Ռուսիոյ գիտութիւններու ակադեմիայի ակադեմիկոս, ուռուցքաբան Լեւոն Մկրտչեան, որ Ռուսիոյ հայերու միութեան նախագահ Արա Աբրահամեանին կողմէ այս օրերուն ստացած է «Ոսկէ աստղ» պատուոյ նշան, ստեղծած է քաղցկեղը կանխարգիլող պատուաստանիւթ: «Ես քսանհինգ տարի աշխատել եմ` փրոֆիլաքթիք (ախտականխիչ, Ա.) հակաքաղցկեղային պատուաստանիւթ ստեղծելով: Ընդգծում եմ` փրոֆիլաքթիք, քանի որ այժմ աշխարհում կայ մօտ երեսուն թերափեւթիք պատուաստանիւթ: Փորձարկումների ընթացքում պարզ դարձաւ, որ պատուաստանիւթը ոչ միայն բարձրացնում է հակաքաղցկեղային բնական դիմադրողականութիւնը, այլեւ ինչ որ չափով նպաստում, որ քաղցկեղ չառաջանայ: Ինչ որ չափով եմ ասում, քանի որ օնկոլոգիայում ընդունուած չէ միանշանակ բնորոշումներով առաջնորդուել: Պատուաստանիւթի շնորհիւ ոչ միայն քաղցկեղը կը կանխարգելուի, այլեւ քաղցկեղի վիրահատութիւնից յետոյ հնարաւոր կը դառնայ մեթասթազների չառաջացումը, երբ հեռացուի փոքր ուռուցքը, ճառագայթային բուժմամբ բարելաւում արձանագրուի»:

Պատուաստանիւթը արդէն 2015 թուականին պետական գրանցում պիտի ստանայ Ռուսիոյ մէջ, առայժմ Ռուսիոյ առողջապահութեան նախարարութեան կողմէ համապատասխան աշխատանքներ կը տարուին, եւ ներկայիս թոյլտուութիւն կայ զայն օգտագործելու միայն Ռուսիոյ տարածքին: Սակայն անհրաժեշտ է նաեւ պետական գրանցում, որպէսզի անիկա վաճառուի. «Դա, ի հարկէ, ոչ բոլորի սրտով է, քանի որ օնկոլոգիայում կայ անառողջ քորփորաթիւ շահ», խոստովանած է Լ. Մկրտչեան:

Արիւնը կարեւոր է մեր մարմնի աշխատանքին եւ գոյատեւման համար: Անիկա կը փոխադրէ թթուածին եւ սննդանիւթեր, որոնք կը սնուցանեն մարմնի բջիջները, ինչպէս նաեւ` այլ նիւթեր, որոնք կը պայքարին վարակներու դէմ: Չափահաս մը կ՛ունենայ 5-6 լիթր արիւն:

Արիւնը կազմուած է երկու բաժիններէ`

Ա. արիւնահեղուկ (plasma), որ կը կազմէ արեան 55 առ հարիւրը.

Բ. Երեք տեսակ բջիջներ`

ա. Կարմիր գնդիկներ-բջիջներ,

բ.  Սպիտակ-ճերմակ գնդիկներ-բջիջներ,

գ. Թիթեղիկներ (platelets),

Այս երեք տեսակ բջիջները, որոնք կը կազմուին ոսկրածուծին մէջ, կը լողան ազատօրէն արիւնահեղուկին մէջ:

Կարմիր գնդիկները կը պարունակեն երկաթով հարուստ բնասպիտ մը` hemoglobin, որ կը փոխադրէ թթուածինը մարմնի բոլոր բջիջներուն:

Ճերմակ գնդիկները կը պաշտպանեն մարմինը ցպկամարմիններէ (bacteria) եւ ժահրերէ (viruses): Վարակի մը պարագային անոնք շուտով գործի կը լծուին եւ կը պայքարին յարձակող ցպկամարմիններուն եւ ժահրերուն դէմ:

Թիթեղիկները աւելի պզտիկ են, քան կարմիր գնդիկները. անոնց պարտականութիւնն է արեան մէջ արիւնակոյտեր (blood clots) կազմել եւ արգելք հանդիսանալ արիւնահոսութեան:

Արիւնահեղուկը բնասպիտներով հարուստ  դեղնորակ հեղուկ մըն է. այս բնասպիտներէն են` albumine-ը, immunoglobuline-ը  եւ արիւնագունդ կազմողները:  Մէկ կաթիլ արիւնը կը պարունակէ մօտաւորապէս 5 միլիոն կարմիր գնդիկներ:

Կան 30-է աւելի զանազան  արեան խմբաւորումներու դասակարգումներ, որոնցմէ ամէնէն աւելի ընդհանրացածներն են`

1. ABO դասակարգումը, որ ունի A, B, AB, եւ O խմբաւորումները.
2. RH դասակարգումը, որ ունի Rh+ եւ Rh- խմբաւորումները.

1900-ին աւստրիացի գիտնական Karl Landstiener Քարլ նկարագրած է  արեան ABO դասակարգումը` A, B եւ O  խմբաւորումներով: Այս իրագործումին համար ան  1930-ին ստացած է  Նոպէլեան մրցանակը բնախօսութեան մէջ: 1902-ին Decastrello եւ Sturli  գտած են  այս դասակարգումին  չորրորդ խմբաւորումը` AB խմբաւորումը:

ABO դասակարգումը հիմնուած է կարմիր գնդիկներուն վրայ  յատուկ հակածիներու (antigen) գոյութեան եւ կամ բացակայութեան: Այս հակածինները կրնան ըլլալ` բնասպիտներ (proteins), ածխաջրատներ (carbohydrates), շաքարաբնասպիտներ (glycoproteins) եւ շաքարաճարպեր (glycolipids):  A, B եւ AB խմբաւորումները ունին իրենց կարմիր գնդիկներուն վրայ համապատասխան A, B եւ AB հակածիները: A  եւ  B հակածիներու բացակայութեան արեան խմբաւորումը կը կոչուի` O խմբաւորում: A խմբաւորումի արիւնահեղուկը կը պարունակէ IgM  հակամարմինները (antibodies)  B  հակածինին  դէմ: B խմբաւորումի արիւնահեղուկը կը պարունակէ IgM հակամարմինները  A հակածինին դէմ: AB  խմբաւորումի արիւնահեղուկը  զերծ է  հակամարմիններէ: O խմբաւորումի արիւնահեղուկը  կը պարունակէ  IgM հակամարմինները  A եւ B հակածիներուն դէմ: IgM հակամարմինները կը զարգանան մեր կեանքի առաջին տարուան ընթացքին:

Ծինաբանականօրէն ABO խմբաւորումը կը ժառանգուի թիւ 9-ը chromosome-ի վրայ գտնուող յատուկ ծինով մը, որ կը կոչուի ABO ծին: Զաւակներու արեան  ABO դասակարգումի խմբաւորումը կախեալ է ծնողներուն արեան  խմբաւորումէն: Անոնք կը ժառանգեն իրենց ծնողներէն` համաձայն հետեւեալ տախտակին.

Հայր

__________________O______________A____________B_____________AB_____________

Արեան ABO  դասակարգումէն անկախ բժիշկ-գիտնականներ գտած են արեան երկրորդ դասակարգում մը, որ կը կոչուի Rhesus եւ կամ RH դասակարգում` համաձայն Rhesus հակածինի գոյութեան կարմիր գնդիկներուն վրայ: Այս հակածինին գոյութեան պարագային անհատը կ՛ունենայ Rh+ խմբաւորում, իսկ անոր բացակայութեան անհատը կ՛ունենայ  Rh-  խմբաւորում:

Հիմնականօրէն մեզմէ իւրաքանչիւրը կ՛ունենայ հետեւեալ  արեան 8 խմբաւորումներէն մէկը`

ARh+ , ARh- , BRh+ , BRh- , ABRh+ , ABRh- , ORh+  եւ RhO- :

Տեսնուած է որ աշխարհի բնակչութեան մօտաւորապէս 37 առ հարիւրը  ունին  O+    արիւն, 34 առ հարիւրը  A+ արիւն, 10 առ հարիւրը  B+  արիւն, 4 առ հարիւրը  AB+ արիւն, 6 առ հարիւրը O- արիւն, 6 առ հարիւրը  A- արիւն, 2 առ հարիւրը  B- արիւն եւ 1 առ հարիւրը  AB- արիւն:

Rh+ անձեր  իրենց արիւնահեղուկին մէջ հակամարմիններ կը զարգացնեն  Rh հակածինին դէմ, իսկ  RH- անձեր իրենց արիւնահեղուկին մէջ  հակամարմիններ չեն զարգացներ RH հակածինին դէմ:

Զաւակներու արեան Rh դասակարգումի խմբաւորումը դարձեալ կախեալ է ծնողներու արեան Rh խմբաւորումէն: Անոնք կը ժառանգեն իրենց ծնողներէն` համաձայն հետեւեալ տախտակին.

Մայր

Rh+                          Rh-

________________________________________________________________________

Rh+, Rh-                   Rh+, Rh-

Rh+

Հայր                     Զաւակներ                                                            Զաւակներ

Rh-                                    Rh+, Rh-                        Rh-

Արեան փոխներարկում (blood transfusion)  ըսելով` կը հասկնանք հիւանդին ներարկել արիւն իր ամբողջութեանը մէջ եւ կամ`  արիւնէն որոշ բաժիններ: Ամէնէն շատ փոխներարկուածներն են նախ կարմիր գնդիկները, ապա` թիթեղիկները եւ արիւնահեղուկը:

Կարմիր գնդիկներու փոխներարկումը կը կատարուի, երբ անհատ մը մեծ քանակութեամբ արիւն կորսնցնէ արկածով  եւ կամ վիրաբուժական գործողութեան ընթացքին: Փոխներարկումը կը տեւէ 2-4 ժամ: Նուիրատուին կարմիր գնդիկները կարելի է պահել 42 օր սառնարանի մէջ, 1-6 սանթիկրատ ջերմաստիճանով:

Ճերմակ գնդիկներու փոխներարկումը կը կատարուի շատ քիչ պարագաներու: Նուիրատուին ճերմակ գնդիկները կրնան պահուիլ 24 ժամ 20-24 սանթիկրատ ջերմաստիճանով:

Թիթեղիկները կը փոխներարկուին, երբ անհատ մը մեծ քանակութեամբ արիւն կորսնցնէ եւ կամ անոր թիթեղիկները բնականօրէն չեն գործեր եւ կամ նուազած են: Փոխներարկումը կը տեւէ 0.5-2 ժամ: Նուիրատուին թիթեղիկները կը պահուին 5 օր, 20-24 սանթիկրատ ջերմաստիճանով:

Արիւնահեղուկի փոխներարկումը կը տեւէ 1-2 ժամ: Նուիրատուին արիւնահեղուկը կը պահուի մէկ տարի, սառած վիճակով:

450 մլ արեան փոխներարկումը կը կատարուի 4 ժամուան ընթացքին եւ ամբողջ տեւողութեան պէտք է հսկել հիւանդին ջերմութեան, զարկերակային ճնշումին, սրտի զարկին եւ շնչառութեան:

Արեան փոխներարկում տեղի կ՛ունենայ երկու ձեւերով`

1. Արեան ներարկումը անձէ մը այլ անձի մը (heterologus).
2. Անձէ մը նոյնինքն անձին, այսինքն` ինքնափոխներարկում (homologus). այս մէկը կարելի է` հիւանդին արիւնը հաւաքելով վիրաբուժական գործողութենէն մի քանի շաբաթներ առաջ եւ կամ գործողութեան ընթացքին եւ ապա հիւանդին փոխներարկել իրմէ հաւաքուած արիւնը:

Արեան փոխներարկումի ընդհանրացած  ձեւը  առաջինն է: Անձ մը կամաւոր իր արիւնը կը պարգեւէ այլ անձի մը. ան կ՛ըլլայ նուիրատու եւ կը կոչուի` տուող (donor) իսկ իր արարքը կը կոչուի` տուչութիւն (donation):

Նուիրատուն իր այս արարքով կը փրկէ հիւանդի մը կեանքը:

Արեան փոխներարկումը ապահով եւ ընդհանրապէս անվտանգ միջոցառում մըն է: Անիկա կը կատարուի զանազան կացութիւններու մէջ եւ յաճախ կը դառնայ միակ միջոցը` փրկելու համար հիւանդի մը կեանքը:

Արեան փոխներարկումը կը կատարուի հիւանդին համամտութեամբ եւ  որոշումով, բացի` շտապ պարագաներուն, երբ հիւանդը անգիտակից վիճակի մէջ կը գտնուի:

Արեան տուչութիւն չեն կրնար ընել յղի կիները, ինչպէս նաեւ` այն անհատները որոնք կը տառապին հետեւեալ հիւանդութիւններէ` խլիրդ, լեարդաբորբ (hepatitis), շնչարգելութիւն, սրտի հիւանդութիւն, սակաւարիւնութիւն (anemia), մալարիա, զարկերակային գերճնշում եւ AIDS:

Նուիրատուներու արեան հաւաքման աշխատանքը տեղի կ՛ունենայ հետեւեալ ձեւով.

Ա. Արեան նուիրատուն կը ներկայանայ արեան հաւաքման կեդրոն մը, ուր կը տարուին հետեւեալ աշխատանքները.

ա. Նուիրատուն կը պատասխանէ բժշկական հարցարանի մը, որուն միջոցով կը յայտնուի անոր առողջական վիճակը եւ յղի չըլլալը:

բ. Նուիրատուն կ՛ենթարկուի բժշկական ընդհանուր քննութեան, կը ճշդուին` անոր առողջական ընդհանուր վիճակը, անոր զարկերակային ճնշումը, սրտի զարկը եւ ջերմաստիճանը:

գ. Արեան քննութեամբ կը ճշդուին` անոր արեան կարմիր գնդիկներուն եւ արիւնասպիտակուցին չափը, արեան խմբաւորումը եւ որոշ  վարակներէ զերծ ըլլալը:

Նուիրատուն հիմնականօրէն  պէտք է ըլլայ առողջ, չունենայ` տռփախտ (syphilis), սակաւարիւնութիւն, սրտի հիւանդութիւն, յղութիւն, AIDS, մալարիա, յառաջացած եւ ծաւալուն խլիրդ, արեան հիւանդութիւններ եւ լեարդաբորբ:

Դրական արդիւնքներու գոյութեան պարագային նուիրատուէն կը հաւաքուի 450 մլ արիւն, որ կը պահուի սառնարաններու մէջ  ամբողջական վիճակով եւ կամ` կարմիր գնդիկներն ու թիթեղիկները առանձնաբար:

Նուիրատուին արիւնը հաւաքելէ ետք, արեան փոխներարկումը  կը կատարուի հետեւեալ գործընթացով.

1. Կը քննուի նուիրատուին արիւնը եւ ստացողին արիւնը գիտնալու համար երկուքին արեան խմբաւորումը` ABO եւ Rh դասակարգումով, այսինքն` A, B, AB, O եւ Rh- եւ կամ Rh+ խմբաւորումները:
2. Կը կատարուին հետեւեալ քննութիւնները` գիտնալու համար`

ա. Ստացողին կարմիր գնդիկներու  A, B, AB եւ Rh հակածիներու գոյութիւնը.

բ. Ստացողին արիւնահեղուկին մէջ  որոշ կարմիր գնդիկներուն դէմ հակամարմիններու գոյութիւնը.

գ. Ստացողին արիւնահեղուկի եւ նուիրատուին կարմիր գնդիկներու հակածիներուն միջեւ համատեղելիութեան (compatibility)  գոյութիւնը.

3. Համատեղելիութեան պարագային, կը կատարուի փոխներարկումը, այսինքն նուիրատուին արիւնը կը ներարկուի հիւանդին:

Համատեղելիութեան քննութեան ընթացքին արիւն ստացող անհատին արիւնահեղուկը կը խառնուի արիւն տուողի կարմիր գնդիկներուն հետ: Կարմիր գնդիկներու կուտակումը (agglutination, clumping) կը փաստէ անհամատեղելիութիւնը եւ, ուրեմն, նուիրատուին արիւնը կարելի չէ փոխներարկել հիւանդ-ստացողին:

Կարմիր գնդիկներու համատեղելիութիւնը կը տեսնուի արեան ABO հետեւեալ խմբաւորումներու միջեւ`

AB խմբաւորումով ստացողի եւ O, A, B, AB խմբաւորումով նուիրատուի միջեւ.

B  խմբաւորումով ստացողի եւ  O, B խմբաւորումով նուիրատուի միջեւ.

A  խմբաւորումով ստացողի եւ  O, A խմբաւորումով նուիրատուի միջեւ.

O  խմբաւորումով ստացողի եւ  O խմբաւորումով նուիրատուի միջեւ.

Ընդհանրապէս նուիրատուն եւ ստացողը ունենալու են նոյն խմբաւորումը, սակայն շտապ պարագաներու, երբ կարելի չ՛ըլլար կատարել արեան խմբաւորումի քննութիւնը, հիւանդին կը փոխներարկուի  ORh-  խտացուած կարմիր գնդիկներ, բայց` ոչ  ORh-  արիւն:

Rh-  անձեր կը կոչուին համայնական տուող-նուիրատուներ (universal donors).

Rh+ անձեր կը կոչուին համայնական ստացողներ (universal recipients).

Rh+ անձ մը կրնայ արիւն տալ Rh+ անձի մը.

Rh+ անձ մը չի կրնար արիւն տալ Rh- անձի մը.

Rh- անձ մը կրնայ արիւն տալ Rh- անձի մը.

Rh- արիւն ունեցող հիւանդը ստանալու է  Rh- նուիրատու արիւն, բացի շտապ պարագաներէն եւ Rh- արեան բացակայութեան.

Rh+ արիւն ունեցող հիւանդը ստանալու է Rh+ եւ կամ Rh- նուիրատու արիւն:

Rh-  հիւանդ մը, որ բնաւ հակամարմիններ չունի իր արիւնահեղուկին մէջ, կրնայ ստանալ  առաջին անգամ Rh+ արիւն ընդհանրապէս անվտանգ, սակայն ան իր արեան մէջ կը զարգացնէ հակամարմիններ Rh հակածիներուն դէմ. երբ ան երկրորդ անգամ  Rh+ արիւն ստանայ, կ՛ունենայ փոխներարկումի հակադարձութիւն, այսինքն` արիւնալուծում (hemolysis): Հետեւաբար  Rh- յղի կիներ բնաւ պէտք չէ ստանան   Rh+  արեան փոխներարկում: Անոնք ստանալու են միայն  Rh- արեան փոխներարկում:

Rh- յղի կին մը, որուն ամուսինը Rh+ է, կրնայ ունենալ Rh+  եւ կամ  Rh- սաղմ. առաջին յղութեան այս կինը իր Rh+ սաղմին հետ ընդհանրապէս կը գոյակցի բնականօրէն եւ իր արիւնահեղուկին մէջ կը զարգացնէ հակամարմիններ սաղմի Rh+ հակածիներուն դէմ: Յաջորդ յղութեան երբ սաղմը Rh+ ըլլայ, այս Rh- յղի կնկան Rh+ հակամարմինները կը վնասեն Rh+ սաղմին եւ կը յառաջացնեն արիւնալուծում:

Rh- յղի կիներ եւ անձեր բնաւ ստանալու չեն  RH+ արիւն, այլ ընդհակառակը, ստանալու են միայն Rh- արիւն:

Ապահով արեան փոխներարկում կը կատարուի հետեւեալ տախտակներու համաձայն.

Ապահով արիւնահեղուկի փոխներարկում կը կատարուի հետեւեալ տախտակի համաձայն.

Փոխներարկումի ընթացքին կրնան պատահիլ որոշ բարդութիւններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են`

1. Գերզգայնութեան պարզ նշաններ` քերուըտուք եւ մորթի կարմրութիւն.
2. Ջերմ եւ դող.
3. Գլխացաւ եւ քրտինք.
4. Հակամարմիններու յայտնաբերում եւ կարմիր գնդիկներու փճացում.
5. Շնչառական դժուարութիւն.
6. Սուր արիւնալուծային (hemolysis) հակազդեցութիւն, ինչպէս նաեւ երիկամներու աշխատանքի վատթարացում եւ ծայրագոյն պարագաներուն` մահ: Անհամատեղելիութեան պարագային փոխներարկումը կը կասեցուի շուտով եւ կ՛ուսումնասիրուին անհամատեղելիութեան պատճառները:

Արեան համատեղելիութեան  քննութիւնը արիւն ստացողի եւ տուողի միջեւ խիստ կարեւոր է հեռու մնալու համար վերոյիշեալ բարդութիւններէն:

Մեծ քանակութեամբ արեան փոխներարկումը  մէկ օրուան ընթացքին կը յառաջացնէ որոշ հիւանդագին եւ անհաճոյ երեւոյթներ` զարկերակային ճնշումի  նուազում, ենթաջերմութիւն եւ կիրի նուազում:

Շնորհիւ բժշկական աչալուրջ հսկողութեան եւ մանրակրկիտ քննութեան որդեգրումին` AIDS-ի եւ լեարդաբորբի պատահականութիւնը շատ հազուադէպ են արեան փոխներարկումէ ետք:

Մոնրէալ

Մենք բոլորս մեր ինքնաշարժները տարուան մը ընթացքին նուազագոյնը մէկ անգամ մեքենագէտի մը կը տանինք, որպէսզի ան քննէ ինքնաշարժին կարողութիւնը կամ յայտնաբերէ մեքենական խանգարում մը: Մեր մարմինն ալ կը կարօտի նման հոգատարութեան եւ բժշկական հերթական կարգ մը հիմնական քննութիւններու, որոնց միջոցով կը բացայայտուի հիւանդութեան մը գոյութիւնը եւ կամ` հակառակը: Շատ մը հիւանդութիւններ եւ առողջապահական հարցեր կը բացայայտուին` կատարելով շատ կանուխ բժշկական հերթական քննութիւններ: Անոնց միջոցով մենք կը դառնանք արթուն եւ նախագործօն` հանդէպ մեր առողջութեան:

Կանուխ ախտաճանաչուած հիւանդութիւն մը շատ դիւրաւ կարելի է դարմանել, քան` ուշ ախտաճանաչուած հիւանդութիւն մը: Բժշկական կանխազգուշական քննութիւնները միջոցներ են` կանուխէն առաջքը առնելու շատ մը հիւանդութիւններու զարգացումին:

Հետեւեալ բժշկական քննութիւնները յանձնարարելի են անհատի մը առողջութեան պահպանման համար.

Ա. Բժշկական տարեկան ընդհանուր քննութիւն.

