութեամբ  Պէյրութ ժամանեց եւ հայ դասական թէ հոգեւոր ու ժողովրդական երգերու յատուկ ելոյթով մը զմայլանքի ու հպարտութեան մթնոլորտ ստեղծեց: Սակայն սոսկ գնահատանքով կարելի չէ սահմանափակել նման երեւոյթի մը իմաստն ու պատգամը: Այս քայլը արգասիքն է Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան դէպի ակունք կամրջումի ենթահող պատրաստող  յանդուգն նախաձեռնութեան, որուն առաջին քայլը առնուեցաւ փետրուար 2013-ին, երբ անոր կազմէն երկու անդամներ գործուղուեցան Պոլիս: Ա՛յն Պոլիսը, որ դարերու ընթացքին եղած է հայութեան, արեւմտահայութեա՛ն գրական զարթօնքի ու մտաւորական ընտրանիի կեդրոնը: Ա՛յն Պոլիսը, որ գաւառներէն գուժող սարսափի ճիչերուն հակազդած էր գրական արուեստի գլուխ գործոցներու պոռթկումով, ինչպէս` Դանիէլ Վարուժանի «Հարճը», Սիամանթոյի «Ափ մը մոխիր հայրենի տուն»-ը… Ա՛յն Պոլիսը, որ չկքեցաւ եւ առաջինն էր, որ ոգեկոչեց Ցեղասպանութեան ահաւորութիւնը` 1919-ին, Պոլսոյ Թաքսիմ հրապարակի «Կեզի փարք»-ին մէջ զետեղելով Եղեռնի նահատակներու յուշակոթողը: Աւելի՛ն. Պոլիսը ու յատկապէս պոլսահայութիւնը, հոն այցելողները իրենց արմատներուն կառչելու ազգային պատկանելիութեան անհուն սխրանքով գօտեպնդեց (ու կը շարունակէ գօտեպնդել):

Այս առիթով «Ազդակ» հարցազրոյց մը ունեցաւ երգչախումբին անձնակազմէն` դաշնակահարուհի, մենակատար Լիւսի Գահվեճիօղլուի, Թուրքիոյ իրաւաբանական կաճառէն պարգեւատրուած ու անոր երկարամեայ անդամ, դպրապետ Սեդրակ սրկ. Տաւութհանին, վերջերս Արամ Ա. վեհափառին կողմէ «Ս. Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանով պարգեւատրուած, թրքական պետական երաժշտանոցի երկարամեայ անդամ, մայեսթրօ Ատրուշան սրկ. Հալաճեանին, եւ երգչախումբի տնօրէն խորհուրդի եւ դպրաց դասի անդամ Յարութ Նալճիի հետ: Զրոյցը իր շահեկանութեամբ, երաժշտական ձեռնարկի սահմաններէն անդին, բնազդաբար ծաւալելով, անդրադարձաւ պոլսահայութեան իրավիճակին, հոն տիրող պայմաններուն եւ առնչակից հարցերու եւ երեւոյթներու:

Համազգայինի Կեդրոնական վարչութեան կողմէ բնօրրանին հետ կամրջումի մեկնարկը Պոլսոյ Ս. Վարդանանց եկեղեցւոյ համանուն երգչախումբէն սկսելու ընտրութիւնը պատահականութիւն չէ: Այս երգչախումբը փայլուն իրագործումներ արձանագրած է ու կ՛արձանագրէ պոլսահայ վերանորոգ մշակութային զարթօնքին մէջ: Անոր շարքերէն ծնունդ առաւ, օրինակ, պոլսահայ արդի առաջին աստղ երգչուհի Սիպիլը (Սիպիլ Բեկթորոսօղլին): Պատգամը յստակ է` «Տուէ՛ք մեզի ապահովութիւն ու տեսէք, թէ ինչպիսի՜ իրագործումներ կ՛արձանագրենք»: Հոն, ուր քաղաքականութիւնը ձախողած է, մշակոյթն է ազգային ինքնուրոյնութեան պահպանման ջահակիրը:

Ստորեւ` պոլսահայ հիւրերուն հետ կայացած հարցազրոյցին գլխաւոր մասերը.