Ամէն անհատ հարկ է, որ այցելէ իր ընտանեկան բժիշկին տարին անգամ մը, նոյնիսկ եթէ ան կը կարծէ, որ առողջ է եւ առողջական ոչ մէկ գանգատ ունի:

Այս այցելութեան ընթացքին բժիշկը կը քննէ ենթական եւ կ՛արժեւորէ անոր զարկերակային ճնշումը, սրտին զարկը, շնչառութիւնը, մարմինին ջերմութիւնը, բոլոր օրկանները, մտային եւ հոգեկան վիճակը:

Այս արժեւորումէն ետք բժիշկը կը պահանջէ ենթակայէն, որ կատարէ`

1. Արեան կարմիր եւ ճերմակ գնդիկներու, մաղձաճարպի, շաքարի եւ բնասպիտներու քննութիւնները.
2. Թոքերու Ք ճառագայթային նկարում.
3. Պարզ սրտագրութիւն:

Բ. Ոսկորներու կրածինի խտաչափութիւն (bone calcium densitometry).

Այս քննութեան միջոցով կը չափուի ոսկորներուն պարունակած կրածինի խտութիւնը: Անոր արդիւնքով կը գիտցուի ոսկրափխրումի (osteoporosis) աստիճանը եւ կը կատարուի անոր ախտաճանաչումը: Ոսկորներու կրածինի խտաչափութիւնը պէտք է կիրարկուի 50 տարիքը բոլորած բոլոր անհատներուն եւ մանաւանդ կիներուն: Ոսկրափխրումի ախտաճանաչումով կարելի է կասեցնել ոսկրափխրումի յառաջխաղացքը եւ դարմանել զայն, ինչպէս նաեւ` արգելք հանդիսանալ ոսկրային կոտրուածքներու:

Այս քննութիւնը կը կատարուի հիւանդանոցներու կամ յատուկ կեդրոններու մէջ: Անիկա անվնաս Ք ճառագայթային քննութիւն մըն է եւ կը կատարուի առանց զգայազրկումի եւ ցաւազերծումի: Ենթական քննութեան ընթացքին կը մնայ արթուն եւ գիտակից:

65 տարեկանէն վեր բոլոր կիներն ու տղամարդիկը պէտք է կատարեն այս քննութիւնը: Բնական արդիւնքի պարագային, քննութիւնը պէտք է կրկնուի երեք տարի ետք: Իսկ ոսկրափխրումի ախտաճանաչումի պարագային քննութիւնը պէտք է կրկնուի ամէն տարի:

Գ. Կիներու կրծքագեղձի (mammary gland) մատնային քննութիւն.

Այս քննութիւնը կը կատարուի բոլոր կիներուն` բժիշկին կողմէ: Անիկա պարզ մատնային քննութիւն մըն է, որ կը կատարուի մեղմօրէն դպչելով կրծքագեղձին եւ շօշափելով գեղձը իր ամբողջութեան մէջ: Բոլոր կիները կրնան կատարել այս քննութիւնը տան մէջ, հայելիին դիմաց կեցած` որպէս ինքնաքննութիւն:

Կրծքագեղձի մատնային քննութեան ընթացքին բժիշկին ուշադրութիւնը պէտք է կեդրոնանայ հետեւեալ անբնական երեւոյթներուն վրայ.

1. Կրծքագեղձի կարծրութիւն.
2. Պզտիկ կամ մեծ ուռի մը գոյութիւն.
3. Կրծքագեղձի մորթի անբնական գունաւորում.
4. Կրծքագեղձի պտուկէն (nipple) թարախոտ կամ արիւնոտ հոսք:

Որեւէ մէկ անբնական երեւոյթի մը պարագային ենթական պէտք է դիմէ մասնագէտ բժիշկի, որ կը կատարէ կրծքագեղձի Ք ճառագայթային նկարում (mamography) եւ անդրձայնային նկարում (ultrasound):

Դ. Կրծքագեղձի Ք ճառագայթային նկարում.

Անիկա յատուկ քննութիւն մըն է կիներուն համար: Անոր միջոցով կը յայտնաբերուին լաւորակ ուռեր եւ պարկեր (cysts) ու խլրդային ուռեր: Այս քննութիւնը պէտք է կատարուի ամէն տարի, 40-49 տարեկան կիներուն, երկու տարին անգամ մը` 50-69 տարեկան կիներուն եւ ըստ պահանջի` 70 տարեկանէն վեր կիներուն:

Ե. Հաստ աղիքի դիտում (colonoscopy).

Անիկա կը կատարուի հիւանդանոցի մէջ եւ ստամոքսա-աղիքային մասնագէտ բժիշկի (gastro-enterologist) մը կողմէ, որ կը կիրարկէ քննութիւնը ընդհանուր զգայազրկումով (general anesthesia) եւ կամ` ներերակային ցաւազերծիչ (pain killer) դեղերու ներարկումով: Մասնագէտ բժիշկը կը գործածէ կակուղ եւ դիւրաթեք (flexible) լուսաւոր խողովակ մը, որ կը ներմուծուի սրբանէն (anus) ներս եւ կ՛ուղղուի դէպի վեր` հասնելով մինչեւ հաստ աղիքի վերջաւորութեան: Դիտակին ծայրամասը զետեղուած մանրանկարիչ սարքը կը նկարէ ամբողջ հաստ աղիքին ներքին պատը: Հաստ աղիքի դիտումով կրնան յայտնուիլ հետեւեալ անբնական երեւոյթները.

1. Ցցունքներ (polyps), որոնք լաւորակ ուռեր են, սակայն անոնք կրնան արիւնահոսութիւն յառաջացնել.
2. Վատորակ ուռեր` խլիրդ (cancer). անոնք կը տեսնուին մասնաւորապէս հաստ աղիքի վերընթաց (ascending) եւ վարընթաց (descending) բաժիններուն մէջ.
3. Նախախլիրդային (precancerous) ուռեր.
4. Արիւնահոսութիւն:

Հաստ աղիքի դիտումին ընթացքին տեսնուած անբնական եւ կասկածելի հիւսկէնը կը կենսահերձուի (biopsy) եւ վերցուած անբնական հիւսկէնը կը ղրկուի ախտաբանական քննութեան:

Հաստ աղիքի դիտումը պէտք է կատարուի 50 տարեկանէն ետք, երկու սեռերուն ալ: Առաջին քննութեամբ անբնական երեւոյթ չտեսնուելու պարագային, քննութիւնը պէտք է կրկնուի 10 տարի ետք: Իսկ անբնական արդիւնքի պարագային, քննութիւնը պէտք է կրկնուի` ըստ մասնագէտ բժիշկի հայեցողութեան:

Զ. Նախաղիի մատնային քննութիւն (rectal finger examination).

Անիկա կը կատարուի շագանակագեղձի արժեւորման համար: Բժիշկը իր մատը կը մտցնէ սրբանէն ներս եւ կը բարձրացնէ մօտաւորապէս 10-15 սմ. ու կը շօշափէ հաստ աղիքին պատերը, մասնաւորապէս այն բաժինը, ուր կարելի է զգալ շագանակագեղձը:

Այս քննութեամբ բժիշկը մօտաւոր գաղափար մը կ՛ունենայ շագանակագեղձի չափի, մեծութեան, ծաւալի եւ կազմուածքի (consistency) մասին, մասնաւորապէս` անոր սահունութեան, կարծրութեան եւ կակուղութեան ինչպէս նաեւ` ցաւի գոյութեան:

Նախաղիի մատնային քննութիւնը պէտք է կատարուի բոլոր տղամարդոց` 45 տարեկանէն ետք եւ ամէն տարի:

Է. Արեան մաղձաճարպի (cholesterol) քննութիւն.

Տղամարդիկ պէտք է կատարեն այս քննութիւնը 40 տարեկանէն ետք եւ ամէն տարի, իսկ կիները` դաշտանադադարէն ետք եւ ամէն տարի:

Արեան գերմաղձաճարպութիւնը (hypercholesterolemia) կը զգուշացնէ մեզ սրտանօթային հիւանդութիւններու գոյութենէն:

Ը. Կղկղանքի արեան գոյութեան քննութիւն (stool blood test).

Այս քննութեամբ կը յայտնաբերուի արեան ներկայութիւնը կղկղանքին մէջ, որ կը փաստէ աղիքային արիւնահոսութիւնը: Անիկա պէտք է կատարուի երկու սեռերուն մօտ` տարին անգամ մը, 50 տարեկանէն ետք:

Թ. Արգանդավիզի քսուկի (cervical pap smear) բջջաբանական քննութիւն.

Բժիշկը արգանդավիզի խլնաթաղանթէն քսուկ մը կը վերցնէ եւ կը ղրկէ բջջաբանական քննութեան: Այս քննութիւնը իգական սեռին մօտ առաջին անգամ պէտք է կատարուի արբունքէն 3-4 տարի ետք: Անիկա պէտք է կրկնուի երկու տարին անգամ մը` մինչեւ 70 տարիքը:

Ժ. Տեսողութեան քննութիւն` ըստ պահանջի.

Շաքարախտաւոր, արեան գերճնշում եւ գերմաղձաճարպութիւն ունեցողներ, ընտանիքի մէջ ակնաքող (cataract), խաժամթութիւն (glaucoma), ցանցենիի շերտաւորում (retinal detachment) եւ ցանցենիի կազմափոխութիւն (macular degeneration) ունեցող անհատներ պարտաւոր են յաճախակի աչքի քննութեան ենթարկուելու:

Իպոլա կամ իպոլա հիւանդութիւնը ժահրային հազուագիւտ եւ մահացու հիւանդութիւն մըն է: Յաճախ անիկա կը կոչուի Իպոլա արիւնահոսութեան հիւանդութիւն, որովհետեւ անոր յատուկ ախտանշաններէն կարեւորագոյնը անսպասելի արիւնահոսութիւնն է:

Այս հիւանդութեան ժահրը իպոլա ժահրն է, որ առաջին անգամ յայտնուեցաւ 1976-ին Սուտանի մէջ եւ Քոնկոյի Իպոլա գետին շրջակայքը: Այս ժահրը կը պատկանի Filoriridae ժահրերու խմբաւորումին: Իպոլա անուանումը կը վերագրուի Քոնկոյի Իպոլա գետին: Այս երկու երկիրներուն մէջ իպոլա հիւանդութիւնը շուտով տարածուեցաւ եւ վերածուեցաւ համաճարակի (epidemic):

Իպոլա հիւանդութիւնը երկրորդ անգամ յայտնուեցաւ 2012-ին Ուկանտայի եւ դարձեալ Քոնկոյի մէջ: Այս տարուան` 2014-ի համաճարակը երրորդն է, որ աւելի ահազանգային եւ բարդ է: Ըստ միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւններու, ներկայ համաճարակը տարածուած է մասնաւորապէս Կինէի, Սիէրա Լէոնէի եւ Լիպերիոյ մէջ: Մինչեւ օրս իպոլան խլած է 3400-է աւելի մարդոց կեանքը: Յայտնաբերուած են 7500 պարագաներ:

Իպոլան շատ արագ կը տարածուի Ափրիկէի այլ շրջաններու մէջ: Մահեր արձանագրուած են նաեւ Սենեկալի եւ Քոնկոյի մէջ:

Իպոլա ժահրը առաւելաբար հիւրընկալուած է Ափրիկէի կարգ մը երկիրներու կապիկներու, շեմբանզէներու եւ չղջիկներու կողմէ: Այսինքն ժահրը կ՛ապրի այս կենդանիներու մարմնին մէջ: Իպոլա ժահրը կը փոխանցուի մարդուն, երբ ան դպչի այս կենդանիներուն մորթին եւ կամ անոնց մարմինէն արտադրուող հեղուկներուն, այսինքն` արեան, սերմնահեղուկին (semen), կրծքակաթին, մէզին եւ լորձունքին: Իսկ իպոլա ժահրի փոխանցումը վարակուող անձէ մը առողջ անձի մը, տեղի կ՛ունենայ նոյն ձեւով: Իպոլա ժահրի փոխանցումը եւ տարածումը օդի, ջուրի եւ ուտեստեղէններու միջոցաւ չի կատարուիր: Թխսումի շրջանը (incubation period) 10-21 օր է, այսինքն` հիւանդութեան ախտանշանները կը յայտնուին վարակումէն 10-21 օրեր ետք: Անոր փոխանցումը եւ տարածումը տեղի կ՛ունենայ հիւանդութեան ախտանշաններու յայտնուելէն ետք:

Իպոլա ժահրը վարակուող անձի մարմնին մէջ մտնելէ ետք կը տկարացնէ անոր ախտամերժութեան (immunity) համակարգը եւ կը հարուածէ մարմնի զանազան օրկանները: Վարակուողներուն 50-90 տոկոսը կը մահանայ: Չմահացողները կը կրեն իպոլա ժահր եւ կրնան փոխանցել զայն ուրիշներու` սերմնահեղուկի միջոցաւ:

Իպոլա հիւանդութեան ախտանշանները կը նմանին ճահճատենդի (malaria) եւ ընդերային տենդի (typhoid) ախտանշաններուն, հետեւաբար իպոլան պէտք է զատորոշել այս երկուքէն:

Իպոլա հիւանդութեան ախտանշաններն են` բարձր ջերմ, մարմնական տկարութիւն եւ յոգնածութիւն, մկանային ցաւ, սաստիկ գլխացաւ, փորի ցաւ, նողկանք, փսխունք, փորհարութիւն, հազ, կրծքացաւ, կոկորդի կարմրութիւն, մորթի դեղնութիւն-դեղնախտ (jaundice), անսպասելի արիւնահոսութիւն, աւշագեղձերու ծաւալում (lymph node hypertrophy), զառանցանք (delirium), անզգայութիւն (stupor) եւ հաւանական մահաքուն (coma):

Արիւնահոսութիւնը կը յայտնուի տարբեր ձեւերով: Առաջին քանի մը օրերուն տեղի կ՛ունենայ մորթային մակերեսային կէտաւոր արիւնազեղում (petechiae) եւ ենթամորթային արիւնազեղում (ecchymosis): Ասոնց կը յաջորդէ բացայայտ` բերանային, սրբանային եւ հեշտոցային արիւնահոսութիւն: Կը տեսնուի նաեւ մորթային բշտիկաւոր ցան (rash):

Իպոլա հիւանդութենէ վարակուած անհատը կ՛ունենայ հետեւեալ երկու ընթացքներէն մէկը.

1. Երկրորդ շաբթուան ընթացքին հիւանդին ախտանշանները կը մեղմանան ինքնաբերաբար եւ որոշ բարելաւում կ՛արձանագրուի:
2. Հիւանդութիւնը կը յառաջանայ եւ բարդութիւններ կը յայտնուին մարմնի զանազան օրկաններու գործունէութեան մէջ: Այս պարագային ախտանշանները կը զօրանան, բարելաւում տեղի չ՛ունենար եւ ընդհակառակն` կը սկսին լեարդի կրկնուող բորբոքումներ, աչքի անօթապատեանաբորբ (uvietis), ամորձաբորբ (orchitis), բացայայտ արիւնահոսութիւն եւ մահ:

Համաճարակներու ընթացքին մահացութեան միջին տոկոսը (mortality rate) կը հասնի 50-ի:

Իպոլա հիւանդութենէ չմահացող անհատը կ՛ունենայ 10 տարուան ախտամերժողականութիւն իպոլա ժահրին դէմ:

Իպոլա հիւանդութեան ախտաճանաչումը կը փաստուի գտնելով իպոլա ժահրը հիւանդին արեան եւ կամ անոր վարակուած հիւսկէններուն մէջ: Կը կատարուին նաեւ արեան կարմիր եւ ճերմակ գնդիկներու, լեարդի գործունէութեան, արիւնահոսութեան եւ մէզի քննութիւններ:

Ինչպէս յիշուեցաւ նախապէս, մինչեւ օրս իպոլա հիւանդութեան դէմ յատուկ պատուաստ եւ հակաժահրային դարմանում գոյութիւն չունին: Սակայն շատ մը երկիրներու առողջապահական հաստատութիւնները շատ մեծ աշխատանք կը տանին գտնելու համար պատուաստ մը:

Յամենայնդէպս, վարակուած անձը պէտք է խմէ առատ ջուր եւ կամ անոր պէտք է ներարկել ներերակային յատուկ հեղուկներ: Ֆիզիքական հանգիստը շատ կարեւոր է: Հակաջերմն ու ցաւազերծ դեղերը ունին մեծ դերակատարութիւն: Զօրաւոր արիւնահոսութեան պարագային արեան փոխներարկումը կը դառնայ պարտաւորիչ:

Վարակուած անձը պէտք է մեկուսացուի: Կանխամեկուսացումի (quarantine) միջոցառումները պարտաւորիչ են, որպէսզի համաճարակներ տեղի չունենան: Նախազգուշական միջոցները պարտաւորիչ են համաճարակներու ընթացքին: Հիւանդանոցներու անձնակազմը պէտք է գործածէ յատուկ ձեռնոցներ, գոգնոց եւ դիմակ կամ քթաբերանակ (mask), իսկ բժշկական բոլոր գործիքները պէտք է հականեխուին մեծ ուշադրութեամբ: Ժողովրդային առողջապահական դաստիարակութիւնը խիստ կարեւոր է:

Այս օրերուս ամբողջ աշխարհը կը խօսի իպոլայի մասին: Պետութիւններ ահազանգի մատնուած են իպոլայով: Նոյնիսկ միջազգային համաժողովներու ընթացքին իպոլան նկատուած է  մարդկութեան առաջնահերթ վտանգ:

Կը լսենք ու կը կարդանք ամէն օր իպոլա հիւանդութեան մահասփիւռ տարողութեան մասին, Ափրիկեան իպոլա համաճարակ երկիրներէ ամէնօրեայ կոչեր կ՛ուղղուին համայն աշխարհին` անմիջական բժշկական անսահման  պէտքերուն հասնելու, որպէսզի կարողանան դիմագրաւել իպոլա «հրէշը»: Այս ափրիկեան երկիրները բժշկական բաւարար կեդրոններ եւ հարկաւոր միջոցներ չունին պայքարելու իպոլայի դէմ ու ընդունելու եւ դարմանելու իպոլայէն վարակուող բոլոր անհատները:

Միջազգային առողջապահական կազմակերպութիւնները առաջին օրէն իրենց ամբողջական կազմերով հասած են օժանդակելու այս երկիրներու ժողովուրդներուն: Միջազգային դրամատունը մինչեւ օրս տրամադրած է 400 միլիոն տոլար` պայքարելու համար իպոլա հիւանդութեան դէմ եւ օժանդակելու այս երկիրներուն: Օրեր առաջ Միացեալ Նահանգներու նախագահ Օպաման Միացեալ Ազգերու համաժողովին` անդրադառնալով իպոլային, ըսած է. «Բաւարար չէ այն, ինչ կը կատարուի իպոլան դիմագրաւելու համար»: Ուստի, նախագահ Օպամայի որոշումով 3000 բանակայիններ շուտով պիտի ուղարկուին ափրիկեան այս երկիրները, օգտակար դառնալու իպոլայի դէմ պայքարին: Քանատայի կառավարութիւնը, իր կարգին, ղրկած է օգնական անձնակազմ մը, շարժական տարրալուծարաններ, հինգ միլիոն տոլար նիւթական օժանդակութիւն եւ իպոլայի դէմ հազար դեղաքանակ (dose) փորձարական պատուաստ:

Իպոլա հիւանդութիւնը կը տարածուի երկրէ երկիր` վարակուած մարդոց ճամբորդութեան պատճառով: Այս իսկ պատճառով իպոլան հասած է Միացեալ Նահանգներ: Թոմաս Տանքըն ամերիկացի ճամբորդ մըն է, որ դէմ յանդիման եկած է Լիպերիոյ մէջ իպոլա հիւանդութենէ վարակուած անձերու: Վերադառնալէ ետք Ամերիկա, կը փաստուի անոր իպոլայով վարակուած ըլլալը: Ան այժմ կը դարմանուի մեկուսացուած կեդրոնի մը մէջ փորձարական «Brincidofovir» դեղով: Անոր առողջական վիճակը լուրջ վտանգի մէջ է: Երկու սպանացի քարոզիչներ Ափրիկէի մէջ իպոլայով վարակուելէ ետք կը վերադառնան Սպանիա եւ մեկուսացուած դարմանումի կ՛ենթարկուին, սակայն երկուքն ալ կը մահանան: Այն հիւանդապահուհին, որ խնամած է այս քարոզիչները վարակուած է իպոլայով եւ ներկայիս մեկուսացեալ կը դարմանուի Սպանիոյ մէջ: Իպոլա ժահրը կրնայ գործածուիլ պատերազմներու եւ ահաբեկչական գործողութիւններու ընթացքին:

Վահանագեղձը կը գտնուի վիզին յառաջամասը: Ան կազմուած է երկու բաժիններէ` աջ եւ ձախ, որոնք միացած են իրարու  վահանագեղձային վզիկով մը (isthmus), եւ որոնք կը շրջապատեն խռչափողը առջեւէն եւ երկու կողմերէն: Վահանագեղձը կ՛արտադրէ երկու կարեւոր ներազդակներ (hormones)` thyroxine-T4 եւ triiodothyronine-T3, որոնք կը գործեն մարմնի բոլոր հիւսկէններու բջիջներուն վրայ: T3 եւ T4 ներազդակները մեծ դերակատարութիւն ունին սաղմի եւ նորածինի աճման եւ զարգացման գործընթացին մէջ, ի մասնաւորի` մարմնական եւ ուղեղային հիւսկէններու պարագային: Անոնք մարդու  կեանքի ամբողջ տեւողութեան կը կանոնաւորեն բնասպիտի (protein), ածխաջրատներու (carbohydrates) եւ ճարպերու (fats) նիւթափոխանակումը (metabolism): T3 ներազդակը  ամէնէն աւելի գործողն է: T4  ներազդակը երկարակեաց է եւ կրնայ փոխուիլ T3 ներազդակի գրեթէ բոլոր հիւսկէններուն մէջ` պահանջի համաձայն: Հետեւաբար T4-ը կարելի է նկատել որպէս  T3 ներազդակի շտեմարան: Վահանագեղձը կ՛արտադրէ նաեւ calcitonin  ներազդակը, որ կը կանոնաւորէ մարմնի կիրի համաչափութիւնը, այսինքն արեան կիրի չափազանց գոյութեան  (hypercalcemia) պարագային calcitonin-ը կը նուազեցնէ արեան կիրի քանակը:

T3  եւ T4 ներազդակներու արտադրութիւնը տեղի կ՛ունենայ վահանագեղձին մէջ` շնորհիւ մանիշի (iodine) գոյութեան եւ ներգործութեան: Սննդանիւթերու մէջ գտնուած մանիշը կը ներծծուի աղիքներու պատերուն կողմէ եւ կը հասնի վահանագեղձ` արեան շրջանառութեան միջոցով: Արտադրուած T3  եւ  T4 ներազդակները շուտով կը մտնեն արեան շրջանառութեան մէջ: Անոնց մեծ տոկոսը կը միանայ արեան մէջ գտնուող յատուկ բնասպիտներու հետ եւ կը փոխադրուի մարմնի զանազան հիւսկէններուն, իսկ պզտիկ մէկ տոկոսը, առանց միանալու բնասպիտներուն, դարձեա՛լ կը հասնի մարմնի զանազան հիւսկէններուն: Այս ազատ ներազդակներն են, որ կը գործեն մարմնի բջիջներու վրայ: T4 եւ T3 ներազդակներուն արտադրութիւնը վահանագեղձին մէջ կը ղեկավարուի մակուղեղի (pituitary gland) յատուկ մէկ ներազդակով, որ կը կոչուի` TSH (thyroid stimulating hormone): Արեան մէջ T4 եւ T3 ներազդակներու նուազումով` TSH ներազդակը առատօրէն կ՛արտադրուի մակուղեղին մէջ: Մեծ քանակութեամբ արտադրուած այս TSH ներազդակը վահանագեղձը կը մղէ յաւելեալ աշխատանքի, որպէսզի պահանջուած T3 եւ T4 ներազդակները արտադրուին: Արեան T3 ներազդակի երեք չորրորդը կը յառաջանայ գեղձէն դուրս, իսկ մնացեալ մէկ չորրորդը կ՛արտադրուի ուղղակի գեղձին մէջ:

Վահանագեղձի T3 եւ T4 ներազդակներուն նուազումը ընդհանրապէս տեղի կ՛ունենայ վահանագեղձի զանազան հիւանդութիւններու պատճառով, սակայն անոնք կրնան նուազիլ նաեւ ոչ վահանագեղձային կարգ մը ժամանակաւոր եւ մնայուն հիւանդութիւններու հետ միատեղ, օրինակ` խիստ ծոմապահութիւն (starvation), վատ սննդառութիւն (malnutrition), մարմնական մեծ արկածներ, սրտի կաթուած (myocardial infarction) եւ երիկամներու ու լեարդի գործունէութեան վատթարացում:

Վահանագեղձը կը յայտնուի հետեւեալ հիւանդագին վիճակներով.

Ա. Գերվահանագեղձութիւն (hyperthyroidism), երբ T3 եւ T4 ներազդակներու արտադրութիւնը բնականէն շատ աւելի կ՛ըլլայ:

Բ. Ենթավահանագեղձութիւն (hypothyroidism), երբ T3 եւ T4 ներազդակներու արտադրութիւնը բնականէն շատ աւելի նուազ կ՛ըլլայ:

Գ. Վահանագեղձատապ-բորբոքում (thyroiditis):

Դ. Հաշիմոթոյի հիւանդութիւն (Hashimoto disease):

Ե. Յետծննդաբերութեան վահանագեղձաբորբ (post-partum thyroiditis):

Զ. Վահանագեղձի պարզ ծաւալում (simple goiter):

Է. Վահանագեղձի հանգուցաւոր ծաւալում (nodular goiter):

Ը. Վահանագեղձի անվնաս ուռեր (benign tumors):

Թ. Վահանագեղձի վատորակ ուռեր (malignant tumor):

Ա. Գերվահանագեղձութիւնը կը յառաջանայ հետեւեալ ախտապատճառներով եւ հիւանդութիւններու պարագային.

1. Վահանագեղձի T3 եւ T4 ներազդակներու առատ արտադրութիւն:
2. Վահանագեղձի ընդհանուր համահաւասար ծաւալում:
3. Վահանագեղձի հանգուցաւոր ծաւալում:
4. Վահանագեղձատապ-բորբոքում:
5. Մակուղեղի TSH ներազդակի առատ արտադրութիւն:
6. Յղութիւն:
7. Որոշ դեղերու գործածութիւն:
8. Մեծ քանակութեամբ մանիշի սպառում, որ տեղի կ՛ունենայ ծաւալուն վահանագեղձի դարմանման ընթացքին մանիշ պարունակող դեղերու գործածութեամբ եւ կամ շողարձակ մանիշի (radioactive iodine) գործածութեամբ:

Գերվահանագեղձութեան ախտանշաններն են`  վահանագեղձի ծաւալում (goiter) եւ հանգուցաւորում (nodulatory), ջղագրգռութիւն, սրտի արագ զարկ եւ բաբախում, արագաշարժութիւն, առատ քրտինք եւ արցունք, տաքի անհանդուրժողականութիւն, յոգնածութիւն, շատակերութիւն, ծանրութեան կորուստ, անքնութիւն, փորհարութիւն, մարմնական տկարութիւն, աչքերու սեւեռում (stare), կոպերու թուլութիւն եւ կախուածութիւն, ակնազօդի (conjunctiva) կարմրութիւն, ցցուն ակնագունդեր (exophthalmia), երկտեսողութիւն (diplopia):

Գերվահանագեղձութեան ախտաճանաչումը կը կատարուի արեան T3 եւ T4 ներազդակներու բարձրացումով եւ վահանագեղձի գերարտադրութեան ախտանշաններու գոյութեամբ: Տեսնուած է, որ T3 ներազդակը ընդհանրապէս աւելի կը բարձրանայ, քան` T4 ներազդակը: Գերվահանագեղձութեան դարմանումը կ՛ըլլայ հակավահանագեղձային դեղերու եւ շողարձակ մանիշի կիրարկումով:

Յաճախ վահանագեղձի գերաշխատանքը եւ T3 եւ T4 ներազդակներու գերարտադրութիւնը չափազանցօրէն անընդունելի սահմաններու կը հասնին եւ կը ստեղծուի վտանգաւոր հիւանդագին կացութիւն մը, երբ հիւանդը կ՛ունենայ շատ բարձր ջերմ, գերյոգնութիւն, մկանային կորուստ, զգացական խանգարում, չափազանց անհանդարտութիւն, շփոթ, հոգեկան վերիվայրումներ, նողկանք, փսխուք, փորհարութիւն, դեղնութիւն, մահաքունակ վիճակ: Այս պարագային հիւանդը կը կարօտի շտապ օգնութեան եւ հիւանդանոցային խնամքի:

Բ. Ենթավահանագեղձութիւնը կը յառաջանայ երկու ձեւերով.

ա. Հիմնական (primary), որ կը յառաջանայ`

1. Վահանագեղձի բորբոքումէն:
2. Հաշիմոթօ հիւանդութենէն:
3. Գերվահանագեղձութեան դարմանումի ընթացքին, որ կը պատահի շողարձակ մանիշի եւ այլ դեղերու գործածութեան պատճառով եւ կամ` վահանագեղձի վիրահատութեան:
4. Մանիշի անբաւարար սպառումէն:

բ. Երկրորդական (secondary), որ կը յառաջանայ մակուղեղի  TSH-ի անբաւարար արտադրութեան պատճառով: TSH ներազդակը կը գործէ վահանագեղձին վրայ եւ կը յառաջացնէ անոր ծաւալումը: Երկրորդական ենթավահանագեղձութիւնը հազուադէպ երեւոյթ մըն է, ուր կը տեսնուին մորթի եւ մազի չորութիւն, մորթի դալկութիւն, կրծքագեղձի (mammary gland) հիւծում եւ արեան ճնշումի նուազում:

Ենթավահանագեղձութիւնը կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի եւ առանց սեռի խտրութեան, սակայն անիկա աւելի կը պատահի տարեցներու եւ իգական սեռին մօտ:

Անոր ախտանշաններն են` ցուրտի անհանդուրժողականութիւն, պնդութիւն, մոռացկոտութիւն, շատակերութիւն, ճարպակալում, ոտքերու թմրութիւն եւ զգացողականութեան նուազում, դաշտանային խանգարում, դէմքի տափակ-մելամաղձոտ արտայայտութիւն (dull face), ձայնի խռպոտութիւն, դանդաղ խօսակցութիւն, ուռած դէմք, կոպերու յոգնածութիւն-կախուածութիւն (drooping), հերաթափութիւն, մորթի չորութիւն,  սրտի զարկի նուազում, նիւթափոխանակումի նուազում, արեան գերքարոթինութիւն (hypercarotenemia), որ կը յայտնուի ափերու եւ ներբաններու դեղին-նարնջագոյն ուռեցքներով, ինչպէս նաեւ` լեզուի  եւ սրտի ծաւալում:

Ախտաճանաչումը կը փաստարկուի արեան քոլեսթերոլի եւ TSH-ի բարձրացումով, ինչպէս նաեւ` վահանագեղձի ներազդակներու նուազումով:

Ենթավահանագեղձութեան դարմանումը կը կատարուի  T4 եւ T3 ներազդակներու գործածութեամբ:

Երբեմն ենթավահանագեղձութենէ տառապող հիւանդին կացութիւնը անակնկալօրէն կը վատթարանայ, եւ ան կ՛ունենայ ենթաջերմութիւն, շնչառութեան դանդաղում, մարմնական ցնցումներ եւ մահաքունակ վիճակ: Այս պարագային հիւանդը կը կարօտի շտապ օգնութեան եւ հիւանդանոցային խնամքի: Հիւանդին կը ներարկուի մեծ քանակութեամբ քորթիզոն եւ T3 ու T4 ներազդակներ:

Գ. Վահանագեղձատապ-բորբոքում (thyroiditis).

Ասիկա ժահրային ժամանակաւոր բորբոքում մըն է, երբ հիւանդը կ՛ունենայ բարձր ջերմ, ցաւ, վահանագեղձի գերաշխատանքային ժամանակաւոր ախտանշաններ եւ, երբեմն, վահանագեղձի ծաւալում: Այս պարագային դարմանումը կ՛ըլլայ ցաւաբեկ դեղերով եւ քորթիզոնի գործածութեամբ: Ընդհանրապէս հիւանդը քանի մը շաբաթներ ետք կը վերադառնայ իր առողջ վիճակին:

Դ. Հաշիմոթոյի վահանագեղձատապը երկարատեւ, մնայուն բորբոքում մըն է, որ կը նկատուի ինքնա-դիմադրողականութեան թերաշխատանքային հիւանդութիւն մը (autoimmune disease), երբ տեղի կ՛ունենայ առանց ցաւի գեղձի գերծաւալում,  վահանագեղձի ենթա-արտաթորումի ախտանշաններ, ինչպէս նաեւ կակուղ եւ կամ կարծր գեղձային հանգոյցներ: Ասիկա շատ աւելի բարձր համեմատութեամբ կը տեսնուի կիներու մօտ, ինչպէս նաեւ` որոշ chromosome-ային խանգարումներու եւ այլ  հիւանդագին երեւոյթներու հետ միատեղ: Անոր կ՛ուղեկցին ընդհանրապէս կարգ մը հիւանդութիւններ, ինչպէս` շաքարախտ, մակերիկամ գեղձի (adrenal gland) անբաւարարութիւն, ենթայարվահանագեղձութիւն (hypoparathyroidism), սպիտակամորթութիւն (vitiligo), սակաւարիւնութիւն: Այս հիւանդութիւնէն տառապող անձը յարատեւօրէն գործածելու է thyroxin ներազդակը:

Ե. Յետծննդաբերութեան վահանագեղձաբորբը կը պատահի ծննդաբերութենէն 10-15 շաբաթ ետք: Անոր ախտանշաններն են` վահանագեղձի անցաւ ծաւալում եւ գերաշխատանք, որոնք  քանի  մը շաբաթ կը տեւեն:

Զ. Վահանագեղձի ծաւալում (goiter) կը պատահի երկու ձեւերով`

ա. Վահանագեղձի գերաշխատանքային ախտանշաններու բացակայութեամբ (euthyroid goiter):

Այս պարագային ախտապատճառը ընդհանրապէս անյայտ է, սակայն ան կը պատահի յղութեան, արբունքի եւ դաշտանադադարի ընթացքին, ինչպէս նաեւ` մանիշի անբաւարար սպառումով: Վահանագեղձը նախ համաչափ կը ծաւալի, կ՛ըլլայ սահուն եւ կակուղ, սակայն հետզհետէ կը կարծրանայ, իր  սահունութիւնը կը կորսնցնէ, եւ անոր մէջ կը կազմուին հանգոյցներ ու ախտաբանական տոպրակներ (cysts): Այս պարագային ախտաճանաչումը կը կարօտի արեան T3 եւ T4 ներազդակներու քննութիւններու, ինչպէս նաեւ` վահանագեղձի SCAN-ի, Իսկ դարմանումը կը կատարուի մանիշով հարուստ աղի եւ վահանագեղձի ներազդակներու գործածութեամբ:

բ. Վահանագեղձի գերաշխատանքային ախտանշաններու գոյութեամբ: Այս պարագային ախտաճանաչումը եւ դարմանումը կը հետեւին գերվահանագեղձութեան միջոցառումներուն:

Երկու պարագաներուն ալ, երբ վահանագեղձի ծաւալումը մեծ տարողութեամբ տեղի կ՛ունենայ, վիրահատումը կը դառնայ պարտաւորիչ:

Է. Հանգուցաւոր վահանագեղձը (nodular goiter) կը յառաջանայ հետեւեալ  ազդակներու գոյութեամբ.

1. Մակակազմային վահանագեղձ (hyperplastic thyroid):
2. Վահանագեղձի բուշտաւորում-պարկաւորում (cyst formation):
3. Վահանագեղձատապ-բորբոքում:
4. Վահանագեղձի անվնաս ուռեր:
5. Վահանագեղձի չարորակ ուռեր` խլիրդ:

Ասոնց բոլորին պարագային ախտաճանաչումը կը կարօտի արեան T3-ի, T4-ի եւ TSH-ի  քննութեան, վահանագեղձի անդրձայնային (ultrasound) քննութեան եւ ախտաբանական (pathologic) քննութեան:

Հանգուցաւոր վահանագեղձի ախտանշանները եւ դարմանումի ձեւերը կը տարուբերին` համաձայն ախտապատճառ ազդակներուն:

Ը. Վահանագեղձի անվնաս ուռեր:

Այս ուռերը ընդհանրապէս որոշ ախտանշաններ չեն յառաջացներ: Անոնց ախտաճանաչումը բացայայտ է. որոշ հանգոյցներ զգալի կ՛ըլլան քննող բժիշկին մատներուն տակ: Ծաւալուն լաւորակ ուռեր կրնան ճնշում բանեցնել խռչափողին եւ ձայնալարերու ջիղերուն վրայ եւ յառաջացնել ձայնի որոշ փոփոխութիւն եւ շնչառական դժուարութիւն: Լաւորակ ուռերու դարմանումը կ՛ըլլայ վիրահատումով:

Թ. Վահանագեղձի վատորակ ուռեր` խլիրդ:

Վահանագեղձի խլիրդի յառաջացման ախտապատճառները ընդհանրապէս անորոշ են, սակայն ան շատ մեծ համեմատութեամբ աւելի կը տեսնուի դարմանական շողագործօն մանիշի գործածութեան վայրերու մէջ, եւ այն վայրերուն մէջ, ուր տեղի կ՛ունենան միջավայրային շողարձակումներ (radiation): Վահանագեղձի խլիրդը շատ դանդաղ կ՛աճի եւ դանդաղ կը զարգանայ: Ընդհանրապէս ան կը յայտնուի միայն  հանգոյցով մը, առանց այլ ախտանշաններու գոյութեան: Յառաջացած խլիրդներու պարագային, աւշագեղձեր կը տեսնուին վիզին երկու կողմերը, թոքերուն մէջ եւ կամ կարգ մը ոսկորներու ծուծին մէջ: Վահանագեղձի խլիրդային ուռերու ախտաճանաչումը կը կատարուի հանգոյցներու ախտաբանական քննութեամբ եւ վահանագեղձի անդրձայնային քննութեամբ, իսկ անոնց դարմանումը կ՛ըլլայ վահանագեղձի ամբողջական եւ կամ մասնակի վիրահատումով, ինչպէս նաեւ` վահանագեղձի ներազդակներու եւ շողագործօն մանիշի գործածութեամբ: Վզին երկու կողմերը աւշագեղձերու գոյութեան պարագային, վահանագեղձի վիրահատումին (thyroidectomy) հետ միատեղ կը կատարուի աւշագեղձերու վիրահատում (lymph node dissection):

Վիրահատումի պարագային կրնայ տեղի ունենալ խռչափողի ձայնալարերու ջիղի մասնակի եւ կամ ամբողջական վնաս-հատում, որուն պատճառով ձայնալարերը կ՛անդամալուծուին (vocal cord paralysis) մասնակիօրէն եւ կամ ամբողջովին, եւ հետեւաբար, հիւանդը կը կորսնցնէ իր ձայնը կամ կ՛ունենայ ձայնի խռպոտութիւն: Մասնակի հատումի պարագային, ջիղը կը վերագտնէ ինքզինք քանի մը ամսուան ընթացքին եւ հիւանդին ձայնի խռպոտութիւնը կ՛անհետանայ: Իսկ ջիղի ամբողջական հատումի պարագային,  հիւանդը կ՛ունենայ ձայնի մնայուն խռպոտութիւն:

Հոս տեղին է մանրամասնօրէն խօսիլ մանիշի մասին:

Մանիշը մեծ դերակատարութիւն ունի մարդու առողջութեան պահպանման գործընթացին մէջ: Ան կը սատարէ մեր ֆիզիքական եւ մտային աշխատանքներու բնական զարգացումին, նիւթափոխանակումի աշխատանքին, ջերմուժի արտադրութեան, նեարդային համակարգի գործունէութեան, մկաններու աշխատանքին եւ աճումին, հիւսկէններու նորոգումին, ինչպէս նաեւ` մորթի, մազի, ակռաներու եւ եղունգներու առողջութեան: Առանց մանիշի, վահանագեղձը կը դադրի T3 եւ T4 ներազդակները արտադրելէ: Յղի կիներ աւելի պէտք ունին մանիշի:

Մանիշը մեր մարմնին պէտք է հայթայթուի ամէնօրեայ դրութեամբ, որովհետեւ անիկա մարմնին կողմէ չ՛արտադրուիր եւ անոր մէջ չի կուտակուիր: Անիկա կը գտնուի շատ մը սննդանիւթերու, դեղերու, կենսանիւթերու եւ ծովային սննդանիւթերու մէջ: Անիկա առաւելաբար կը գտնուի ծնեբեկի (asparagus), կանաչ պղպեղի, հազարի, սունկի, չամիչի, կանկառի, ցորենի, կենդանական միսի եւ կաթնեղէններու մէջ: Մանիշ կը ստանանք նաեւ մանիշով հարուստ սեղանի աղի գործածութեամբ:

Մանիշի նուազ սպառումով կը յառաջանայ ոտքերու պաղութիւն, անքնութիւն, մորթի փոփոխութիւն, եղունգներու եւ մազերու անբնական երեւոյթ, գիրութիւն, վահանագեղձի ծաւալում, եւ մտային տկարութիւն: Մանուկներու մօտ կը յառաջանայ քրեթինիզմ (cretinism) հիւանդութիւնը, որ կը յատկանշուի մարմնի աճման եւ մտային զարգացումին կասեցումով, դանդաղ շարժուձեւով ու խօսակցութեամբ, լսողական տկարութեամբ եւ ուշիմութեան վատթարացումով: Յղի կիներու մօտ կը յառաջանայ վիժում եւ աճող սաղմի ուղեղային դանդաղութիւն:

Մանիշի առատ սպառումը կը յառաջացնէ վահանագեղձի արագ աշխատանք, մարմնի նիւթափոխանակումի արագացում, ծանրութեան կորուստ, սրտի արագ զարկ եւ լորձունք, ջղագրգռութիւն, յոգնածութիւն, գլխացաւ եւ մորթի  բշտիկներու յայտնութիւն:

Մանիշը կը գործածուի բժշկութեան մէջ զանազան եղանակներով, որոնցմէ կարեւորագոյններն են`

1. Վահանագեղձի հիւանդութիւններու մէջ` որպէս դարմանամիջոց:
2. Որպէս շողագործօն մանիշ` վահանագեղձի որոշ հիւանդութիւններու մէջ:
3. Որպէս խխահան դեղամիջոց (expectorant):
4. Որպէս հականեխիչ:
5. Բժշկական յատուկ քննութիւններ կատարելու համար:
6. Շողանկարահանում կատարելու համար:

Տենդը մեր մարմնի ջերմաստիճանին բարձրացման ազդանշանն է, որ յաճախ կարճ ժամանակամիջոցի մը մէջ կը վերադառնայ իր բնական աստիճանին:

Տենդը բնական պաշտպանողական գործընթաց մըն է, եւ ինքնին վտանգաւոր երեւոյթ մը չէ ընդհանրապէս: Անիկա հիւանդութիւն մը չէ, այլ` հիւանդութեան մը դէմ ստեղծուած պաշտպանողական միջոց մը:

Անիկա նկատուած է մարմնի դիմադրողականութեան միջոց մը` հակակշռելու համար մարմնին դէմ ներկայացուած վտանգ մը` եւ կամ կացութիւն մը:

Տենդի պատճառները.

1. Ժահրային (viral) եւ կամ ցպկային (bacterial) բորբոքումներ եւ վարակներ:
2. Խլիրդ, քաղցկեղ:
3. Միջավայրային ազդակներ:
4. Կարգ մը դեղերու գործածութիւն:
5. Դիմադրողականութեան (immunity) նուազում:
6. Մարմնի հիւսկէններու (tissue) բնաջնջում` վիրաբուժական գործողութիւններ եւ մարմնական վնաս-հարուածներ եւ վարակներ:
7. Արեւահարութիւն եւ ջերմահարութիւն (heat stroke, thermal burn):
8. Անյայտ պատճառներ:

Տենդը ընդհանրապէս ժահրային եւ կամ ցպկային  բորբոքումի մը ցուցանիշն է: Անոր զարգացման անմիջական պատճառն են ջերմածին (heat producing) նիւթերը, որոնք կու գան արտաքին եւ ներքին աղբիւրներէ: Արտաքին աղբիւրներն են արտաքին շրջապատէն դէպի մեր մարմինը թափանցող ժահրերն ու ցպիկները, իսկ ներքին աղբիւրն են մարմնի որոշ հիւսկէններու բջիջները: Ջերմածին նիւթերը հասնելով ուղեղ` գործի կը մղեն անոր ջերմականոնաւորման (heat regulating) կեդրոնը, որ իր հրահանգներով կը կանոնաւորէ մարմնին ջերմաստիճանը երկու միջոցառումներով` ջերմառաջացումով (heat producing) եւ ջերմատուութեամբ (heat dissipation-loosing):

Տենդը կրնայ ըլլալ ժամանակաւոր եւ կամ մնայուն: Ժամանակաւոր տենդը կը պատահի օրուան որոշ մէկ ժամուն եւ որոշ տեւողութեամբ. մնայուն տենդը երկարատեւ է, անիկա կրնայ տեւել օրեր եւ կամ շաբաթներ:

Տենդը ջերմաստիճանի անբնական բարձրացումն է, որ կը յառաջանայ երեք ձեւերով.