 *  *  *

«ԱԶԴԱԿ».- Խօսինք «Վարդանանց» երգչախումբին մասին, ե՞րբ եւ ինչպէ՞ս հիմնուեցաւ, անոր ընդհանուր կառոյցին մասին ամփոփ գաղափար մը կարելի՞ է տալ: Միայն հոգեւոր շարականներո՞վ ելոյթ կ՛ունենաք: Որո՞նք կրնան մաս կազմել այս երգչախումբին: Օրինակ, հայկական գրաւեալ գաւառներէն հայ տղաք կա՞ն: Անդամակցութեան համար նախապայմաններ կա՞ն: Ինչպէ՞ս է իգական սեռին  համեմատութիւնը ձեր կազմին մէջ: Ո՞ւր եւ ինչպէ՞ս կը կատարէք ձեր փորձերը:

ՍԵԴՐԱԿ  ՏԱՒՈՒԹՀԱՆ.- 1909-ին Ֆերիգիւղի թաղին մէջ հիմնուած ու եկեղեցական արարողութիւնները կատարելու համար դպիրներէ բաղկացած խումբ մըն է, որ 1932 թուականին Կոմիտասեան ու Եկմալեան պատարագները բազմաձայն երգելու դիտաւորութեամբ, երգչախումբ մը կազմած է իր կողքին, որ եղած է ` «Վարդանանց դպրաց դաս երգչախումբ»: 1932-էն սկսեալ երաժշտագէտ փրոֆ. Էտուար Մանաս եւ փրոֆ. Արշամ Գաւաֆեան շարունակած են գործը, նուագած ու երբեմն ալ երգած են մեր երգչախումբէն:

ԱՏՐՈՒՇԱՆ  ՀԱԼԱՃԵԱՆ.- Փրոֆ. Էտկար Մանաս եւ Արշամ Գաւաֆեան շարունակած են գործը: Բայց ասոնք 1930-40-ական թուականներուն էին:

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ  ՆԱԼՃԸ.- Ասոնք` մինչեւ 1967, որմէ ետք մենք սկսանք մասնակցիլ  եւ յատկապէս 1985-էն ի վեր մայեսթրօ Ատրուշան սրկ. Հալաճեանի օրով վերելք արձանագրած է երգչախումբը:

Ա. Հ.- Բազմասահիկի վերածուած երգեր ունինք, կը ներկայացնենք դասական, օփերաներէ հատուածներ, նոյնիսկ` օփերեթներէ, օրաթորիոներէ եւ օփերաներէ, ինչպէս` Ճիոզեփի Վերտիէն: Նաեւ ժողովրդային երգեր կը ներկայացնենք: Անդամակցութեան գծով յատուկ նախապայմաններ չկան, երգչախումբին կրնան անդամակցիլ բոլոր անոնք, որոնք երաժշտական հետաքրքրութիւն ունին, ձայն եւ ականջ ունին:

Յ. Ն.- Այս բոլորը` ընկերակցութեամբ դաշնակահարուհի, մենակատարուհի Լիւսի Գահվէճիօղլուի:

Ս. Տ.- Ունինք մանկապատանեկան կազմը` շուրջ 30 երկսեռ անդամներով, դարձեալ Ատրուշան սրկ. Հալաճեանի խմբավարութեամբ: Մեր երգչախումբին փորձերը կը կատարենք եկեղեցւոյ կից գտնուող Շիրինօղլու սրահին մէջ: Այն Շիրինօղլուն, Պետրոս Շիրինօղլուն, որ Ս. Փրկիչ Ազգային հիւանդանոցի խնամակալութեան ատենապետն է, եւ որ յաճախ (ինչպէս այս անգամ) ստանձնած է մեր ձեռնարկներուն մեկենասութիւնը:

«Ա.».- Օգտուելով այս առիթէն` կրնա՞ք խօսիլ պոլսահայութեան իրավիճակին մասին:

Յ. Ն.- Պոլսոյ մէջ 60 հազար հայեր կան:

Ս. Տ.- Սա պահուս մենք Պոլսոյ մէջ ունինք Ս. Փրկիչ Ազգային հիւանդանոցը, որուն շուրջ կան 42 եկեղեցիներ: Ունինք երկու հիւանդանոց, երկու որբանոց եւ հինգ լիսէներ` Եսայեան, Կեդրոնական, Դպրեվանք, Սահակեան, Մխիթարեան:

Ատկէ դուրս, ինչպէս այստեղ ակումբ կ՛ըսէք, Երիտասարդաց կազմակերպութիւններ կան, սանուց միութիւններ, որոնք թատերական ձեռնարկներ կը կազմակերպեն:

ԼԻՒՍԻ ԳԱՀՎԵՃԻՕՂԼՈՒ.- Որովհետեւ համալսարան չունինք, պէտք է որ աշակերտները նիւթերը սորվին թրքերէնով, քանի պետական քննութեանց հարցումները թրքերէն են: Օրինակ` ես դպրոցիս մէջ սորվեցայ հայերէն, բայց աւարտելէ ետք ընտանիքիս մէջ, ծնողքէս է, որ աւելի հմտացայ հայերէնի մէջ: Մեր երգչախումբին աղուորութիւնը այն է, որ երկսեռ տղաք ու աղջիկներ կու գանք, կ՛անդամակցինք, իրարու կը ծանօթանան եւ կ՛ամուսնանան: Օրինակ` ես այս երգչախումբին մէջ ծանօթացայ ամուսնոյս եւ հիմա թէ՛ ամուսինս եւ թէ՛ մեր երկու զաւակները միասնաբար մաս կը կազմենք այս երգչախումբին:

«Ա.».- Թուրքիոյ զանազան վարչակարգերու ընթացքին, ըլլայ` հանրապետական, իսլամական թէ պետական հարուածներու շրջանին, պետութեան վերաբերմունքը ինչպէ՞ս էր:

Ս. Տ.- Թրքական պետութիւնը ոչ մէկ ձեւով կ՛արգիլէ մեր գործունէութիւնը: Կրօնական ազատութիւն կայ, մենք մեր ամէն տեսակ պաշտամունքները կը կատարենք ու մեր եկեղեցիներուն մէջ Կոմիտասէն ու Եկմալեանէն բազմաձայն պատարագ ու շարականներ կ՛երգենք ու պետութենէն ոչ մէկ միջամտութիւն կ՛ըլլայ:

Լ. Գ.- Նոյնիսկ «Կոմիտասի գիշեր» կազմակերպուեցաւ անոր ծննդեան 100-ամեակին առթիւ Պոլսոյ մէկ համերգասրահին մէջ: Այս ձեռնարկին նաեւ Թուրքիոյ մշակոյթի նախարարը ներկայ էր եւ 4-5 երգչախումբեր անջատ ելոյթներով Կոմիտասի երգերէն բաղկացած համերգ մը ներկայացուցին: Նոյն առիթով վաւերագրական պատկերիզով Կոմիտասի կեանքը ներկայացուեցաւ, իր անցեալը, իր կեանքը, թէ ինչպէս Փարիզ գացած է, խելագարած է, ինչպէս փախած է եւ այլն: Կոմիտասին շատ արժէք կու տան յատկապէս երաժշտութեամբ զբաղողները: Բագրատ Էսթուքեան Կոմիտասին կեանքը ներկայացուց, անոր անցեալը թէ ինչպէ՛ս խելագարած ու փախած եւ վերադարձած է Փարիզ:

Ս. Տ.- Կոմիտաս մտերիմ բարեկամ եղած է Խալիտէ Էտիվարին (1884-1964), որ եթէ չեմ սխալիր, միջամտած եւ օգնած է, որ Կոմիտաս վերադառնայ աքսորէն եւ Փարիզ մեկնի:

Ա. Հ.- Խալիտէ Էտիպ Էվիտար Կոմիտասի երգեհոնական բոլոր գործերը յանձնած է Ատնան Սայկիւնին (1907-1991):

Ս. Տ.- Մայր քաղաքապետարանը քանիցս մեզի հրաւիրած է, եւ մենք քրիստոնէական, հոգեւոր կրօնաշունչ երգերով ելոյթ ունեցանք:

Լ. Գ.- Մեր համերգները բաց են միաժամանակ` հայերուն եւ թուրքերուն, բոլորի՛ն: Երբ երգահանդէս կը կազմակերպենք, կը հրաւիրենք բոլորը, նաեւ` ոչ հայերը:

Ս. Տ.- Շուրջ 15-17 տարիներ առաջ մասնակցեցանք «Հապիթաթ» միջազգային կազմակերպութեան մէկ ձեռնարկին, նախկին նախագահ Սիւլեյման Տեմիրելն ալ, որ ներկայ էր, եկաւ ու շնորհաւորեց մեզ:

«Ա.».- Որեւէ դժուարութիւն կը դիմակալէ՞ք` քաղաքական թէ նիւթական իմաստով: Կրթական մարզէն ներս լեզուական սահմանափակումներ կա՞ն: Օրինակ, դուք որ իրաւաբան էք, բնական ձեւով կրնա՞ք կիրարկել ձեր այս մասնագիտութիւնը:

Ս. Տ.- Նայեցէ՛ք, ունեցած ենք կարգ մը դժուարութիւններ, օրինակ` անցեալին սեփականատիրութեան օրէնքին շուրջ որպէս հայկական կազմակերպութիւններ, վճռաբեկ ատեանի որոշումով ունեցած ենք կորուստներ, վնասներ: Բայց 2002-էն ի վեր, Եւրոպական Միութիւն մուտքի առթիւ որդեգրուած օրէնքներու լոյսին տակ, բաւական բարեփոխումներ եղան, ու մենք վերստացանք մեր կորսնցուցած կալուածներէն մաս մը: Իսկ սեպտեմբեր 1956-ի դէպքերուն, յոյներուն դէմ կատարուած յարձակումներու ընթացքին հայերս ալ վնասեցինք:

Թրքական իրաւաբանական կաճառին մէջ շուրջ քսան հայ փաստաբաններ կան եւ 42 տարիէ զանազան համայնքներու կողմէ պետութեան դէմ փաստաբան եմ ու գործունէութեանս ընթացքին կը յիշեմ, օրինակ, անգամ մը, երբ դիմացի կողմի փաստաբանը հայութեան մասին ակնարկեց, դատաւորը ի՛նք միջամտեց եւ լռեցուց զայն` ըսելով, որ` «հոս քաղաքական վէճի վայր չէ, հոս իրաւակա՛ն վայր է»:

Քաղաքապետութիւնները երբեմն կ՛օժանդակեն մեզի, օրինակ` Գերմանիոյ ձեռնարկին մասնակցեցանք շնորհիւ Շիշլիի քաղաքապետութեան աջակցութեան, որուն քաղաքապետն էր Մուսթաֆա Սարըկիւլ եւ փոխ քաղաքապետն էր` Վազգէն Պարըն: Գերմանիոյ երգահանդէսին ներկայ էր նաեւ տեղւոյն Թուրքիոյ հիւպատոսը, որ գատըգիւղաբնակ էր ներկայ գտնուեցաւ մեր ձեռնարկին եւ աւարտին շնորհաւորեց մեզ` խոստանալով յաջորդ ձեռնարկին նիւթապէս զօրակցիլ ու աջակցիլ մեզի:

Յ. Ն.- Մենք մեր օրապահիկը ապահովելէ ետք կ՛երթանք եկեղեցի ու կը հետեւինք դպրաց դասի փորձերուն, փոխանակ երթալ սրճարանները վատնելու մեր ժամանակները, ու ոչ ոք չի խանգարեր մեզ:

«Ա.».- Հայաստան եւ Արցախ այցելա՞ծ էք, ի՞նչ են ձեր տպաւորութիւնները:

Ս. Տ.- Այո՛, այցելեցինք Հայաստան ու երկու համերգ եւ մէկ պատարագ ներկայացուցինք: Այս առիթով սփիւռքի նախարար Հրանուշ Յակոբեան յատուկ շքանշանով պարգեւատրեց մեր սիրելի խմբավար Ատրուշան Հալաճեանը: Դժբախտաբար, սակայն, ժամանակի չգոյութեան պատճառով չկրցանք Արցախ  այցելել:

«Ա.».- Գրաւեալ Արեւմտեան Հայաստանի գաւառներու մէջ ալ ելոյթներ ունեցա՞ծ էք: Ինչպէ՞ս էր ներկայիս հոն եղողներուն վերաբերմունքը: Հայերու հանդիպեցա՞ք հոն:

Յ. Ն.- Գաւառներու մէջ հայեր չմնացին, քանի մը հոգի կան միայն Վանի կամ Տիգրանակերտի մէջ: Երբ (2010-ին) Աղթամար այցելեցինք եւ հոն եկեղեցւոյ անդրանիկ պատարագը կատարեցինք, հոն, ինչպէս նաեւ Տիգրանակերտի եւ Վանի մէջ հանդիպեցանք բազմաթիւ թրքացած հայերու, որոնք կրնայի՛ն ըսել, թէ իրենք հայ են:

Ս. Տ.- Այո՛, Մարտինի Քասիմիէ մետրեսեսի կոչուած տեղը ձեռնարկի մը մասնակցեցանք` առանց որեւէ միջադէպի: Օրինակ, Տիգրանակերտի մէջ քաղաքապետ Օսման Այտեմիր ընդունեց, որ քիւրտերն ալ  ժամանակին շատ չարչարանքներու ենթարկած են հայերը եւ ներողութիւն խնդրեց:

Լ. Գ.- Նոյնիսկ Աղթամարի պատարագէն ետք ելոյթ մը ունեցանք մօտակայ մարզասրահի մը մէջ, ուր բոլորն ալ ներկայ եղան: Ոստիկաններու ինքնաշարժներով մեզ տեղափոխեցին Աղթամարի մօտ գտնուող վայրերը` Եօթը եկեղեցիներու շրջանը, Վարագայ վանք եւ այլն. իրե՛նք մեզի առաջնորդեցին եւ ցոյց տուին մեր երբեմնի եկեղեցիները, վայրերը` «հո՛ս են ձեր հին տեղերը» ըսելով: Տիգրանակերտի մէջ հայերէն գիրերով «Բարի եկաք» գրուած պաստառներ կային:

«Ա.».- Այս ձեր առաջին այցելութիւնն է Լիբանան, ինչպէ՞ս է ձեր տպաւորութիւնը:

Պ.- Արամ Ա. վեհափառի բարձր հովանաւորութեամբ ու Համազգայինի հրաւէրով եկած ենք հոս, շնորհակալութիւն կը յայտնենք: Հայու ոգիի, հայապահպանման առումով մեծ ներդրում կայ այստեղ, որ շնորհաւորելի եւ ողջունելի է: Կը փափաքինք շարունակել այս գործակցութիւնը:

Եռեակ-ՀՅԴ յարաբերութիւններում լարուածութիւնն աճում է: Արդէն սկսել են փոխադարձ մեղադրանքներ հնչեցնել իշխանութիւնների հետ համագործակցելու պարունակում: Այս թեմայով զրուցեցինք ՀՅԴ խմբակցութեան քարտուղար Աղուան Վարդանեանի հետ, ով հաւատացած է, որ որոշ ժամանակ կ՛անցնի, կրքերը կը հանդարտուեն, եւ ամէն ինչ իր տեղը կ՛ընկնի:

«Բոլոր քաղաքական ուժերն էլ յարաբերւում են իշխանութիւնների հետ, եւ դրա մէջ որեւէ գաղտնիք չկայ: Այսօր նաեւ եռեակի քաղաքական ուժերից ոմանք են յարաբերւում իշխանութիւնների հետ, բնական է, որ հարցեր են քննարկում, հանդիպումներ են ունենում, եւ դրա մէջ որեւէ արտառոց բան չկայ: Ուստի պէտք չէ սեւեռուել Դաշնակցութեան վրայ եւ փորձել Դաշնակցութեանը մեղադրել», ասաց Աղուան Վարդանեանը` նշելով, որ ինքը յարաբերուելն ու հարցեր քննարկելը իշխանութիւնների հետ դատապարտելի չի համարում:

ՎԱՀԷ ՄԱԿԱՐԵԱՆ.- Այդուհանդերձ, դուք եռեակի ուժերի կողմից իշխանութիւնների հետ համագործակցութիւն տեսնո՞ւմ էք, որի տակ բացասական, պախարակելի ինչ որ բան կարող է լինել:

ԱՂՈՒԱՆ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ.- Ո՛չ: Նոյնը իրենք կարող են մեր մասին ասել, եւ ես այդ հարցին պատասխանել եմ, որ մենք նոյնիսկ սահմանադրական բարեփոխումների հարցում համագործակցութեան մէջ չենք: Մենք այս հարցում ունենք մեր պատկերացումները եւ դրանք շարադրում ենք: Կը համապատասխանի՞ Սահմանադրութիւնը մեր պատկերացումներին, մենք կ՛ասենք` այո, համաձայն ենք, չի համապատասխանի, կ՛ասենք, որ սա մեր երկրի առջեւ ծառացած խնդիրները չի լուծում, ուրեմն լուրջ չէ այդ ճանապարհով գնալը, եւ չենք գնայ: Սա է մեր դիրքորոշումը, եւ մենք հետեւողականօրէն այս տարիների ընթացքում պահպանել ենք մեր սկզբունքները: Մեզ համար զարմանալի եւ տարօրինակ է, երբ ուրիշներն են ժամանակի մէջ փոփոխում իրենց տեսակէտներն ու սկզբունքները:

ՎԱՀԷ ՄԱԿԱՐԵԱՆ.- Եթէ Սահմանադրականի հարցը հանուի օրակարգից, հնարաւո՞ր է, որ եռեակը նորից քառեակ դառնայ:

ԱՂՈՒԱՆ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ.- Դուք մեր սկզբունքը հրաշալի գիտէք. այն հարցերում, որտեղ քաղաքական ուժերը քննարկում եւ գալիս են համաձայնութեան, այդ համագործակցութիւնը միշտ էլ հնարաւոր է: Դա չի նշանակում քարացած ձեւաչափ: Հիմա տեսէ՛ք, նոյն 12 կէտերի հետ կապուած, մենք ունէինք յստակ պայմանաւորուածութիւն` քառեակով ամփոփելու եւ ներկայացնելու եզրակացութիւնը: Ցաւօք, մեր գործընկերները գնացին այլ ճանապարհով` Դաշնակցութեան հետ չհամաձայնեցնելով իրենց քայլերը: Դա իրենց իրաւունքն է: Աստուած իրենց հետ: Վերջին երկու դէպքերը, երբ որ մեզ առաջարկում էին հրատապ լուծուող հարցերը քննարկել, մենք ասացինք, որ եթէ մի հարց մեզ հետ չէք քննարկել, եթէ մի փաստաթղթի ձեւաւորմանը մենք մասնակից չենք եղել, հիմա բերել էք, որ ստորագրենք® Էստեղ նաեւ մի նուրբ պահ կայ` ինչ որ առումով փորձել քառեակի տպաւորութիւնը վերականգնել: Եռեակի հանրահաւաք եղաւ, հանրահաւաքում յայտարարուեց քառեակ, յաջորդ օրը եռեակը նիստ արեց, ասաց` եռեակ է, քառեակ չկայ® այստեղ ներքին խմորումների հարց է: Բայց բերել մեզ ասել` այս թղթի տակ ստորագրէք, դա մեր ոճը չէ, ոեւէ մէկը չի կարող մեզ հետ խօսել նման` փաստի առաջ կանգնեցնելու ոճով:

ՎԱՀԷ ՄԱԿԱՐԵԱՆ.- Այսինքն` ձեր (ՀՅԴ-ի) կարիքը զգացւո՞ւմ է եռեակում:

ԱՂՈՒԱՆ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ.- Մեր կարիքը միշտ է զգացւում եւ զգացուելու է, եւ բոլորն են զգալու մեր կարիքը:

ՎԱՀԷ ՄԱԿԱՐԵԱՆ.- Եռեակի հետ համագործակցութեան կամուրջներն այրուած չե՞ն:

ԱՂՈՒԱՆ ՎԱՐԴԱՆԵԱՆ.- Բնականաբար: Մի երկրում գործող քաղաքական ուժեր ենք, ի՞նչ կամուրջներ այրելու մասին է: Կամուրջներ այրելու տպաւորութիւն կարող են թողնել ընդամէնը որոշ լրատուամիջոցներ, բայց դա էլ իրենց աշխատանքն է:

«Հրապարակ»