1. Մարմնի ջերմառաջացումի մագլցում:
2. Մարմնի ջերմատուութեան դանդաղեցում:
3. Միատեղ մարմնի ջերմառաջացումի մագլցում եւ ջերմատուութեան դանդաղում:

Տենդը կը զարգանայ երեք հանգրուաններով.

1. Ջերմաստիճանի բարձրացման հանգրուան:
2. Բարձր ջերմաստիճանի պահպանման հանգրուան:
3. Ջերմաստիճանի նուազեցման հանգրուան:

Առաջին հանգրուանին տեղի կ՛ունենայ ջերմառաջացում, որ հետեւանք է մարմնի ընդհանուր նիւթափոխանակումի (metabolism) գործընթացին եւ ջերմատուութեան, որ իր կարգին հետեւանք է մարմնի մակերեսի եւ ծայրամասերու (peripheral) զարկերակներու ընդլայնումին: Այս հանգրուանին ջերմառաջացումը կը գերակշռէ ջերմատուութիւնը:

Երկրորդ հանգրուանին կը սաստկանան ջերմառաջացումը եւ ջերմատուութիւնը:

Երրորդ հանգրուանին ջերմատուութիւնը կը գերազանցէ ջերմաառաջացումը, եւ տեղի կ՛ունենայ առատ քրտինքի արտադրութիւն:

Տենդը կ՛ունենայ երկու կարեւոր անդրադարձներ մարմնին վրայ`

1. Դրական անդրադարձ. այս պարագային կ՛աշխուժանայ մարմնին ընդհանուր նիւթափոխանակութիւնը, հակամարմիններու (antibody) արտադրութիւնը, արեան շրջագայութիւնը եւ լեարդի աշխատանքը, ինչպէս նաեւ` արեան սպիտակ գնդիկներու արտադրութիւնը:
2. Բացասական անդրադարձ. այս պարագային տեղի կ՛ունենան կեդրոնական նեարդային (nervous system), սրտանօթային (cardiovascular) եւ ստամոքս-աղիքային համակարգերու գործունէութեան խանգարումներ, ինչպէս նաեւ` սպիտակուցային (protein), ճարպային, ածխաջրատային (carbohydrate) նիւթափոխանակութեան խանգարումներ: Մարմնի ջերմութեան մէկ աստիճան բարձրացումով մարմինը կը կարօտի բնականէն 16 տոկոս աւելի թթուածինի: Այս յաւելեալ թթուածինի պահանջը յաւելեալ աշխատանքի կը մատնէ կեդրոնական նեարդային եւ սրտանօթային համակարգերու ու թոքերու գործունէութիւնները, որոնց ձախողութեան պարագային, ի յայտ կու գան մտահոգիչ եւ հիւանդագին երեւոյթներ:

Տենդի ազդանշանները կ՛ընթանան երկու հանգրուանային զարգացումներով.

1. Տենդի սկզբնաւորութեան հիւանդը կ՛ունենայ դող եւ մարմնի մակերեսային պաղութիւն. դողը հետեւանք է մկանային պրկուածութեան, իսկ մարմնի մակերեսի պաղութիւնը հետեւանք է` արեան շրջագայութեան նուազումին արտաքին զարկերակներու մէջ:
2. Տենդի զարգացումով հիւանդը կ՛ունենայ ջերմատուութեան նշաններ` մկանային թուլութիւն, քրտինք, մորթի կարմրութիւն եւ ջերմութիւն, որ հետեւանք է արեան շրջագայութեան բարելաւման:

Տենդը ինքնին ախտաճանաչումի չի կարօտիր, սակայն աչալուրջ ըլլալու ենք ախտաճանաչելու անոր հիմնական պատճառը, որպէսզի հեռու մնանք անսպասելի եւ անհաճոյ երեւոյթներէ:

Տենդը շուտով դարմանելու պարտաւորութիւն չունինք. ընդհակառա՛կը, տենդը մեզ մղելու է ահազանգի, որպէսզի  անդրադառնանք եւ գիտնանք  տեղի ունեցած անբնական  կացութեան պատճառը: Սակայն եւ այնպէս, հակաջերմ դեղերու գործածութիւնը յաճախ յանձնարարելի է` հեռու մնալու համար տենդի պատճառով պատահելիք բարդութիւններէն: Հակաջերմ դեղեր կ՛ազդեն ուղեղի ջերմականոնաւորման կեդրոնին վրայ եւ կը պատահի զարկերակային լայնացում-թուլացում, որ կը յառաջացնէ քրտինք եւ ջերմատուութիւն-կորուստ, եւ ի վերջոյ` մարմնի ջերմաստիճանի նուազում:

Երկարատեւ տենդով յառաջացած ջրազրկումի (dehydration) դարմանումը շատ աւելի հիմնական եւ պարտաւորիչ է:

Ծնողներ, առանց շփոթի եւ իրարանցումի, շատ հանդարտութեամբ պէտք է դիմագրաւեն իրենց մանկան տենդը. երբ ջերմաստիճանը 38.5 սանթիկրէյտի շուրջ է, մանուկին կը տրուի առատ հեղուկ եւ պարզ հակաջերմ դեղեր: Հարկ է զգուշանալ մանուկին Aspirine տալէ, որովհետեւ անիկա կրնայ յառաջացնել ուղեղային խանգարում:

Աւելի բարձր ջերմաստիճանի պարագային, նախքան բժիշկին դիմելը, ծնողները պէտք է գործադրեն հետեւեալ միջոցառումները.

1. Մանուկին տալ հակաջերմ դեղ:
2. Պահել զայն պաղ ջուրի մէջ:
3. Ճակատին դնել սառով պաղ ջուրի տոպրակ:
4. Հաստ հագուստը փոխարինել բարակ հագուստով:
5. Պաղ հեղուկ խմցնել:
6. Ամառ օրերուն հովահար գործածել սենեակին ջերմաստիճանը 21-22 սանթիկրէյտի շուրջ պահելու համար:

Այս բոլորը պէտք է գործադրել, որպէսզի մանուկին ջերմաստիճանը պահուի 39 սանթիկրէյտի շուրջ եւ ան չունենայ մարմնական ցնցումներ:

Ծնողքը բժիշկի պէտք է դիմէ, երբ մանուկին մարմնական ջերմաստիճանը մնայ բարձր, այսինքն` 39 սանթիկրէյտէ վեր, հակառակ կատարուած բոլոր միջոցառումներուն: Հոս կ՛ուզենք զգուշացնել ծնողները շատ կարեւոր յիշեցումով մը. բնա՛ւ ալքոլ չգործածել մանուկին մարմնին վրայ, այսինքն` մանուկին մորթը ալքոլով չշփել:

Տենդ ունեցող անհատը շտապ օգնութեան կը կարօտի հետեւեալ պարագաներուն.

1. Ջերմաստիճանը երկու օրէն աւելի 39 սանթիկրէյտէ վեր մնայ:
2. Տենդին հետ միատեղ, անհատը գանգատի զօրաւոր գլխացաւէ, վիզի անշարժացումէ եւ մարմնական ընդհանուր տկարութենէ:
3. Ենթական մատնուած ըլլայ շփոթութեան (confusion) եւ շնչահեղձութեան (dyspnea):
4. Ենթական ունենայ նաեւ յստակ հիւանդագին այլ ախտանշաններ` խուխով հազ, կոկորդի ցաւ, կլլելու դժուարութիւն, ականջի ցաւ եւ փորհարութիւն:
5. Ջերմանուազումի նշաններ յայտնուին:

Մոնրէալ              

Նախքան այս նիւթին անդրադառնալը` կ՛ուզեմ յստակացնել հետեւեալ կէտը:

Բժշկականօրէն խլութիւն կը նշանակէ` լսողութեան ամբողջական կորուստ: Ենթական բնաւ չի լսեր եւ կ՛ապրի խզուած արտաքին ձայներէ, այսինքն ան կ՛ապրի մնայուն խաղաղութեան մէջ: Սակայն այս երեւոյթը շատ հազուադէպ է: Ընդհանրապէս, ինչ որ կը տեսնենք մեր ամէնօրեայ կեանքին մէջ, բառացիօրէն լսողութեան մասնակի կորուստն է: Ես այս յօդուածին մէջ խլութիւն բառը պիտի գործածեմ լսողութեան մասնակի կորուստ իմաստով:

Տարեցախլութիւնը տարեցներու մօտ պատահած լսողութեան մասնակի կորուստն է: Ան ընդհանրացած երեւոյթ մըն է, որ կը պատահի տարիքի բերումով, բոլոր մարդոց մօտ, առանց խտրութեան, հարուստին եւ աղքատին, սեւամորթին եւ ճերմակամորթին, տղամարդոց եւ կիներուն: Համայն մարդկութեան 33 առ հարիւրը 55 տարեկանէն ետք, եւ 50 առ հարիւրը 75 տարեկանէն ետք կ՛ունենան տարեցախլութիւն, սակայն անոնց մեծամասնութիւնը չ՛ընդունիր, թէ իրենք լսողական հարց մը ունին եւ կամ կը ձեւացնեն, թէ բաւարար լսողութիւն ունին:

Բոլորս տարեցութեան պատճառով կ՛ունենանք մարմնական, ֆիզիքական, օրկանական կարողականութիւններու դանդաղեցում, տկարութիւն եւ մաշում: Այս ընդհանուր մաշումին մաս կը կազմեն նաեւ ականջը եւ լսողութիւնը:

Մեր բնական լսողութիւնը արդիւնք է ականջի ամբողջական առողջ գործելակերպին: Ականջի արտաքին, միջին եւ ներքին բաժինները առանձնաբար իրենց դերակատարութիւնը ունին բնական լսողութեան գործընթացին մէջ: Բնական պայմաններու մէջ մեր շուրջը գտնուող ձայները կ՛ուղղուին դէպի արտաքին եւ միջին ականջ եւ ապա դէպի ներքին ականջ, ուր լսողական ջիղի` քորթեան օրկանի (organ of corti) սկզբնական մազմզուկները (hair cells) կը ստանձնեն այս ձայները եւ կը փոխանցեն զանոնք լսողական ջիղին, որ իր կարգին կը հաղորդէ զանոնք ուղեղին:

Տարեցախլութիւնը ծերութեան եւ կամ տարեցութեան  մէկ արտայայտութիւնն է: Անիկա կը յայտնուի երկու հիմնական ձեւերով.

1. Ականջի ներքին բաժինը կը հիւծի, կը ծերանայ, հետեւաբար բնական ձեւով ձայներու ընկալում ու հաղորդում դէպի ուղեղ տեղի չ՛ունենար:

2. Ենթական կ՛ունենայ ընդհանուր ուղեղային որոշ տկարութիւն կամ դանդաղանք, մասնաւորապէս` հասկացողութեան տկարացում, կեդրոնացումի եւ ուշադրութեան նուազում, միտքի դանդաղ գործելակերպ եւ ներքին ականջէն անոր փոխանցուած ձայներու տկար ընկալում:

Այս բոլորին պատճառով կը յառաջանայ լսողական մասնակի կորուստ, որ կը կոչուի տարեցախլութիւն, եւ որ կը պատահի ընդհանրապէս 60-65 տարիքէն ետք:

Տարեցախլութիւնը շատ երկարատեւ գործընթաց մըն է. անիկա կ՛երկարի տարիներու վրայ, անակնկալ պատահար մը չէ ան: Տարեցախլութիւնը կը յառաջանայ ընդհանրապէս դանդաղ ընթացքով եւ կը դառնայ ենթակային մնայուն ընկերը` ամբողջ կեանքի տեւողութեան:

Տարեցներ իրենց տարեցախլութեան կ՛անդրադառնան զանազան ձեւերով եւ առիթներով: Անոնցմէ շատերը կը գանգատին իրենց շուրջիններուն` ըսելով, թէ հեռատեսիլը շատ մեղմ բացած են եւ իրենք այդ պատճառով չեն  ընկալեր հեռատեսիլի հաղորդումները, հակառակ անոր որ անոնք բաւական ուշադրութեամբ մտիկ կ՛ընեն հեռատեսիլի հաղորդումները: Քանի մը ամիսներ առաջ բարեկամ տարեց մը, որ ամէն օր իր արեան շաքարի քանակը կը քննէր յատուկ գործիքով մը, կը գանգատէր, թէ իր գործիքը դադրած է գործելէ, եւ ինք իր արեան շաքարի արդիւնքը չէր գիտնար. սակայն ի յայտ եկաւ, որ գործիքը լաւ կը գործէր, բայց ինք չէր լսեր գործիքին ազդանշանը. այս ձեւով տարեց բարեկամս իմացաւ, որ ինք տարեցախլութենէ կը տառապի:

Տարեցախլութեան ախտաճանաչումը կը կատարուի մասնագէտ բժիշկի մանրակրկիտ քննութիւններով, ի մասնաւորի` լսելաչափութիւնը (audiometry) լսելաչափով (audiometer):

Տարեցախլութիւնը դարման չունի. կորսուած լսողութիւնը կարելի չէ վերադարձնել, սակայն կան լսողական օգնական գործիքներ (hearing aids), որոնք որոշ համեմատութեամբ կը բարելաւեն լսողութիւնը եւ մեծ դերակատարութիւն կ՛ունենան տարեցախլութիւն ունեցող անհատներուն կեանքը դիւրացնելու մէջ:

Տարեցախլութիւն ունեցող անհատներ յաճախ կ՛ունենան հետեւեալ դժուարութիւնները եւ հարցերը.

1. Իրենց շրջապատին դժուարութիւն կը պատճառեն. անոնք կը բարձրացնեն հեռատեսիլի եւ կամ ձայնասփիւռի ձայնի աստիճանը, որպէսզի կարենան խօսքերը կամ խօսակցութիւնները լսել. անոնք չեն անդրադառնար, որ կը խանգարեն իրենց շուրջինները եւ կամ նոյնիսկ կ՛անհանգստացնեն զանոնք:

2. Կը գանգատին, որ իրենց շուրջը գտնուողները մեղմ ձայնով կը խօսին:

3. Շարունակ կրկնել կու տան իրենց խօսակիցին ըսածները:

4. Քանի որ իրենք լաւ չեն լսեր, հետեւաբար բարձրաձայն կը խօսին եւ կը յոգնեցնեն իրենց շուրջը գտնուողները, որոնք կը հակադարձեն եւ կը թելադրեն իրենց, որ քիչ մը մեղմ ձայնով խօսին եւ կամ` առանց պոռալու:

5. Անոնք կը լսեն շրջապատի խօսակցութեան ձայները, սակայն չեն հասկնար խօսակցութիւնը եւ հետեւաբար կ՛ըլլան ջղային:

6. Մէկէ աւելի խօսակից ունենալու պարագային, անոնք չեն կրնար հետեւիլ խօսակցութեան, չեն հասկնար խօսակցութիւնը եւ ապշած կը դիտեն շրջապատը:

7. Հաւաքոյթներէ եւ խմբային հանդիպումներէ կը խուսափին ու կը մնան մենակեաց:

8. Յաճախ սխալ մեկնաբանութիւններ կ՛ընեն, հարցումներու սխալ կը պատասխանեն եւ կատակներէ չեն ախորժիր:

9. Կը նախընտրեն իրենց խօսակիցին ուղղակի դիմացը կենալ եւ կամ նստիլ ու խօսիլ:

10. Անհանգիստ կը զգան, երբ իրենց խօսակիցները հեռուէն եւ կամ կողմնակի կը խօսին:

Այն անհատները, որոնք լսողական օգնական գործիք կը գործածեն, պէտք է ուշադրութիւն ընեն հետեւեալ թելադրութիւններուն.

1. Օգնական գործիքը պէտք է գործածուի շարունակ, մանաւանդ` օր ցերեկով:

2. Օգնական գործիքը անվնաս գործիք մըն է:

3. Պայման չէ անոր գործածութիւնը երկու ականջներուն:

4. Իւրաքանչիւր անձի համար կը պատրաստուի իրեն յատուկ օգնական գործիք, հետեւաբար մէկ գործիք նպատակայարմար չըլլար մէկէ աւելի անձերու համար գործածել:

5. Օգնական գործիքը տարին անգամ մը մասնագէտին կողմէ պէտք է քննուի որեւէ խանգարումի պարագային, անիկա պէտք է վերանորոգուի եւ կամ փոխուի:

6. Գործիքը գործածող անձը տարին անգամ մը պէտք է այցելէ իր բժիշկին, որպէսզի արժեւորէ լսողութիւնը եւ ի պահանջեալ հարկին` փոխէ օգնական գործիքը:

7. Կարելի է չգործածել օգնական գործիքը գիշեր ժամանակ:

8. Պահել գործիքը ապահով, բայց ոչ խոնաւ տեղ, ինչպէս, օրինակ, բաղնիքի մէջ, որովհետեւ խոնաւութիւնը կը վնասէ գործիքին:

9. Լուալ եւ մաքրել գործիքը յատուկ հեղուկներով եւ վրձինով, ապա` լաւ մը չորցնել մաքուր լաթով մը:

10. Գործիքը լուալու եւ մաքրելու համար չգործածել օճառ եւ ջուր:

11. Գործիքը չորցնելու համար չօգտագործել փուռը:

12. Հերթաբար քննել գործիքին բարդը (battery) եւ փոխարինել զայն նորով մը, եթէ տկարացած  է:

Բոլորս գիտենք, թէ ծերութեան հետ կը պատահին յարակից զանազան հիւանդութիւններ, մասնաւորապէս` շաքարախտ, պնդերակութիւն (arteriosclerosis), զարկերակային խցում (arterial obstruction), արեան տկարացում, քոլեսթերոլի (cholesterol) եւ թրիկլիսերայտի (triglyceride) բարձրացում. այս բոլորը իրենց բացասական ազդեցութիւնը կ՛ունենան լսողական ջիղին եւ լսողութեան վրայ, որովհետեւ այս ազդակներու գոյութեամբ, արեան ճամբով բաւարար սնունդ չի հասնիր լսողական ջիղին, որ իր կարգին կը կորսնցնէ իր բնական գործելակերպը եւ կը յառաջացնէ որոշ աստիճանի վերջնական եւ անդարմանելի լսողական տկարութիւն:

Տարեցախլութեան կ՛ուղեկցի ընդհանրապէս ականջաբզզիւնը (tinnitus), որուն մասին պիտի անդրադառնանք առանձնաբար:

Մոնրէալ

Ականջէն դուրս հոսող հեղուկը կը կոչուի ականջահոսք:

Ականջահոսքը հիւանդութիւն մը չէ, այլ` ախտանշան մը, որ կը յայտնուի ականջի զանազան հիւանդութիւններու պատճառով:

Խօսելէ առաջ ականջահոսքի մասին` ամփոփ ձեւով պիտի խօսինք ականջի կազմախօսութեան  մասին:

Ականջը կազմուած է երեք բաժիններէ` արտաքին ականջ, միջին ականջ եւ ներքին ականջ:

Արտաքին ականջը կազմուած է ականջակոնքէ (pinna) եւ անցուղիէ (canal): Ականջակոնքի ստորին բաժինը կը կոչուի ականջի բլթակ (ear lobe), որ կակուղ եւ փափուկ է: Անցուղին ունի 25-28 մմ. երկարութիւն. անոր արտաքին երկու երրորդ մասը կռճիկային (car-tilagenous) հիւսուածքէ կազմուած է, իսկ ներքին մէկ երրորդ մասը ոսկրային է: Անցուղին ծածկուած է մորթով, որ հարուստ է ճարպ արտադրող գեղձերով: Արտադրուած ճարպը կը կոչուի գէջ (wax): Արտաքին ականջը կը վերջանայ բարակ եւ մասամբ մը թափանցիկ թմբկաթաղանթով (ear drum).

Միջին ականջը կազմուած է թմբկախոռոչէ (ear cavity) եւ լսափողէ`- եւստաքեան խողովակէ (Eustachian tube): Անիկա կը բացուի քթաըմբանին մէջ: Ականջախոռոչը լեցուն է օդով: Անիկա հաղորդակցութեան մէջ է քունքոսկրի (mastoid bone) օդակիր պզտիկ խոռոչներուն (air cells) հետ բարակ անցքով մը եւ քթաըմբանին հետ` լսափողով: Թմբկ-ախոռոչին մէջ կը գտնուին երեք ոսկրիկներ` մուրճ (malleus), սալ (incus) եւ ասպանդակ (stapes), որոնք ձայնի ալիքները կը փոխանցեն թմբկաթաղանթէն դէպի ներքին ականջ: Ականջախոռոչը ծածկուած է խլնաթաղանթով մը, որ կը շարունակուի լսափողին մէջ: Լսափողը կ՛օդաւորէ միջին ականջը եւ կը նպաստէ միջին ականջի հեղուկին արտաքսումին դէպի քթաըմբան: Թմբկախոռոչի պատերուն մէջէն կ՛անցնի դէմքի ջիղը (facial nerve): Անիկա դէմքի մկաններուն շարժիչ ջիղն է, որ դուրս ելլելէ ետք միջին ականջէն, կ՛ուղղուի դէպի դէմքի մկանները:

Ներքին ականջը կազմուած է անդաստանէ (vestibule), խխունջէ (cochlea) եւ երեք կիսաբոլոր խողովակներէ (semicircular canals): Խխունջը ինքն իր վրայ պարուրուած է 2.5 անգամ: Բարձր ձայները կ՛ընկալուին խխունջին յատակի լայն բաժինէն, իսկ մեղմ ձայները կ՛ընկալուին խխունջին գագաթի բաժինէն:

Կիսաբոլոր խողովակները ուղեղին կը հայթայթեն որոշ տեղեկութիւններ` մարմինի դիրքին, կացութեան եւ շարժումներուն մասին. հետեւաբար ուղեղը կ՛որոշէ համադրել մարմինի յարմարագոյն ձեւը եւ հաւասարակշռութիւնը:

Ականջահոսքը կը յայտնուի ախտաբանական տարբեր ձեւերով.

Ա. Շիճուկային (serous)
Բ. Շիճուկա-արիւնային (serosanguineous)
Գ. Թարախային (purelent)
Դ. Ջրանման մաքուր հեղուկ-ուղեղաջուր (cerebral fluid):

Ականջահոսքին կրնան ուղեկցիլ հետեւեալ ախտանշաններէն մէկը կամ մէկէն աւելին.

Ա. Ականջացաւ
Բ. Ջերմ եւ դող
Գ. Ականջի քերուըտուք
Դ. Գլխապտոյտ
Ե. Ականջաբզզիւն
Զ. Լսողութեան մասնակի կորուստ
Է. Դէմքի անդամալուծութիւն
Ը. Քթահոսք եւ քիթի խցում:

Ականջահոսքը կը յառաջանայ ականջի զանազան հիւանդութիւններով եւ գանկի հարուածային կոտրուածքով:

Ականջի զանազան հիւանդութիւններ.

Ա. Արտաքին ականջ` ականջակոնքի Եւ ականջացնցուղի հիւանդութիւններ

ա. Ականջակոնքի վերի բաժինին մէջ ընդոծին (congenital) խլուակի (fistula) բորբոքում. ականջահոսքը  թարախային է.
բ. Մորթի ժահրային բշտիկաւոր բորբոքումներ. ականջահոսքը շիճուկային կամ թարախային է. այս բորբոքումներէն են` սողնախտը (herpes simplex) եւ սողնախտագօտին (herpes zoster), երկուքն ալ կը յատկանշուին ջրաբշտիկներով.
գ. Մորթի մանրէական բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է.
դ. Ականջակոնքի մանրէական աճառապատատապ (perichondritis). ականջահոսքը թարախային է:
ե. Արիւնային ուռեցքի (hematoma) վիրաւորում եւ բորբոքում. ականջահոսքը արիւնաթարախային է.
զ. Ականջացնցուղի սնկային, մանրէական եւ սնկային բորբոքումներ. ակաջահոսքը թարախային կամ շիճուկային է.
է. Ականջացնցուղի վիրաւորում եւ բորբոքում. ականջահոսքը թարախային է.

ականջացնցուղի վիրաւորումը տեղի կ՛ունենայ.

1. Օտար մարմինի մը գոյութեամբ.
2. Ականջացնցուղը շարունակ ուժգին մաքրելով.
3. Արտաքին ֆիզիքական հարուածով.
4. Լողալով եւ սուզուելով:

Բ. Թմբկաթաղանթի Հիւանդութիւններ

ա. Թմբկաթաղանթի մանրէական բորբոքում, որ կը յառաջանայ ականջացնցուղի կամ միջին ականջի բորբոքումներու պատճառով. ականջահոսքը թարախային է:
բ. Թմբկաթաղանթի այտուցային բորբոքում (myringitis bullosa), որ ժահրային բորբոքում մըն է. ականջահոսքը շիճուկային է:

Գ. Միջին Ականջ

ա. Ականջախոռոչի ժահրային կամ մանրէական բորբոքումներ, որոնք կ՛ըլլան սուր կամ յարատեւ. անոնք ընդհանրապէս կը յառաջանան հետեւեալ ախտապատճառներով.

1. Լսափողի մասնակի կամ ամբողջական խցում.
2. Քթաըմբանի բորբոքումներ.
3. Քթաըմբանի գեղձուռուցք (adenoids).
4. Քթաըմբանի խլիրդ եւ անօթային ուռեր (vascular tumors).
5. Քիթի խցում եւ վատառողջ վիճակ, որ կը յառաջանայ հետեւեալ պատճառներով` քթաբորբ (rhinitis), քիթի խորշապատի-միջնեպատի ծուռութիւն (septal deviation), ցցօններ (polyps) եւ խլիրդ.
6. Ժահրային մանկական ընդհանուր հիւանդութիւններ, օրինակ` հարսանիթ (measles), ունկնագեղձի բորբոքում-գայլացաւ (mumps, parotitis).
7. Մթնոլորտային օդի ճնշումի անակնկալ փոփոխութիւն.
8. Նշիկներու (tonsils) բորբոքում.

Վերոնշեալ ախտապատճառներով միջին ականջի բորբոքումային ականջահոսքը կ՛ըլլայ թարախային կամ շիճուկային, սուր կամ յարատեւ:

Միջին ականջի սուր բորբոքումի զարգացումով միջին ականջը կը կուտակուի շիճուկային կամ թարախային հեղուկով, թմբկաթաղանթը կը բորբոքի եւ կը ցցուի դէպի դուրս ներխոռոչային ճնշումի բարձրացումով: Այս հանգրուանին թմբկաթաղանթը կը ծակի եւ տեղի կ՛ունենայ ականջահոսք:

Միջին ականջի բորբոքումի եւ անոր ախտապատճառներու հիմնական դարմանումի ձախողութեամբ կը յառաջանայ միջին ականջի յարատեւ բորբոքում, որուն ախտանշաններն են` թմբկաթաղանթի մնայուն բացուածք-ծակ (perforation) եւ յարատեւ թարախահոսք:

Դ. Քունքոսկր

Քունքոսկրի սուր եւ յարատեւ բորբոքումները կը զարգանան միջին ականջի սուր եւ յարատեւ բորբոքումներու պատճառով: Քունքոսկրի բորբոքումով տեղի կ՛ունենայ սուր կամ յարատեւ ականջահոսք նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն:

Ե. Ներքին Ականջ

Ներքին ականջի բորբոքումը կը զարգանայ, երբ միջին ականջի բորբոքումը տարածուի ներքին ականջ:

Ականջահոսք տեղի կ՛ունենայ նախապէս ծակած թմբկաթաղանթէն:

Զ. Գանկային Պատճառներ

Գանկի հարուած-վնասով կը յառաջանայ գանկային եւ ներքին ականջի ոսկրային կոտրուածք, որուն պատճառով տեղի կ՛ունենայ ուղեղաջուրի կուտակումը ներքին եւ միջին ականջներուն մէջ: Ուղեղաջուրի կուտակումով կը բարձրանայ ականջախոռոչային ճնշումը, որ պատճառ կը դառնայ թմբկաթաղանթի ծակելուն եւ ուղեղաջուրի ականջահոսքին:

Ականջահոսքին ախտաճանաչումը բացայայտ է: Սակայն պէտք է կատարուի անոր ախտապատճառին ախտաճանաչումը: Հետեւաբար պէտք է կատարուի ախտաճանաչումի հետեւեալ գործընթացը.

ա. Լսել հիւանդին պատմականը, որ խիստ կարեւոր է, օրինակ`

1. Ականջացաւ, որ կ՛անհետանայ ականջահոսքէ ետք, կը մատնանշէ միջին ականջի բորբոքում.
2. Ականջահոսք, որ կը պատահի լողալէ ետք, կը մատնանշէ ականջացնցուղի բորբոքում.
3. Ականջահոսք, որ կը պատահի օդանաւային ճամբորդութեան ընթացքին եւ լեռ մագլցելու եւ լեռնէն իջնելու ընթացքին, կը մատնանշէ միջին ականջի անակնկալ եւ սուր բորբոքում.
4. Ջրանման մաքուր ականջահոսք, որ կը պատահի գլխու ուժգին հարուածէ ետք, կը մատնանշէ գանկային կոտրուածքի հետ ուղեղաջուրի կամ արիւնախառն ուղեղաջուրի հոսք.
5. Երկարատեւ, անցաւ եւ թարախային ականջահոսք` կը մատնանշէ միջին ականջի եւ կամ քունքոսկրի յարատեւ բորբոքում (mastoiditis),
6. Յարատեւ ականջահոսք, ուռեցք ականջին ետեւը, ականջացաւ եւ դէմքի անդամալուծութիւն` կը մատնանշեն միջին ականջի եւ քունքոսկրի միատեղ յարատեւ բորբոքում:

բ. Քննել`

1. Հիւանդին ականջը ականջադիտակով (otoscope)` տեսնելու համար ականջացնցուղի եւ թմբկաթաղանթի անբնական երեւոյթները.
2. Հիւանդին քիթը, կոկորդը եւ բերանը:

գ. Կատարել`

1. Ականջահոսքի ախտաբանական քննութիւն.
2. Գլխու եւ ականջի տեսակաւոր նկարահանումներ, օրինակ` պարզ Ք-ճառագայթային (x-ray), մագնիսարձագանգային (MRI) եւ համակարգչային շերտագրական (CT scan) նկարահանումներ:

Ականջահոսքի դարմանումը կը հիմնաւորուի անոր հիմնական ախտապատճառին դարմանումովը: Այսինքն հիմնական ախտապատճառին ախտաճանաչումը նախ կը կատարուի եւ ապա անոր դարմանումը կը կիրարկուի, որպէսզի վերջ դրուի ականջահոսքին:

Շատեր կը կարծեն, թէ շոգիով դանդաղ եփելը կամ ճաշի հասունացման դանդաղ ընթացքը վնասակար է: Մենք պիտի ըսենք, թէ ընդհակառա՛կը, այդ մէկը շատ աւելի առողջապահական է: Ընդեղէնները, բանջարեղէնները կամ բոյսի տեսակները  դանդաղ շոգիով եփելը նախընտրելի է մասնաւորաբար դիւրամարսութեան համար, որովհետեւ անոնք մեծ քանակութեամբ բնաթել կը պարունակեն: Դանդաղ ընթացքով` շոգիով եփելը կը կակուղցնէ բնաթելը, եւ մարմինը դիւրութեամբ կ՛օգտուի անոր սնունդէն: Շոգիով դանդաղ եփելը թոյլ կու տայ, որ ուտելիքին մէջ գտնուող նշայ սննդատարրը, ինչպէս նաեւ մսեղէններուն մէջ գտնուող քոլաժեն սնունդը առաւելագոյն կերպով եւ դիւրութեամբ ընդունուին կամ իւրացուին մարմնին կողմէ:

Բոլոր բանջարեղէնները, որոնք բնաթել կը պարունակեն, ձեւով մը կը գրգռեն ստամոքսը, մասնաւորաբար դիւրազգաց ստամոքսը, հետեւաբար դանդաղ, շոգիով եփելը միշտ օգտակար է ստամոքսը խաղաղ պահելու համար: Կայ այն կարծիքը, որ  ճաշը իր ամբողջական սնունդը կրնայ կորսնցնել, եթէ դանդաղ եփենք զայն: Այս ենթադրութիւնը բացարձակապէս սխալ է, հակառակն է ճիշդը: Փաստն այն է, որ խաշած գետնախնձորին մէջ գտնուող կենսանիւթ Սէ-ին քանակը շատ աւելի բարձր է, քան` հում ստեպղինի մը մէջ գտուող կենսանիւթ Սէ-ին քանակը:

Այս բոլորէն հետեւցնելով` կրնանք ըսել, որ շոգիով խաշած միսի ու բանջարեղէնի ճաշը ամէնէն հարուստ եւ օգտակար ճաշերէն մէկն է, որովհետեւ կը հասուննայ դանդաղ եւ ինքնիրմով:

Եթէ կ՛ուզենք, որ արգանակը թանձր ըլլայ, կրնանք ուտելիքը նախ եփել` զետեղելով պաղ ջուրի մէջ եւ ապա տաք ջուրի մէջ, բացի գետնախնձորէն, որովհետեւ գետնախնձորը եթէ երկար եփի, կը փճանայ կամ կը հալի:

Զգուշ պէտք է ըլլանք, որ վայրի բոյսերը, ինչպէս` մեխակը, կասիան սկիզբէն ճաշին մէջ չդնենք, որովհետեւ եթէ զանոնք երկար տեւողութեամբ եփենք, ճաշին լեղի համ կու տան:

Զանազան տեսակի ուտելիքներ իրարու հետ դանդաղ եփելով` անոնց սննդական տարրերը միասնաբար կը հասնին սննդական իրենց առաւելագոյն արժէքին, եւ մարմինը զանոնք կ՛իւրացնէ եւ կ՛ընդունի դիւրութեամբ եւ առանց որեւէ արգելքի:

Այս գրութեան  մէջ պիտի խօսիմ յատկապէս կռնակի վարի մասի, այսինքն ողնայարի մէջքին ողներու բաժինի ցաւի մասին, եւ շարունակ պիտի արտայայտուիմ միայն «կռնակի ցաւ» անունով:

Մեզմէ շատեր կը գանգատին կռնակի ցաւէ. անիկա յաճախակիօրէն պատահող երեւոյթ մըն է: Չափահասներուն 60 առ հարիւրէն աւելին կ՛ունենան զայն, մանաւանդ` 60 տարեկանէն ետք: Անիկա կը հարուածէ մարդկութիւնը առանց սեռի, գոյնի եւ տարիքի խտրութեան: Առաջին անգամ կռնակի ցաւ ունեցող մը շատ մեծ հաւանականութիւն ունի ապագային կրկնելու զայն: Տարեցներ,  ծխախոտ գործածողներ, երկար ժամերով ինքնաշարժ վարողներ, գրասենեակներու մէջ երկար ժամեր անշարժ աշխատողներ, ֆիզիքական ծանր աշխատանք տանող անհատներ, անշարժ-նստակեաց մարդիկ, հոգեկան ընկճուածութիւն եւ հոգեբանական խանգարումներ ունեցողներ աւելի հակամէտ են ունենալու կռնակի ցաւը:

Կռնակի ցաւը լաւապէս հասկնալու եւ անոր ախտաճանաչումը կատարելու համար գիտնալու ենք ողնայարին կազմաւորումը: Ողնայարը կազմուած է 33 ողներէ, որոնցմէ առաջին 7 հատը կը կոչուին պարանոցային  (cervical) ողներ, ասոնց կը յաջորդեն 12 լանջային  (thoracic) ողները, 5 միջային եւ կամ մէջքի (lumbar) ողները, 5 սրբանային (sacral) ողները եւ 4 պոչային (coccygeal) ողները: Ընդհանրապէս սրբանային եւ պոչային ողները առանձնաբար միաձուլուած կ՛ըլլան եւ կը ներկայանան որպէս երկու ամբողջութիւններ: Մէջքի 5 ողներէն վերջինը յաճախ միաձուլուած կ՛ըլլայ սրբանային առաջին ողնին հետ: Իւրաքանչիւր ողն կազմուած է հաստատուն մարմինէ մը, կեդրոնական մեծ բացուածքէ մը եւ կողմնակի ցցուն ոսկրային թեւերէ, ողնոսկրներու կեդրոնական շարունակական բացուածքները կը կազմեն երկար խողովակ մը ողնայարին ամբողջ երկարութեան, իսկ ոսկրային կողմնակի թեւերու շարունակականութիւնը կը ստեղծէ ողնոսկրային կողմնակի պզտիկ ծակտիկներ: Ողնածուծը, որ շարունակութիւնն է ուղեղին, զետեղուած է ողնայարի կեդրոնական խողովակին մէջ: Ողնայարի կողմնակի ծակտիկներէն դուրս կու գան ողնածուծի 30 ջիղերը, որոնք կը տարածուին դէպի մարմնին բոլոր մասերը: Այս ջիղերուն 8 հատը կը կոչուին պարանոցային ջիղեր, 12 հատը` լանջային ջիղեր, 5 հատը` միջային մէջքի  ջիղեր, եւ 5 հատը` սրբանային ջիղեր: Ողներու հաստատուն մարմիններու միջեւ կը գտնուին յատուկ բոլորակաձեւ  սալեր (disc), որոնք կը պաշտպանեն ողները հարուածներէ եւ ողնայարին կու տան շարժումի որոշ  ազատութիւն: Ողները իրարու կապուած են աճառային (cartilaginous) յօդերով, մկաններով, մկանային լարերով եւ մաշկային հիւսուածքներով: Ողնայարը կը գործէ որպէս յենարան եւ կը շալկէ ամբողջ իրանը` ուղղաձիգ վիճակի մէջ:

Կռնակի ցաւը կրնայ ըլլալ սուր կամ աղօտ, շարունակական եւ կամ ընդմիջումով` համաձայն ախտապատճառին եւ անոր հետ միատեղ պատահած մկանային պրկուածութեան: Տեղայնական ցաւին հետ միատեղ կրնան պատահիլ նաեւ զանազան աստիճանի եւ զօրութեամբ ջղային (neurological)  ախտանշաններ` նայած ողնածուծի եւ ողնածուծի ջիղերուն կրած վնասին: Այս ախտանշաններէն կարեւորագոյններն են` յետոյքի, զիստի, կոնքի, սրունքներու, ոտքի եւ ոտքի մատներու ցաւ, սրունքի, ոտքի եւ ոտքի մատներու մակերեսային թմրութիւն եւ անզգայութիւն, ինչպէս նաեւ` մկանային տկարութիւն:

Կռնակի ցաւը կը յառաջանայ բազմակողմանի ախտապատճառներով: Այս ախտապատճառները կրնան ըլլալ`

Ա. Հիմնական ախտապատճառներ.

Բ. Երկրորդական ախտապատճառներ.

Հիմնական ախտապատճառներէն կարելի է յիշել հետեւեալները.

1. Ողներու ընդոծին անբնական կազմաւորում.

2. Ողներու լաւորակ եւ չարորակ ուռեր: Այս ուռերը  կը նեղցնեն ողնածուծի անցքը եւ կը ճնշեն ողնածուծին եւ անկէ ճիւղաւորուող ջիղերուն վրայ` յառաջացնելով հետեւեալ ախտանշանները.

ա. Տեղայնական ցաւ, որ կրնայ տարածուիլ դէպի զիստ, կոնք, սրունք, ոտք եւ ոտքի մատներ.

բ. Ոտքի թմրութիւն եւ անզգայութիւն.

գ. Սրունքի եւ ոտքի մկաններու տկարութիւն ու քալելու դժուարութիւն.

3. Ողնածուծի  լաւորակ եւ չարորակ ուռեր.

4. Ողնածուծի զարկերակային եւ խելապատակային (meningeal) ուռեր.

5. Ողնածուծէն դուրս ելլող 30 ջիղերու ուռեր.

6. Ողներու հարուածային վնաս եւ կոտրուածք.

7. Մէջքի մկանային գալարում-պրկուածութիւն (strain, sprain).

ա. Անշարժութիւն, նստակեաց կեանք, մարզանքէ խուսափում.

բ. Սխալ դիրքորոշումով ֆիզիքական աշխատանք.

գ. Ծանր առարկաներ վերցնել-շալկել.

դ. Ծանր պայուսակ մը ուսէն երկար ատեն կախել.

ե. Սխալ նստուածք, քալելու ձեւ եւ մարզանքի ձեւեր.

8. Ողներու ծանր մետաղներով թունաւորում, ի մասնաւորի` ռատիոմ.

9. Ոսկրափխրում (osteoporosis).

10. Ռոմաթիզմային ողնոսկրատապ (vertebral rheumatoid arthritis).

11. Մաշումի հիւծիչ ողնոսկրատապ. (degenerative osteoarthritis).

12. Մանրէական ողնոսկրատապ (infectious arthritis).

13. Ողնայարի սալաթափութիւն (herniated disc). այս պարագային սալ մը կը շարժի, կը սպրդի եւ կողմնակի կ՛ուղղուի դէպի աջ կամ ձախ. այս սպրդումով սալը կը ճնշէ ողնայարէն դուրս ելլող ջիղին վրայ եւ կը յառաջացնէ հետեւեալ ախտանշանները.

ա. Կռնակի տեղայնական ցաւ, որ կրնայ տարածուիլ դէպի զիստ, կոնք, սրունք, ոտք եւ ոտքի մատներ.

բ. Ոտքի թմրութիւն եւ անզգայութիւն.

գ. Աղիքներու եւ միզապարկի խանգարում` անդամալուծութիւն, միզարձակութիւն  (urinary incontinence), կղկղանքարձակութիւն (fecal incontinence).

14. Ողնայարի ֆիզիքական հարուած եւ վնասուածք.

ա. Ինքնաշարժի արկածներ.

բ. Երկար տեւողութեամբ փորի վրայ պառկիլ, որ կը խախտէ ողնայարին ուղիղ դիրքը.

գ. Կռնակի սխալ դիրքորոշում` տեսողութեան տկարացումով, մասնաւորաբար ինքնաշարժ վարելու եւ համակարգիչ գործածելու ընթացքին.

դ. Շատ կարծր եւ կամ շատ փափուկ ներքնակի-լանջապնդակի (corset) գործածութիւն, որ ողնայարը կը ձեւափոխէ.

ե. Անհանգիստ եւ բարձ կրունկով կօշիկներու գործածութիւն:

Երկրորդական ախտապատճառներէն կարելի է յիշել հետեւեալները.

1. Հեռաւոր վայրէ մը տարածուած չարորակ ուռեր, ի մասնաւորի` կրծքագեղձի, շագանակագեղձի, երիկամներու, թոքերու եւ վահանագեղձի ուռերը, որոնք կրնան ըլլալ ոսկրաքանդիչ եւ կամ անբնականօրէն ոսկրաշէն:

2. Որովայնի մեծ շնչերակի լայնացում. ասիկա ընդհանրապէս կը պատահի տարեցներուն, եւ անոնց, որոնք կը տառապին յառաջացած պնդերակութենէ եւ արեան գերճնշումէ: Ենթական կ՛ունենայ որովայնի եւ կռնակի խորունկ ցաւ, պաղ եւ տժգոյն սրունքներ, ոտքի երակային զարկի տկարացում:

3. Արգանդի նեարդակերպ ուռեր (fibroid).

4. Կոնքի ներքին ուռեր եւ հիւանդութիւններ, մասնաւորապէս` շագանակագեղձի հիւանդութիւններ.

5. Հոգեբանական հիւանդութիւններ` ջղագարութիւն (hysteria) եւ հիւանդակեղծութիւն (malingering).

Կռնակի ցաւի ախտաճանաչումը կը կարօտի հետեւեալ մանրակրկիտ բժշկական միջոցառումներուն.

1. Ապահովել հիւանդէն իր հարցին մանրամասն նկարագրութիւնը.

2. Կատարել բժշկական մարմնական, ֆիզիքական ընդհանուր քննութիւն.

3. Կատարել Քէ ճառագայթային յատուկ նկարահանումներ` պարզ  շողանկարահանում, CT scan եւ MRI.

Ընդհանրապէս կռնակի ցաւէ տառապողներուն 90 առ հարիւրը կը բարելաւուի 2-4 շաբաթներու ընթացքին. մնացեալ 10 առ հարիւրն է որ կը կարօտի աչալուրջ եւ երկարատեւ բժշկական խնամքի, ինչպէս նաեւ` հիւանդին երկարաշունչ համբերութեան ու հասկացողութեան:

Բժիշկը մեծ ուշադրութիւն կեդրոնացնելու է հետեւեալ հիւանդներուն, որոնք կռնակի ցաւով իրեն կը դիմեն.

1. 20 տարեկանէն վար եւ 60 տարեկանէն վեր հիւանդներ.

2. Հարուածի ենթակայ եղողներ, բարձրութենէ վար ինկած եւ ինքնաշարժի արկած ունեցածներ.

3. Կարճ ժամանակամիջոցի մէջ ցաւի սաստկացում ունեցածներ.

4. Անցեալին խլիրդէ տառապողներ.

5. Երկարատեւ քորթիզոն գործածողներ.

6. Էյտզ պարագաներ.

7. Միզարձակութիւն եւ կղկղանքարձակութիւն ունեցողներ.

8. Ոտքերու տկարութիւն, անզգայութիւն եւ թմրութիւն, ինչպէս նաեւ` քալելու անկարողութիւն ունեցողներ.

Վերոյիշեալ բոլոր պարագաները կը նկատուին շտապ օգնութեան պէտք ունեցող պարագաներ եւ անմիջական հիւանդանոցային խնամքի կարօտեալներ:

Կռնակի ցաւի դարմանումը կ՛ըլլայ հետեւեալ միջոցառումներով.

1. Կատարեալ անկողնային հանգիստ.

2. Միջակ կարծրութեամբ անկողինի գործածութիւն.

3. Ցաւաբեկ դեղերու գործածութիւն.

4. Տեղայնական ջերմութեան գործածութիւն.

5. Թեթեւ, պարզ մարզանք` հիւանդութեան սկզբնաւորութեան, ապա` յատուկ մարզանքներ.

6. Չգիրնալ, իսկ գէր անձերու պարագային` նիհարնալ.

7. Դարմանելով կռնակի ցաւին թէ՛ հիմնական եւ թէ՛ երկրորդական  ախտապատճառները դեղերով եւ վիրաբուժական գործողութիւններով:

Կարելի՞ է արգելք հանդիսանալ կռնակի ցաւին. այո՛, կարելի է:

Հիմնական ախտապատճառներով յառաջացած կռնակի ցաւի հաւանականութիւնը կրնանք նուազագոյնի իջեցնել, որոշ պարագաներուն մէջ, ուշադիր ըլլալով հետեւեալ թելադրութիւններուն.

– Հեռու մնալ անշարժութենէ եւ նստակեաց կեանքէ.

– Շարունակ մարզանքի հետեւիլ.

– Չգիրնալ, իսկ գէր անձերու պարագային` նիհարնալ.

– Սխալ շարժումներ չընել, ծանր առարկաներ չշալկել, մանաւանդ` ծանր պայուսակ մը  երկար  ժամանակ ուսէն չկախել.

– Սխալ դիրքորոշումով համակարգիչին դիմաց ժամերով չնստիլ. նստիլ ճիշդ համակարգիչին դիմաց եւ աչքերը պահել պաստառին բարձրութեան.

– Սխալ դիրքորոշումով ֆիզիքական աշխատանք  չտանիլ.

– Ուղիղ կեցուածք ունենալ. ուղիղ քալել, նստիլ եւ կանգնիլ.

– Քնանալ միջակ կարծրութեամբ անկողինի վրայ. շատ փափուկ անկողինը կը ձեւափոխէ ողնայարը.

– Երկար տեւողութեամբ փորի վրայ չպառկիլ, որպէսզի ողնայարին ուղիղ դիրքը չխախտի: Թելադրելի է պառկիլ կողմնակի եւ կամ կռնակին վրայ ու գործածել հանգստաւէտ բարձ մը:

– Բարձր կրունկով կօշիկ չհագնիլ, որպէսզի ողնայարը չծռի.

– Հետեւիլ առողջ սննդականոնի, հարուստ` կիրով եւ ֆոսֆորով.

– Գործածել կարեւոր կենսանիւթեր` մասնաւորապէս` Տէ կենսանիւթը:

Երկրորդական ախտապատճառներով յառաջացած կռնակի ցաւի հաւանականութիւնը, որոշ պարագաներու մէջ կարելի է նուազագոյնի իջեցնել` հիմնական ախտապատճառը դարմանելով շատ կանուխէն:

Մոնրէալ

Մեր մարմնին ջերմաստիճանը ցուցանիշն է մեր մարմնին ջերմային վիճակին:

Անիկա կը պահուի մարմնի ջերմակարգաւորման (heat regulating) յատուկ գործընթացներով եւ կը տարուբերի 36.5-37.5 սանթիկրատի միջեւ:

Ջերմակարգաւորման գործընթացը պայմանաւորուած է մարմնական ջերմառաջացումով (heat production) եւ ջերմատուութեամբ եւ կամ ջերմակորուստով (heat dissipation, loss):

Ջերմառաջացումը կը կանոնաւորուի մարմնի տարբեր օրկաններու եւ հիւսկէններու ջերմարտադրութեամբ, այլ խօսքով` մարմնի ընդհանուր նիւթափոխանակումի գործընթացով, որ հիմնականօրէն տեղի կ՛ունենայ լեարդին մէջ եւ մկաններու պրկում-կծկումներով:

Ջերմատուութիւնը տեղի կ՛ունենայ մարմնի մակերեսէն եւ շնչառական համակարգի խլնաթաղանթէն (mucosa)` երեք ձեւերով.

1. Շողարձակում` մարմնի մակերեսէն դէպի մեր շրջապատը:

2. Անմիջական փոխանցում (conduction)` մարմնի մակերեսէն դէպի մեր հագած հագուստները:

3. Շոգիացում` մարմնի մակերեսէն դէպի մեր շրջապատը:

Շրջապատի ջերմութիւնը եւ խոնաւութիւնը անմիջականօրէն առնչուած են մարմնի ջերմատուութեան հետ: Մեր մարմինը կը փորձէ բնախօսականօրէն հակակշռել եւ կամ համակերպիլ տարբեր միջավայրերու եւ տարբեր եղանակներու ջերմաստիճանի փոփոխութիւններուն հետ: Մարմնի մակերեսը մորթն է, որ կը կատարէ այս աշխատանքը` պահելու համար մեր մարմնին ջերմաստիճանը բնական սահմաններու մէջ: Շրջապատի շատ խոնաւ օդի պարագային, ջերմութիւն չենք կորսնցներ, որովհետեւ մարմնի մակերեսէն շոգիացում տեղի չ՛ունենար:

Անապատի տաք եւ չոր օդի պարագային, ջերմառաջացում տեղի չ՛ունենար, սակայն մարմնի մակերեսէն ջերմատուութիւն եւ ջուրի կորուստ կը պատահի հետեւեալ միջոցներով.

1. Մորթի ներքին խաւին մէջ գտնուող քրտնաբեր գեղձերը կ՛արտադրեն առատ քրտինք, որ կը կորսուի շոգիացումով:

2. Մորթի մազերը կը մնան պառկած հորիզոնական դիրքի մէջ եւ կը նպաստեն ջերմատուութեան:

3. Մորթի մազերակները կ՛ընդլայնին, արեան շրջագայութիւնը կ՛արագանայ եւ ջերմատուութիւնը կ՛աշխուժանայ:

Ցուրտ եղանակներուն ջերմառաջացումը կ՛աշխուժանայ եւ ջերմատուութիւնը կը նուազի հետեւեալ միջոցառումներով.

1. Քրտնաբեր գեղձերը նուազ քրտինք կ՛արտադրեն, շոգիացում տեղի չ՛ունենար, ջուրի եւ ջերմի կորուստ չի պատահիր:

2. Մորթի մազերը կը մնան ցցուն վիճակի մէջ եւ արգելք կը հանդիսանան ջերմատուութեան:

3. Մորթի մազերակները կը նեղնան, արեան շրջագայութիւնը կը դանդաղի եւ ջերմատուութիւնը կը նուազի:

4. Ուղեղի ջերմականոնաւորման կեդրոնի հրահանգներով մարմնի մկանները կը պրկուին, կը կծկուին, տեղի կ՛ունենայ դող եւ ջերմառաջացում:

Ցուրտ օրերուն, երբ մարզանք կ՛ընենք, մարմնի ջերմութիւնը կը պահուի բնական, իսկ տաք օրերուն մարզանք ընելով` տեղի կ՛ունենայ ջերմատուութիւն եւ քրտինք:

Ջերմառաջացումը նուազագոյնի կ՛իջնէ քունի ընթացքին, որովհետեւ մարմնի ընդհանուր նիւթափոխանակումի գործընթացը կը դանդաղի. անիկա առաւելագոյնի կը հասնի օրուան ընթացքին, երբ շարժումի եւ աշխատանքի մէջ ենք, որովհետեւ մարմնի ընդհանուր նիւթափոխանակումի գործընթացը զգալիօրէն կ՛աշխուժանայ: Այս նիւթափոխանակումի գործընթացը շատ զգայուն է մարմնի ջերմաստիճանի փոփոխութեան նկատմամբ: Մարմնի ջերմաստիճանի նուազումով եւ կամ բարձրացումով մարմնի նիւթափոխանակումի գործընթացը զգալիօրէն կը դանդաղի եւ կամ կ՛աշխուժանայ, եւ անհատը կ՛ունենայ զանազան անբնական հիւանդագին երեւոյթներ:

Հետզհետէ բարձրացող զանազան  սանթիկրատ ջերմաստիճաններուն անհատը կ՛ունենայ  մարմնական  տարբեր հակազդեցութիւններ,

38-ին` քրտինք, մարմնական յոգնութիւն, թեթեւ անօթութիւն:

39-ին` քրտինք, երեսի կարմրութիւն, տաքի զգայութիւն, սրտի արագ զարկ, շնչասպառութիւն, յոգնած վիճակ:

40-ին` նուաղում, ջրանուազում (dehydration), մարմնական սուր տկարութիւն, փսխունք, գլխացաւ, գլխապտոյտ, առատ քրտինք:

41-ին` մտային խանգարում, շփոթութիւն, պատրանք (nausea), շատ արագ սրտի զարկ եւ սուր շնչահեղձութիւն. հոս այլեւս անհատը շտապ օգնութեան կը կարօտի եւ կամ` հիւանդանոցային խնամքի:

42-ին` մահաքուն եւ կամ` մահ:

Իսկ հետզհետէ ցածցող սանթիկրատ ջերմաստիճաններուն ան կ՛ունենայ հետեւեալ մարմնական հակազդեցութիւնները.

36-ին` մեղմ դող:

35-ին` սուր դող, մորթի անզգայութիւն եւ տժգնութիւն, սրտի անկանոն զարկ:

34-ին` մատներու անշարժութիւն, մտային շփոթութիւն:

33-ին` սրտի զարկի նուազում եւ անկանոնութիւն, շնչասպառութիւն, մկաններու անշարժութիւն:

32-ին` խոր քուն, մահաքունի վիճակ, անշարժացում, սրտի զարկի դանդաղեցում եւ սուր անկանոնութիւն, մահ:

Մեր մարմնի ջերմաստիճանը կը գիտնանք յատուկ ջերմաչափերով, որոնք կը զետեղուին բերնին, յետոյքին, ականջին մէջ եւ կամ անութին տակ: Մանուկներու մօտ լաւագոյն եւ դիւրին ձեւն է` յետոյքի եւ ականջի միջոցառումները:

Մարմնի ջերմաստիճանը բարձրացում կ՛արձանագրէ ուտելէ եւ հոգեբանական ցնցումներէ ետք, նաեւ` իգական սեռին մօտ դաշտանի օրերուն:

Մարմնի ներքին օրկանները աւելի տաք վիճակ կ՛ունենան, քան մեր մարմնին մակերեսը, այսինքն` մեր մորթը. առ այդ, մեր մարմնի մակերեսին տաքութիւնը կը կանոնաւորուի հետեւեալ միջոցառումներով.

1. Ներքին օրկաններու ջերմութեան փոխանցումը մարմնի մակերեսին անմիջական հաղորդակցութեամբ եւ արեան շրջագայութեամբ:

2. Մեր գործածած հագուստները կը պաշտպանեն մեր մարմինը եւ արգելք կը դառնան մակերեսային ջերմակորուստի:

3. Մեր մորթի եւ շնչառական համակարգի խլնաթաղանթի խոնաւութեան շոգիացումով:

Ամէն ժամ մենք անզգալաբար կը կորսնցնենք մեր մարմնի մակերեսէն եւ շնչառական խլնաթաղանթէն 50 մլ. ջուր, իսկ շատ տաք-չոր եւ աշխատանքով ծանր օրերուն կը կորսնցնենք մինչեւ 1.5 լ. ջուր:

Մոնրէալ 

Փակեղնը հարուստ է պեթա-քարոթին-ով, որ հականեխիչ է եւ դէմ կը դնէ քաղցկեղային եւ սրտանօթային հիւանդութիւններուն: Անիկա կը պայքարի նաեւ ծերութեան ազդանշաններուն դէմ: Փակեղնը աղքատ է ջերմուժի` քալորի-ներու տեսակէտէն, ինչպէս նաեւ սակաւ է անոր սոտիումի եւ ճարպի քանակը, սակայն կը պարունակէ մեծ քանակութեամբ սննդարար բնաթել:

Փակեղնի կուտը հարուստ է փրոթէինով, երկաթով եւ մակնիզիոմով:

Նուռը

Նուռը կը պարունակէ մեծ քանակութեամբ հականեխիչ տարրեր, ի մասնաւորի` Էլլաժիք թթուն, որ կը նուազեցնէ բորբոքումն ու անոր տեսակները, որոնք, ըստ բժիշկներու, կրնան պատճառներէն ըլլալ քաղցկեղային եւ սրտանօթային հիւանդութիւններու:

Ըստ վերջին ուսումնասիրութիւններու, ի յայտ եկաւ, թէ նուռի հիւթը յաջողեցաւ դէմ դնել սրտանօթային կարգ մը հիւանդութիւններու բարդացման, ինչպիսին է քորոնըրի հարթ տիսիզ-ը:

Ուսումնասիրութիւնները փաստեցին նաեւ, թէ նուռի հիւթը կը նուազեցնէ փրոսթաթի (շագանակագեղձի) քաղցկեղի յառաջացման հաւանականութիւնը, կը բարելաւէ արեան հոսքը դէպի սիրտ եւ դէպի սեռային գործարաններ:

Կոճապղպեղ (Ginger)

Կոճապղպեղը կը պարունակէ տարրեր, որոնք կ՛օգնեն արեան գերճնշումի նուազեցման եւ արեան շրջանառութեան բարելաւման. ինչպէս նաեւ կոճապղպեղը կ՛օգնէ յօդերու բորբոքումէն յառաջացած գլխացաւերու բուժման: Այդ մէկը կը կատարէ փրոսթակլանտիններու յառաջացումը արգիլելով, որոնք բորբոքում կը պատճառեն:

Կարմիր Պղպեղը

Կարմիր պղպեղը կը զօրացնէ մարմնին պաշտպանողականութիւնը: Անիկա կը պարունակէ պեթա-քարոթին եւ աղբիւր է կենսանիւթ Սէ-ի: Անոր պարունակած կենսանիւթ Սէ-ն երեք անգամ աւելի է նարինջին մէջ գտնուող կենսանիւթ Սէ-էն:

Կաղամբը

Կաղամբը հարուստ է լութին տարրով, որ օգտակար է աչքի առողջութեան համար: Ան կը պաշտպանէ աչքը զանազան հիւանդութիւններէ, ինչպիսին է «կապոյտ ջուր»ը:

Կաղամբը հարուստ է նաեւ պեթա-քարոթինով, ֆոլայթով, կենսանիւթեր Սէ-ով եւ էօ-ով: Կը պարունակէ նաեւ որոշ քանակութեամբ քալսիոմ եւ մակնիզիոմ, որոնք անհրաժեշտ են ոսկորներու առողջութեան համար:

Լոլիկը

Լոլիկը հարուստ է լիքոպին տարրով, որ պաշտպանող վահան մըն է քաղցկեղի դէմ, նաեւ` սրտանօթային, թոքերու եւ կուրծքի զանազան հիւանդութիւններու դէմ:

Եփած լոլիկին մէջ լիքոպինի ազդեցութիւնը շատ աւելի է: Հետեւաբար լոլիկի թացան եւ  մածուկ յաճախ պէտք է սպառել:

Ընկոյզը

Ընկոյզը սննդարար ուտելիքներու շարքին կը դասուի: Անիկա կը պարունակէ չհարստացուած ճարպ, որ կը բարձրացնէ լաւ տեսակի ճարպին` LDL-ին քանակը: Ըստ Հարվըրտի մէջ կատարուած ուսումնասիրութեան մը, այն կիները, որոնք բաւարար քանակութեամբ, շաբաթը հինգ անգամ ընկոյզ կը սպառեն, անոնց մօտ 20 առ հարիւր կը նուազի երկրորդ խումբի (Type 2) շաքարախտ ունենալու հաւանականութիւնը:

Ոմանք արագ քայլելով գնում ու գալիս էին, ոմանք, թէեւ նստած էին, բայց մտորումների մէջ ընկած` անհանգիստ շարժումներով խաղում էին իրենց մատների հետ, կային մարդիկ, որոնք ուղղակի քարացած էին: Ու թէեւ իւրաքանչիւրի դրսեւորումները տարբեր էին, սակայն նրանց բոլորի հայեացքը նոյնն էր: Այս կանանց աչքերում տենդային տագնապ կար: «Ի՞նչ անեմ… Մտքովս չէր անցնի: Ինչո՞ւ, ինչո՞ւ… Մի՞թէ վերջ», մօտաւորապէս այսպիսի մտքեր կարելի էր կարդալ «Նայիրի» բժշկական կենտրոնի օնկոգինեկոլոգիայի ծառայութեան ղեկավարի գրասենեակի առջեւ հաւաքուած կանանց հայեացքում:

Այն, որ քաղցկեղ ախտորոշումը մարդկանց համար հնչում է որպէս դատավճիռ եւ փոխում է նրանց մտածողութիւնը, երեւի թէ բնական է: Գուցէ նաեւ բնական է այն, որ, անկախ ընկերային կարգավիճակից, հիւանդների մտքով առաջին հերթին անցնում է բուժում ստանալ արտերկրում: Սակայն, ի զարմանս մեզ, «Նայիրի» բժշկական կենտրոնում հարցման մասնակից հիւանդների գերակշիռ մասը համոզուած էր. «Ե՛ւ վիրահատութիւնը, ե՛ւ հետագայ բուժումը այստեղ ենք ստանալու»: Հիւանդների այս վստահութիւնը պայմանաւորուած էր նաեւ օնկոգինեկոլոգիական ծառայութեան ղեկավարի մասնագիտական հմտութիւնների նկատմամբ վստահութեամբ: «Նշանաւոր վիրաբուժներն ասում են, որ նրա մասնագիտական չափանիշները չեն զիջում եւրոպականին», մեզ հետ զրոյցում նշում էին այցելուները: Չվիճարկելով այս հարցը, այնուհանդերձ, պէտք է նկատենք, որ գնալով Հայաստանում մեծանում է արտերկրում բուժում ստանալու մղումը: Ինչո՞վ է սա պայմանաւորուած: Հայաստանի օնկոլոգիական ոլորտը ինչ-որ չափանիշներով յե՞տ է մնում աշխարհի զարգացումներից, թէ՞ խնդիրը տեղական բժշկութեան նկատմամբ անվստահութիւնն է: Այս եւ օնկոլոգիայի հրատապ հարցերի շուրջ զրուցեցինք «Նայիրի» բժշկական կենտրոնի օնկոգինեկոլոգիական ծառայութեան ղեկավար, Մ. Հերացու անուան ԲՊՀ-ի դոցենտ (ընկալաւոր, Ա.)  Արտեմ Ստեփանեանի հետ:

«Համագործակցում Ենք Եւրոպայի
Օնկոլոգիական Միութեան Հետ»

– Կարծում եմ` դա բազմակոմպոնենտային խնդիր է, որը ներառում է ձեր թուարկած գործօնները եւս: Ի հարկէ, Հայաստանը, չլինելով աշխարհի գերզարգացած հարուստ երկիր, հնարաւոր է, որ ոչ միայն օնկոլոգիական, այլեւ այլ ոլորտներում յետ մնացած լինի գերզարգացած երկրներից: Ցանկացած մասնագիտութիւն, ոլորտ զարգացնելու համար անհրաժեշտ է մի քանի բան` բարձրորակ բարձրագոյն կրթութիւն եւ մարդուժ: Այս գործօնը լուրջ խնդիր է նաեւ զարգացած երկրներում, քանի որ պահանջում է խոշոր ներդրումներ: Կարեւոր նախապայման է բարձր արհեստագիտական սարքաւորումների առկայութիւնը: Յաջորդ գործօնը պացիենտների (պարագաների, հիւանդների, Ա.) հոգեբանութիւնն է. Միացեալ Նահանգներից մարդիկ բուժում ստանալու համար մեկնում են Գերմանիա, Գերմանիայից` Միացեալ Նահանգներ, ԱՊՀ երկրներից` Իսրայէլ:

Հ.- Խօսելը ներդրումներից միշտ աւելի հեշտ է: Ձեր կենտրոնում օնկոգինեկոլոգիայի մասով ի՞նչ ներդրումային քաղաքականութիւն է տարւում:

Պ.- Վերը նշուած գործօնները նկատի ունենալով` 2008-ին փորձեցինք ստեղծել մի կենտրոն, որը համապատասխանի միջազգային չափանիշներին: «Նայիրի» բժշկական կենտրոնի սարքաւորումների, պայմանների յագեցուածութիւնը եւ մասնագէտների պատրաստուածութեան մակարդակը ոչնչով չեն զիջում եւրոպական առաջատար դարմանատներին: Այս ոլորտում մենք կարողացանք ստեղծել մի ծառայութիւն, որը ոչնչով չի զիջում աշխարհի զարգացած դարմանատներին: Յիշեալ ձեռքբերումը պայմանաւորուած է առաջին հերթին այս բժշկական կենտրոնի ղեկավարութեան իրականացրած քաղաքականութեամբ. սարքաւորումների եւ բարձրորակ մարդուժի հարցում դրամ չեն տնտեսւում:

Հ.- Համագործակցո՞ւմ էք եւրոպական դարմանատների հետ:

Պ.- Մեր ծառայութիւնը հիմնականում համագործակցում է Եւրոպայի օնկոգինեկոլոգիական միութեան հետ, որում ընդգրկուած են լաւագոյն դարմանատների ներկայացուցիչներ եւ ղեկավարներ: Գործում է նաեւ միջազգային կոնսիլիում, որի կազմում են մեր բաժանմունքի մասնագէտները, վիրաբուժները, քիմիաբուժներն ու ճառագայթաբանները, ինչպէս նաեւ եւրոպական խոշորագոյն դարմանատների դասախօսներ: Այս կառոյցը մեզ հնարաւորութիւն է տալիս բարդ դէպքերում միասնաբար քննարկելու հետազօտման եւ բուժման ծրագիր: Արդիւնքում մեր բժշկական կենտրոնի հզօր մարդուժի եւ սարքաւորումների ներուժին գումարւում են արտասահմանցի գործընկերների խորհրդատուութիւնները: Այսպիսով, հիւանդները, գտնուելով Հայաստանում, հնարաւորութիւն են ունենում բուժում ստանալու եւրոպական չափանիշներով: Ի դէպ, ձեզ ասեմ, որ նոյն Եւրոպայում եւ Միացեալ Նահանգներում ամէն ինչ այդպէս լաւ չէ, ինչպէս կարող է թուալ հեռուից: Այնտեղ էլ լաւ հիւանդանոցները, մասնագէտները շատ չեն: Եւ մեզ յաջողուել է կապ հաստատել դրանցից լաւագոյնների հետ: Ոչ միայն բժշկութեան, այլեւ բոլոր ոլորտներում ստեղծուած է բաց տեղեկատուական դաշտ: Այսինքն` փակ դարմանատներ, փակ աշխատելաձեւը մնացին անցած դարում: Առանց տեղեկատուութեան փոխանակման հնարաւոր չէ ապահովել բուժման բարձր որակ` յատկապէս ուռուցքաբանութեան ոլորտում, քանի որ այն ամենաարագ զարգացող եւ փոփոխուող ոլորտներից է:

Հ.- Ամէն դէպքում, չէ՞ք կարծում, որ արտերկրում բուժուելու մարդկանց ցանկութիւնը բացատրւում է նաեւ հոգեբանական խնդրով: 

Պ.- Հիմնականում մարդկանց հոգեբանութեան վրայ ազդում են որոշ մարդիկ, ովքեր հետապնդում են իրենց տնտեսական շահը: Կան ձեւաւորուած փոքրիկ ընկերութիւններ, որոնք արտերկրում բուժում ստանալու համար շրջապտոյտներ են կազմակերպում: Սակայն նոյն այդ պացիենտները (պարագաները, Ա.) տեղեկացուած չեն, թէ բուժման ծախսերի մէջ որքան շահոյթ ունեն այդ ընկերութիւնները: Նման մարդկանց, ովքեր այդ պիզնըսով են զբաղւում, յորդորում եմ, որ ներդրում անեն սեփական երկրի բժշկութեան մէջ:

Հ.- Ուրիշից պահանջելուց առաջ երեւի ճիշդ է, երբ մարդն ինքն իրեն հարցնի. «Ի՞նչ ներդրում եմ կատարել ես»:

Պ.- Բազմիցս արտերկրի առաջատար դարմանատներից աշխատանքի հրաւէրներ եմ ստացել, այո՛, հնարաւորութիւն ունեցել եմ եւ ունեմ մեկնելու եւ աշխատելու արտերկրում` ոչինչ ինձ չի խանգարում: Սակայն ես փորձում եմ զարգացած դարմանատների փորձը ներդրել այստեղ:

«Քաղցկեղն Ընդամէնը Ախտորոշում Է,
Այլ` Ոչ Դատավճիռ»

Հ.- Գնալով նկատւում է քաղցկեղի տարածման միտում, բացի ժառանգականութիւնից, ի՞նչ գործօններով է այն պայմանաւորուած, արդեօք արտաքին կամ ընկերային գործօնները ազդեցութիւն ունե՞ն:

Պ.- Գոյութիւն ունեն արտաքին քաղցկեղածին գործօններ, որոնք սերտօրէն կապուած են քաղաքակրթութեան հետ, եւ որքան բարձրանում է կեանքի որակը, զարմանալիօրէն այդքան մեծանում է քաղցկեղով հիւանդանալու հաւանականութիւնը: Գործօնների մէջ առաջինը ադինամիան է. ինքնաշարժներ ունենալու պատճառով մարդիկ քիչ են շարժւում: Բացի այդ, սննդի որակն է. սննդամթերքի քանակը եւ տեսակներն աւելացել են, սակայն որակի մասին ոչինչ չի ասւում, ինչը լուրջ խնդիր է: Օրինակ, կիսաֆաբրիկատները քաղցկեղածին մեծաքանակ նիւթեր են պարունակում: Յաջորդը, ի հարկէ, մթնոլորտի աղտոտուածութիւնն է: Ինչ վերաբերում է ընկերային գործօնին, ապա այն մեծ դեր չի խաղում: Սակայն հիւանդութեան բացայայտման կամ բարձիթողի վիճակի հարցում այդ գործօնը զգալի է: Այնուհանդերձ, հիւանդութեան առաջացման հարցում ժառանգականութիւնը հիմնական գործօնն է, քանի որ այն առաջանում է ժառանգական ծինի մուտացիայի պատճառով: Անշուշտ, արտաքին մթնոլորտային գործօնները կարող են նպաստել հիւանդութեան զարգացմանը, սակայն մարդու ժառանգականութեան մէջ եթէ ծինի մուտացիա չկայ, ապա այդ գործօնների ազդեցութիւնը շատ աւելի թոյլ է:

Հ.- Մենք` հայերս, հին ազգ ենք, եւ այս առումով ժառանգական ծինն ի՞նչ մուտացիոն փոփոխութեան է ենթարկուել: Կա՞յ նման ուսումնասիրութիւն:

Պ.- Հինաւուրց լինելը այդքան կապ չունի, որովհետեւ, երբ հետեւում ես քաղցկեղ հիւանդութեան յաճախականութեան դինամիկային, ապա ամենաբարձր ցուցանիշը գրանցուած է Դանիայում, Հոլանտայում եւ Միացեալ Նահանգներում: Յետխորհրդային երկրներում Հայաստանը զբաղեցնում է առաջին տեղերից մէկը: Միջազգային վիճակագրութեան տուեալներով` 33-րդ տեղում է:

Հ.- Ինչո՞վ է դա պայմանաւորուած:

Պ.- Այդ առումով մի քանի տեսութիւններ կան: Սակայն քանի որ մենք խօսում ենք մի հիւանդութեան շուրջ, որի մասին, ցաւօք, բժշկութիւնը աւելի շատ չգիտի, քան գիտի, ապա այդ հարցին, թերեւս, ոչ ոք պատասխան չունի:

Հ.- Ասում են` քաղցկեղի տարածմանը զուգահեռ մեծանում է նաեւ բուժման արդիւնաւէտութիւնը: Արդեօ՞ք այդպէս է:

Պ.- Շատ կարեւոր հարց բարձրացրիք: Դրա բուժման հարցում մենք շատ լաւ արդիւնքների ենք հասնում, ինչը պայմանաւորուած է մի քանի գործօններով: Առաջին` մենք սովորել ենք յայտնաբերել հիւանդութիւնը վաղ շրջանում: Երկրորդ` այժմ ունենք շատ հզօր վիրաբուժութիւն, եւ երրորդ` մեծ նուաճում ունենք ինչպէս դեղորայքաբուժութեան, այնպէս էլ նորագոյն քիմիաբուժութեան մէջ: Դրա մասին փաստում է վիճակագրութիւնը, ըստ որի` շատ դէպքերում մահացութեան ցուցանիշը աւելի ցածր է, քան շաքարային շաքարախտաւորի կամ սրտամկանային կաթուածի դէպքերում: Սակայն նման հիւանդութիւնների դէպքում աժիոտաժ չի ստեղծւում, ինչպէս քաղցկեղի դէպքում, ինչը մեծապէս վնասում է հիւանդին:

Հ.- Գուցէ դա տեղեկատուութեան բացակայութեան հետեւա՞նք է:

Պ.- Միանշանակ` այո:

Հ.- Ձեր անձնական վիճակագրութիւնը բուժման վերաբերեալ ի՞նչ է փաստում:

Պ.- Մեր ոլորտում բուժման արդիւնաւէտութիւնը գնահատւում է կեանքի տեւողութեամբ: Բուժում ստացած պարագաների կեանքի տեւողութիւնը ամբողջապէս համապատասխանում է Եւրոպայի եւ Միացեալ Նահանգների զարգացած դարմանատներում բուժում ստացած պարագաների կեանքի տեւողութեանը: Եւ դա բնական է: Եթէ դնում ես նոյն ախտորոշումը, իրականացնում ես նոյն բուժումը, կատարում ես նոյն վիրահատութիւնը, կիրառում ես նոյն դեղամիջոցները, ինչ համաշխարհային բժշկութիւնը, ապա արդիւնաւէտութեան տարբերութիւն չես կարող ունենալ:

«Իւրաքանչիւր Մասնագէտ Իր Տեսակէտն Ունի,
Եւ Չէի Ցանկանայ Դրանք Մեկնաբանել»

Հ.- Քաղցկեղի յայտնաբերման, բուժման աւանդական տեսութիւններից բացի, ինչպիսի՞ նոր տեսութիւններ են ի յայտ եկել:

Պ.- Ուռուցքաբանութեան մէջ այժմ գործում է գենոմիկա նոր ուղղութիւնը: Եւ բոլոր այն քայլերը, որոնք մեզ մօտեցնում են այս հիւանդութեան վերջնական բուժմանը, հիմնականում ուղղուած են մարդու գենոմի ուսումնասիրութեանը եւ այդ ծիների մուտացիայի բացայայտմանը: Ապացուցուած է, որ մուտացուած ծիների յայտնաբերման եւ դրանց շտկման արդիւնքում մենք կարողանում ենք բուժել քաղցկեղի որոշ ձեւեր:

Հ.- Այդ դէպքում, յստակեցնենք, 20 տարի առաջ եւ հիմա. որքա՞ն է մեծացել բուժման արդիւնաւէտութեան հաւանականութիւնը:

Պ.- Մի պարզ օրինակ բերեմ. ժամանակին պարզ չէր, թէ ինչո՞ւ կրծքագեղձի քաղցկեղի որոշ տեսակներ շատ յարձակողական էին ընթանում եւ բերում էին վախճանի, որոշ ձեւերը` ոչ: Պարզուեց, որ դա HER2/neu ծինի մուտացիայի հետեւանք է: Այժմ կրծքագեղձի քաղցկեղով բոլոր պարագաների մօտ որոշւում է այդ ծինի փոփոխութիւնը: Դրա յայտնաբերման դէպքում նշանակւում է «Հերցեպտին» դեղամիջոցը: Այն պարագաները, որոնք մինչ «Հերցեպտին»-ի յայտնաբերումը կարճ կեանք ունէին, հիմա մեծ յաջողութեամբ բուժւում են:

Հ.- Վերջերս օնկոգինեկոլոգիայում սկսեցին իրականացնել նաեւ կրծքագեղձի վիրահատութիւններ, ինչը Հայաստանի որոշ մասնագէտներ քննադատում են: Եւ քանի որ դուք եւս կատարում էք կրծքագեղձի վիրահատութիւն, ապա մեկնաբանէք` ինչո՞վ են պայմանաւորուած այդ քննադատութիւնները:

Պ.- Իւրաքանչիւր մասնագէտ իր տեսակէտն ունի, եւ ես չէի ցանկանայ դրանք մեկնաբանել: Վերջին հինգ տարում միջազգային փորձում պարզուեց, որ կրծքագեղձի քաղցկեղն ինքնուրոյն հիւանդութիւն չէ, այլ հինգ տարբեր հիւանդութիւնների միացութիւն է, որոնք զարգանում եւ տարբեր բուժում են պահանջում: Քանի որ կանանց սեռական համակարգը մի ամբողջական համակարգ է, ապա դժուար է տարանջատել մէկը միւսից: Այդ համակարգում առաջացած քաղցկեղը սերտօրէն կապուած է լինում միւս օրգանի հետ: Դա վերաբերում է ձուարանի եւ կրծքագեղձի քաղցկեղներին, որոնց առաջացումը եւ աճը խթանւում են ձուարանների կողմից: Դրանք ձուարանների հորմոնների նկատմամբ զգայուն ուռուցքներն են: Այս դէպքում բուժումը չի իրականացւում «Հերցեպտին»-ով կամ հորմոններով, քանի որ այդ ուռուցքները քիմիաբուժութեան նկատմամբ ցածր զգայականութիւն ունեն:

Հ.- Քիչ առաջ դուք ձեր հիւանդներից մէկին, որը յուզուած էր եւ չէր ուզում ստանալ քիմիաբուժութիւն, ասացիք. «Վերջին անգամ եմ խորհուրդ տալիս, այլեւս չեմ ասի` գնացէք, ստացէք քիմիաբուժութիւն, եւ հանգիստ ապրէք»: Հիմա, եթէ ձեր վերը նշուած տեսակէտը նա կարդայ, երեւի թէ ձեզ հետ կը կռուի:

Պ.- Այն, ինչ խորհուրդ տուեցի իմ հիւանդին, խորհուրդ կը տայի իմ հարազատին նոյնպէս: Ինչ վերաբերում է հորմոնային բուժման արդիւնաւէտութեանը, ապա դա տեսութիւն է, եւ վաղը, միւս օրը կարող է պարզուել, որ նոյն հորմոնային կախուածութեան ուռուցքների մէջ կան այդպիսիք, որոնք զգայուն չեն հորմոնների նկատմամբ: Այդ տարանջատումը դեռեւս գոյութիւն չունի: Իմ սեփական փորձից կարող եմ ասել, որ կրծքագեղձի այն ուռուցքները, որոնք զգայուն են հորմոնների նկատմամբ, կարող են զգայուն լինել նաեւ քիմիաբուժութեան նկատմամբ: Այնպէս որ, բուժման մէջ, յատկապէս երբ հիւանդը երիտասարդ է, անպայման նշանակւում է քիմիաբուժութիւն:

Հ.- Բարորակ ուռուցքի չարորակի անցման սահմանը որտե՞ղ է:

Պ.- Կրծքագեղձի չարորակ ուռուցքները հիմնականում չեն առաջանում բարորակներից, շատ հազուադէպ դէպքերում է, որ բարորակ ուռուցքը չարորակի է վերածւում:

Հ.- Իսկ գինեկոլոգիայի՞ դէպքում: 

Պ.- Կան մի քանի բարորակ ուռուցքներ, որոնք կարող են վերածուել քաղցկեղի` ձուարանի կիստաները եւ արգանդի լորձաթաղանթի պոլիպները: Դրանց նկատմամբ կանայք պէտք է ուշադիր լինեն: Արգանդի խոռոչի լորձաթաղանթի եւ ձուարանի քաղցկեղը լինում է երկու տիպի` խիստ եւ պակաս յարձակունակ: Եւ բարորակ ուռուցքներից զարգացող քաղցկեղները միշտ շատ աւելի բարենպաստ ընթացք են ունենում եւ հեշտ են ենթարկւում բուժման, քան` ինքնուրոյն զարգացած չարորակ ուռուցքները:

«Բարձր Որակումներ Չեմ Սիրում»

Հ.- Մեր զրոյցի սկզբում դուք ասացիք, որ մերժում էք արտերկրի հրաւէրները, դա հայրենասիրութեա՞մբ է պայմանաւորուած: 

Պ.- Բարձր որակումներ չեմ սիրում: Ցանկացած մարդ, կարծում եմ, առաջին հերթին պէտք է փորձի իր տունը մաքուր պահել եւ ոչ թէ հարեւանի մաքուր տանը հիւրի կարգավիճակով բնակուի:

Հ.- Նման ձեւով շատերն են խօսել, բայց տարիներ յետոյ հեռացել են երկրից, այդ թւում` ճանաչուած բժիշկներ:

Պ.- Ցանկացած պայքարում կան նաեւ պարտուողներ:

Հ.- Ձեր դէպքում պարտութիւնը բացառո՞ւմ էք:

Պ.- Կեանքը այնպիսի բան է, որ հարիւր տոկոսով որեւէ բան բացառել չի կարելի: Ես գիտեմ, որ զբաղւում եմ գործով, եւ ցանկացած գործի մէջ կան նաեւ դժուարութիւններ: Շատերը կարող են մեզ չհասկանալ, հնարաւոր է եւ փնովեն, քննադատեն, բայց մենք գիտենք, որ գործ ունենք այնպիսի հիւանդութեան հետ, որի դէմ պայքարում միշտ չէ, որ յաղթում ես, լինում են նաեւ պարտութիւններ, ինչը դիմացինի մէջ առաջացնում է բացասական վերաբերմունք: Սակայն դա հիմք չէ, որ վիրաւորուածի կեցուածք ընդունեմ եւ հեռանամ երկրից: Հիմնականում ինչպէ՞ս են որոշ մարդիկ մտածում. «Ես հանճար եմ, բայց ոչ ոք ինձ ձեռքերի վրայ չի պահում»: Եթէ բժիշկը սպասում է, որ իրեն ձեռքերի վրայ պահեն, ապա պէտք է փոխի մասնագիտութիւնը, դառնայ երգիչ:

Հ.- Ընդհանրապէս բժշկութեան մէջ օնկոլոգիան ծանր ոլորտ է, որից պտուղներ քաղելը շատ դժուար է: Ինչո՞ւ այս ոլորտը ընտրեցիք, բժշկութեան մէջ կան ոլորտներ, որտեղ ե՛ւ ճանաչումը, ե՛ւ պտուղները հեշտութեամբ են նուաճւում: 

Պ.- Քո արածից պէտք է բաւարարուածութիւն զգաս: Սակայն կայ բաւարարուածութեան մի քանի տեսակ` նիւթական եւ հոգեբանական: Վերջինիս դէպքում ինքնագնահատականն աւելի մեծ է, որովհետեւ յաղթանակն աւելի մեծ է: Ամենակարեւորը այն է, որ մարդն ինքն իր հետ ներդաշնակութեան մէջ լինի: Մարդը պէտք է զբաղուի այն գործով, որը իրեն տալիս է բաւարարուածութիւն եւ բարձրացնում է ինքնագնահատականը: Այս գործօնները յատկապէս կարեւոր են տղամարդու համար: Կարծում եմ` իսկական տղամարդն ինքն իրեն յարգում է այն դէպքում, երբ իրենից հզօր թշնամուն է յաղթահարում:

Հ.- Որքան հասկացայ, դուք սիրում էք դժուարութիւններ յաղթահարել, պայքարող անհատներից էք:

Պ.- Ցանկացած տղամարդու մէջ դա դրուած է ծինաբանօրէն:

Մարդ արարածը պէտք ունի իր ոտքերուն, որպէսզի կարենայ կանգնիլ, քալել, վազել, ցատկել, պարել եւ վարել իր ամէնօրեայ կեանքը` դիւրութեամբ եւ հանգստօրէն: Այս բոլորը կ՛իրականանան` շնորհիւ ոտքերու մկաններուն եւ անոնց բնականոն գործելակերպին ու առողջութեան:

Մեր ոտքերը մեր մարմինին յենարաններն են: Ոտքերը եւ անոնց մկանները կը մնան առողջ եւ կը գործեն բնականօրէն, երբ կը մատակարարուին մնայուն եւ չափաւոր քանակութեամբ սնունդով եւ ուժանիւթով, ինչպէս նաեւ կը ձերբազատին իրենց մէջ արտադրուած աւելորդ եւ վնասակար թափօններէն: Մկաններուն սնունդը եւ ուժանիւթը կը հայթայթուի թթուածինով հարուստ զարկերակային արիւնով, իսկ աւելորդ թափօնները կը փոխադրուին երակային արիւնով` մկաններէն դէպի թոքեր, ուր տեղի կ՛ունենայ անոնց մաքրագործումը: Այս աշխատանքը` սիրտէն դէպի մկաններ եւ մկաններէն դէպի թոքեր, կ՛ամբողջանայ արեան ազատ շրջագայութեամբ եւ հիմնականօրէն սրունքներու եւ ոտքերու առողջ անօթային զարկերակներու եւ երակներու ցանցով մը: Այս անօթային ցանցը եւ արեան շրջագայութիւնը կը կոչենք անօթային ծայրամասային ցանց (vascular peripheral system) եւ արեան ծայրամասային շրջագայութիւն (blood peripheral circulation):

Ծայրամասային եւ կամ ոտքերու արեան տկար ու անբնական շրջագայութիւն տեղի կ՛ունենայ ծայրամասային անօթներու տկար եւ անբնական վիճակին պատճառով. այս մէկը կը յառաջանայ զանազան ազդակներով`

1.- Զարկերակային գերճնշում, ծխախոտի երկարատեւ գործածութիւն եւ շաքարախտ, որոնք կը յառաջացնեն զարկերակներու կարծրացում, պնդերակութիւն եւ առաձգականութեան կորուստ:

2.- Արեան քոլեսթերոլի, ցած ճարպաբնասպիտներու (LDL) եւ թրիկլիսերայտի բարձրացում, ինչպէս նաեւ` բարձր ճարպաբնասպիտի նուազում (HDL), որոնք կը յառաջացնեն ճարպային նիւթերու կուտակում զարկերակներու պատերուն վրայ եւ զարկերակներու մասնակի եւ կամ ամբողջական խցում:

Այս երկու ազդակներով յառաջացած արեան տկար շրջագայութեամբ պէտք եղած սնունդը եւ թթուածինով հարուստ արիւնը չի մատակարարուիր ոտքերու մկաններուն, ջիղերուն եւ մորթին, ու կը տեսնուին զանազան հիւանդագին երեւոյթներ:

3.- Երակներու թուլացում, որ կը պատահի յղութեան շրջանին, իգական սեռի ներազդակ estrogen-ի բարձրացումով, տարիքի յառաջացումով, երկար ժամանակ ոտքի մնալով եւ անորոշ պատճառներով:

4.- Երակներու մասնակի եւ կամ ամբողջական խցում, որ տեղի կ՛ունենայ արեան մէջ շրջագայող ճարպային խիցքերով (clots):

Երակներու թուլացումով եւ կամ խցումով, արեան շիճուկը կը խուժէ երակներէ դուրս եւ կը կուտակուի ոտքի զանազան մասերուն մէջ` յառաջացնելով ոտքի ջրակուտակում (edema):

Տկար եւ անբնական արեան շրջագայութեամբ ոտքի մկանները, ջիղերը եւ մորթը կը կորսնցնեն իրենց բնական վիճակը եւ կարողականութիւնը, որոնք առաւել եւս կը բարդանան շաքարախտի գոյութեամբ: Շաքարախտը կը հարուածէ ոտքի ջիղերը` յառաջացնելով ոտքի մորթի զգայնութեան տկարացում եւ կամ ամբողջական կորուստ. շաքարախտը նաեւ պատճառ կը դառնայ ոտքի բորբոքումներու ուշ սպիացումին եւ խոցերու ստեղծման:

Այս բոլորին իբրեւ հետեւանք` ոտքը կ՛ունենայ զանազան անբնական  երեւոյթներ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են.

1.- Զգայնութեան տկարացում եւ կամ ամբողջական կորուստ, որ կրնայ պատճառ դառնալ մորթային զանազան աստիճանի այրուածքներու.

2.- Մորթի զանազան տեսակի բորբոքումներ եւ խոցեր.

3.- Ուշ բուժուող եւ չսպիացող մորթային վէրքեր.

4.- Մնայուն եւ կամ ժամանակաւոր ցաւ հանգիստի եւ կամ քալելու ընթացքին.

5.- Պաղութիւն եւ մսկոտութիւն.

6.- Գոյնի փոփոխութիւն` տժգունութիւն եւ կապտախտ.

7.- Ուռած վիճակ` ջրակուտակում.

8.- Մորթի անբնական կարծրութիւն, չորութիւն եւ ճեղքրտուք.

9.- Քալելու եւ երկար ժամանակ ոտքի կանգնելու դժուարութիւն.

10.- Մատներու եղունգներու անբնական տեսք.

Ծայրամասային եւ կամ ոտքերու արեան տկար ու անբնական շրջագայութիւնը կը հակակշռուի դարմանելով անոր հիմնական ախտապատճառները, այսինքն` հիմնականօրէն դարմանելով զարկերակային գերճնշումը, շաքարախտը եւ արեան բարձր քոլեսթերոլն ու ցած ճարպաբնասպիտը, ինչպէս նաեւ` հրաժարելով ծխախոտէն:

Ծայրամասային եւ կամ ոտքերու արեան տկար ու անբնական շրջագայութիւն ունեցող անհատներ պէտք է գործադրեն հետեւեալ ցուցմունքները.

1.- Լուալ ոտքերը ամէն օր մաքուր ու գաղջ ջուրով եւ օճառով. տաք ջուր չգործածել. լուալէ ետք զգուշութեամբ լաւ մը չորցնել ոտքերը` առանց ճնշում բանեցնելու: Մաքուր պահելով ոտքերը` արգելք կը հանդիսանանք ոտքի բորբոքումներու յառաջացման, մանաւանդ` շաքարախտաւորներու մօտ.

2.- Քննել ոտքերը ամէն օր լուսաւոր վայրի մը մէջ. վստահ ըլլալ, որ մորթի չորութիւն, կարծրութիւն, ճեղքրտուք, բշտիկներ եւ գոյնի փոփոխութիւն չկան.

3.- Ուշադրութեամբ եւ օրինաւոր կերպով կտրել ոտքի եղունգները, որպէսզի վէրքեր չյառաջանան.

4.- Գործածել հանգստաւէտ կօշիկներ եւ գուլպաներ, որպէսզի ճնշում չբանեցուի ոտքերուն վրայ: Կօշիկին կրունկը պէտք է ըլլայ հաստատուն-զօրաւոր, իսկ երեսը` փափուկ, որպէսզի ոտքը լաւ պաշտպանուի.

5.- Չգործածել բարձր կրունկով եւ սրածայր կօշիկներ.

6.- Կօշիկը չհագած` վստահ ըլլալ, որ կօշիկին մէջ կարծր օտար մարմին մը չկայ.

7.- Հետեւիլ ամէնօրեայ մարզանքի, որովհետեւ արեան շրջագայութիւնը կ՛աշխուժանայ մարզանքով. մարզանքը կը յաղթահարէ արեան տկար շրջագայութիւնը.

8.- Լաւագոյն մարզանքը քալելն է, սակայն` հարթ եւ ուղիղ ճամբաներու վրայ.

9.- Քալելու միջոցին կանգ առնել, երբ ոտքի ցաւ պատահի.

10.- Չքալել, երբ ոտքի վրայ կան բաց վէրքեր եւ խոցեր, ինչպէս նաեւ երբ ոտքը կապտած է.

11.- Ջրակուտակումի պարագային, պահել ոտքերը բարձր եւ երկար ժամանակ չքալել.

12.- Նստած վիճակով սրունքները իրարու վրայ չդնել.

13.- Տան մէջ բոպիկ չքալել, այլ` մուճակ գործածել շարունակ.

14.- Հետեւիլ առողջ սննդականոնի.

ա.- Սնանիլ առաւելաբար հաւով, ձուկով, առատ բնասպիտով, կանաչեղէններով, պտուղներով, ընդեղէններով, ցորենի հացով եւ առատ մաքուր ջուրով.

բ.- Նուազագոյնի իջեցնել ճարպի, հաւկիթի, իւղոտ կաթի եւ պանիրի, շաքարեղէնի, ալքոլի, սիկարեթի եւ առատ շաքար պարունակող զովացուցիչ հեղուկներու գործածութիւնը.

գ.- Չգիրնալ, իսկ գիրութեան պարագային` անպայման նիհարնալ.

15.- Բժիշկին դիմել, երբ ոտքերու վրայ անբնական երեւոյթներ կը յայտնաբերուին.

16.- Ուշադրութեամբ հետեւիլ բժշկական բոլոր թելադրութիւններուն.

17.- Խնամել ոտքի վէրքերը` համաձայն բժշկական թելադրութիւններուն.

18.- Ունենալ տարեկան օրինաւոր եւ հերթական բժշկական այցելութիւն.

19.- Շաքարախտաւորը ուշադիր պէտք է ըլլայ նաեւ հետեւեալ թելադրութիւններուն, որպէսզի չվնասուի շաքարախտի պատճառով տաքի եւ պաղի իր ունեցած անզգայնութենէն.

ա.- Երկար ժամեր չմնալ արեւու ճառագայթներու ազդեցութեան տակ, այլ` խուսափիլ անկէ եւ մնալ շուք տեղ.

բ.- Լոգանքի պարագային, վստահ ըլլալ, որ ջուրը շատ տաք չէ.

գ.- Տաք հեղուկ եւ կամ որեւէ տաք առարկայ չդնել ոտքին վրայ.

դ.- Ձմրան եղանակին գործածել պաշտպանող եւ տաքուկ կօշիկներ ու գուլպաներ.

ե.- Ձմրան եղանակին հետեւիլ օդերեւութաբանական յայտարարութիւններուն` խուսափելու համար ցուրտէն եւ ձիւնէն:

Մոնրէալ

Ալցայմըր հիւանդութիւնը տարեցներու մօտ պատահած մոռացկոտութիւնն է: Անիկա ծերութեան մէջ պատահած ընդհանուր մոռացկոտութեան մէկ տարբերակն է: Այս հիւանդութիւնը հայերէնով` կարելի կը կոչել «մոռացախտ»: Ալցայմըրի հիւանդութիւնը կը յատկանշուի ուղեղի հիւսկէններուն մէջ beta amyloid բնասպիտ (փրոթէին) պարունակող ուղեղային կոյտերու յառաջացումով եւ այլ տեսակ բնասպիտներէ կազմուած թելերու կոյտերով: Այս բնասպիտներու կուտակումը ուղեղին մէջ բնական երեւոյթ է տարեցութեան  պատճառով, սակայն անոնց բնականէն աւելի կուտակումը կը յառաջացնէ Ալցայմըրի հիւանդութիւնը: Այս կոյտերու անբնական գոյութիւնը արգելք կը հանդիսանայ ներուղեղային հաղորդակցութեան, ուստի բջիջներուն միջեւ կապերը կը խախտին, եւ այդ պատճառով ենթական կ՛ունենայ մոռացկոտութիւն, որուն պատճառով ալ` գործելու անկարողութիւն:

Ալցայմըրի հիւանդութիւնը տղամարդոց մօտ աւելի տեսնուած հիւանդութիւն մըն է, քան` կիներու մօտ, որովհետեւ կիները աւելի երկարակեաց են եւ դաշտանադադարով անոնք կը կորսնցնեն որոշ քանակութեամբ estrogen ներազդակը, որ կը կարծուի, թէ կը պաշտպանէ կիները ալցայմըրի հիւանդութենէն: Տեսնուած է, որ կարգ մը տարեցներ որոշ պատճառներով աւելի հակամէտ են ունենալու Ալցայմըրի հիւանդութիւնը. այդ պատճառներէն կարելի է յիշել` գանկային եւ ուղեղային

հարուած-վնասումը, արեան գերճնշումը, ուղեղային կաթուածը, տկար եւ վատ սննդականոնը, ինչպէս նաեւ` արեան քոլեսթերոլի բարձրացումը:

Ալցայմըրի հիւանդութեան հիմնական ախտանշանն է չափազանց մոռացկոտութիւնը,  մանաւանդ` մօտաւոր անցեալի հարցերուն: Անոր կ՛ուղեկցին նաեւ այլ ախտանշաններ, որոնցմէ կարեւորագոյններն են` շարունակական եւ կրկնովի հարցումներու տեղատարափ, անխախտելի համոզումներ եւ գաղափարներ, սխալ եւ անտեղի զգացողութիւններ, ինչպէս` անհաճոյ եւ անբնական հոտառութիւն, ինչպէս նաեւ` կենցաղային որոշ փոփոխութիւններ:

Ալցայմըրի հիւանդութեան ախտաճանաչումը դիւրին է, որովհետեւ անիկա բացայայտ երեւոյթ մըն է: Ներկայացող հիւանդը պիտի ըլլայ տարեց անձ մը, որ մոռացկոտութենէ կը գանգատի. յաճախ հիւանդը չէ, որ կը գանգատի, այլ անոր շուրջ գտնուողներն են, որոնք կը գանգատին անոր չափազանց մոռացկոտութենէն եւ անոր ուղեկցող այլ ախտանշաններէն: Ալցայմըրի հիւանդութեան մասնագիտական հաստատութիւններու մէջ, բժշկական արդիական յատուկ միջոցառումներով, օրինակ` Advanced positron emission tomography scan-ով, կարելի է յայտնաբերել ուղեղային beta ameloid կոյտերը:

Ալցայմըրի հիւանդութիւնը ներկայիս վերջնական ու հիմնական դարման չունի. սակայն որոշ դեղեր մասամբ մը կ՛օգնեն եւ կը նուազեցեն հիւանդին մոռացկոտութիւնը: Բժկական մեծ կեդրոններու մէջ հսկայական աշխատանք կը տարուի այս հիւանդութեան դարմանը գտնելու համար: Այս աշխատանքներէն կարելի է յիշել հետեւեալները.

Ա. Գիտնականներ կը փորձեն գտնել պատուաստ մը` beta ameloid բնասպիտ կոյտերուն դէմ:

Բ. Կարգ մը բժշկական կեդրոններու մէջ estrogen ներազդակը (հորմոնը) կը կիրարկուի իբրեւ փորձառական միջոցառում.

Գ. Ցօղունային բջիջներու (stem cell) օգտագործումը` իբրեւ դարմանամիջոց.

Դ. Ameloid-ի դէմ պայքարող նոր դեղերու պրպտում.

Փաստուած է որ իմացականօրէն աշխուժ տարեցներ աւելի նուազ հաւանականութիւն ունին զարգացնելու իրենց մէջ այս հիւանդութիւնը. հետեւաբար, որպէսզի ուղեղը աշխուժ, արթուն եւ արտադրող մնայ, տարեցները ուշադրութիւն պէտք է դարձնեն հետեւեալ թելադրութիւններուն.

Ա. Ունենալ տարիքի համապատասխան առողջ սիրտ եւ գործունէութիւն, որ կ՛իրականանայ հետեւեալ միջոցառումներով.

ա. Ծխախոտ չգործածելով.

բ. Չգիրնալով, իսկ գէրերու պարագային` նիհարնալով.

գ. Ունենալով բնական արեան ճնշում, քոլեսթերոլ, թրիկլիսերիտ.

դ. Հետեւելով առողջ սննդականոնի, ուտելով առատ պտուղ, կանաչեղէն եւ առողջապահական սննդանիւթեր` հարուստ բնաթելերով (վիպր) եւ «օմեկա 3»-ով.

ե. Քիչ ճարպային կերակուրներ սպառելով.

զ. Հետեւելով ամէնօրեայ մարզանքի.

է. Զբօսնելով մաքուր միջավայրի մէջ.

Բ. Լաւ եւ բաւարար քնանալ.

Գ. Ունենալ ընկերային կեանք եւ ժամանց.

Դ. Կատարել միտքի մարզանք` կարդալ, գրել եւ նոր լեզու սորվիլ.

Ե. Ներկայ գտնուիլ զանազան տեսակի մշակութային ձեռնարկներու.

Զ. Այցելել թանգարաններ եւ հանրային պարտէզներ.

Մոնրէալ

Ծերութիւնը բնական երեւոյթ է մեր կեանքի ընթացքին: Անիկա մեր կեանքի վերջին հանգրուանն է: Ծերութիւնը ունի յատկանշական եւ հիմնական երեւոյթներ ու փոփոխութիւններ, որոնք կը ձեւաւորուին եւ կը դրսեւորուին կենսաբանական եւ հոգեբանական ներդաշնակութեամբ, ինչպէս նաեւ` ընկերային փորձառութիւններով:

Ծերերուն մեծամասնութիւնը կ՛ունենայ կենսաբանական փոփոխութիւններու կողքին նաեւ ընկերային, հոգեբանական եւ զգացական որոշ յատկութիւններ ու համոզումներ: Հոս պիտի անդրադառնամ միայն ընկերային, հոգեբանական եւ զգացական յատկութիւններուն ու համոզումներուն` զանց առնելով կենսաբանական փոփոխութիւնները:

Ընկերային յատկութիւններէն կարելի է յիշել կարեւորագոյնները.

1. Ընտելանալու դժուարութիւն, կեանքի եւ ընկերութեան նոր պայմաններուն համակերպելու անկարողութիւն:
2. Ժխտական կեցուածք, վարուելակերպ եւ վերաբերմունք` շրջապատին, ընկերութեան եւ հարազատին նկատմամբ:
3. Մեկուսացում` շրջապատէն, հաւաքականութիւններէն, ընկերային կեանքէն:
4. Հետաքրքրութեան պակաս` քաղաքական անցուդարձերուն, ազգային եւ քաղաքացիական հարցերուն նկատմամբ:
5. Սպասում եւ ակնկալութիւն` շրջապատի ուշադրութեան եւ հոգածութեան:
6. Հոգեկան ապահովութիւն եւ հանդարտութիւն` տարեկան բժշկական մանրակրկիտ քննութիւններու կատարման գծով:
7. Առողջապահական եւ բժշկական կեդրոններու օրինաւոր ծառայութիւններու սպասում եւ գնահատում:
8. Անվստահութիւն եւ անհանդուրժողականութիւն` երիտասարդներու հանդէպ:
9. Անհանդուրժողականութիւն` երիտասարդներու ապրելակերպին եւ մտածելակերպին հանդէպ:
10. Համբերութեան նուազում եւ կամ չգոյութիւն:
11. Անհանդուրժողականութիւն` փոքրիկներու խաղերուն եւ աղմուկներուն նկատմամբ:

Հոգեբանական եւ զգացական համոզումներուն եւ յատկութիւններուն կարեւորագոյններն են.

1. Լուրջ հետաքրքրութիւն` անձնական մարմնական բոլոր գործարաններու գործունէութեան նկատմամբ:
2. Մտահոգութիւն եւ անվստահութիւն` անձնական առողջական, ֆիզիքական եւ սեռային յարաբերութեան կարողականութեան վայրէջքին պատճառով:
3. Խուսափում կեանքի վերջակէտէն եւ մահուան իրականութենէն:
4. Անտեսում ներկայի, ժխտում ու մերժում նորի:
5. Հպարտութիւն` անցեալով եւ պահպանողականութիւն անցեալի իրագործումներով:
6. Կասկածամտութիւն ուրիշներու նկատմամբ:
7. Անապահովութեան զգացում եւ շարժուձեւի զգուշաւորութիւն:
8. Շինծու մտադրութիւն` խօսակիցը եւ հարազատները չհասկնալու եւ կամ չճանչնալու:
9. Անձնական իրավիճակի օգտագործում` գրաւելու համար շրջապատին ուշադրութիւնը:
10. Վստահութեան ցուցաբերում` իրենցմով հետաքրքրուողներուն:
11. Մերժողականութիւն` հանդէպ իրենց տարեցութեան:
12. Սեռային երազային ապրումներ, զգացումներ եւ փափաքներ:
13. Հաւատք` կեանքի բաժնեկցութեան եւ կողակցութեան:
14. Փափաք` կեանքի ընկեր մը ունենալու:
15. Մարմաջ` սիրելու եւ սիրուելու:
16. Բարեկամութեան, մտերմութեան, հոգատարութեան պէտք:
17. Շատախօսութիւն եւ կամ սակաւախօսութիւն:

«Յառաջացած» երկիրներու մէջ ծերերու կեանքին մակարդակը բաւական բարելաւուած է եւ` որակաւորուած: Ծերերը այս երկիրներուն մէջ կը վայելեն իրենց ապրած երկիրներուն բարիքները, ունին նիւթական ապահովութիւն եւ ինքնաբաւ են. կը վայելեն համեմատաբար առողջ կեանք եւ կը շարժին ազատօրէն. անոնցմէ շատերը կը տանին արտադրողական եւ արդիւնաբեր կեանք ու կը գործեն ինքնավստահօրէն:

«Զարգացող» երկիրներու մէջ, ընդհակառակը, տարեցները կ՛ապրին թշուառութեան մէջ. անոնց կեանքի մակարդակը գոհացուցիչ չէ. անոնք կը տառապին զանազան հիւանդութիւններէ եւ կ՛ապրին յարաբերական անապահովութեան մէջ:

Շատ մը երկիրներու եւ հաւաքականութիւններու մէջ մարդիկ ունին ժխտական  պատկեր եւ մօտեցում ծերերու նկատմամբ: Հոն ծերութիւնը համազօր է տկարութեան, հիւանդութեան եւ անշարժութեան: Տարեցները նկատուած են մակաբոյծներ, անպէտքներ եւ ոչ արտադրողներ: Այս ժխտական պատկերացումը կը տեսնուի ընդհանրապէս յառաջացած, տնտեսապէս հարուստ եւ արտադրող երկիրներու երիտասարդութեան մօտ: Այս սխալ մօտեցումը հարկ է որ սրբագրուի եւ փարատի բոլոր հաւաքականութիւններուն մօտ:

Ծերերը իրաւունք ունին ապրելու ընկերութեան մէջ ոեւէ այլ անձի մը նման` հաւասար իրաւունքներով եւ պարտաւորութիւններով, որոնք պայմանաւորուած կ՛ըլլան իրենց ֆիզիքական եւ մտային կարողականութեամբ:

Տարեցներ պէտք է վարժուին եւ համակերպին իրենց կենսաբանական, հոգեբանական եւ ընկերային փոփոխութիւններուն ու պէտքերուն: Այս գործընթացին յաջողութիւնը կ՛իրականանայ ընկերութեան ունեցած դրական կեցուածքով` հանդէպ տարեցներու:

Ընկերութիւնը պէտք է գիտնայ, որ ծերութիւնը եւ կամ տարեցութիւնը կը յատկանշուի նաեւ կեանքի իմաստալից հասունութեամբ, խորունկ գիտակցութեամբ, հարուստ փորձառութեամբ եւ իրագործումներով: Հետեւաբար ընկերութիւնը, մանաւանդ երիտասարդութիւնը, պէտք է ընդունի տարեցները` իբրեւ փորձառու ուսուցիչներ, կարող դաստիարակներ եւ անցեալի յիշատակներու շտեմարան ու ըստ այնմ վարուի անոնց հետ: Ընկերութիւնը պարտի բերել իր բարոյական եւ տնտեսական օժանդակութիւնը տարեցներուն եւ յարգել զանոնք ըստ արժանւոյն:

Ամէն ընկերութիւն պէտք է որդեգրէ տարեցներուն նպաստող գործելակերպ եւ մօտեցում, որոնցմէ կարեւորագոյններն են.

1. Բարելաւել ծերերուն կեանքի մակարդակը:
2. Շահիլ անոնց վստահութիւնը:
3. Ստեղծել անոնց կեանքի յարմար պայմաններ եւ դիւրութիւններ:
4. Ցուցաբերել հետաքրքրութիւն եւ հոգածութիւն:
5. Յարգել անոնց անհատականութիւնը, կարծիքները եւ անձնական իրաւունքներն ու ազատութիւնը:
6. Տրամադրել բաւարար ժամանակ անոնց պէտքերուն:
7. Խօսիլ անոնց հետ հարազատօրէն:
8. Լսել անոնց գանգատները, բողոքները, մտածումները:
9. Հասկնալ անոնց սեռային երազները, զգացումները եւ հոգեկան ապրումները:
10. Ըլլալ անոնց անկեղծ բարեկամներ եւ ընկերներ:

Իսկ ընկերութեան որդեգրած գործելակերպին դիմաց, տարեցներն ալ պէտք է դիմեն ամէն միջոցի եւ զոհողութեան, որպէսզի`

1. Ունենան իրենց տարիքին համաձայն հանգիստ եւ ընդունելի կեանք:
2. Ըլլան ինքնաբաւ եւ անկախ:
3. Մնան վտանգներէ հեռու:
4. Մնան արթուն եւ գիտակից բոլոր անցուդարձերուն:
5. Հետեւին շրջապատի փոփոխութիւններուն:
6. Ըլլան ընդունելի շրջապատին կողմէ:
7. Վայելեն հարազատներու գուրգուրանքը եւ յարգանքը:

Այս բոլորը կ՛իրականանան, եթէ տարեցներն ալ որդեգրեն փոխադարձ յստակ գործելակերպ, ինչպէս`

1. Չմերժել, այլ ընդունիլ նորը, միաձուլել հինը նորին եւ կապել անցեալը ապագային:
2. Ըլլալ իրատես եւ շրջահայեաց:
3. Ըլլալ համբերատար եւ մտիկ ընել բոլոր տարիքի խօսակիցները:
4. Մտերմանալ երիտասարդութեան հետ եւ փոխանցել անոր` իր անցեալի փորձառութիւնները:
5. Գնահատել զաւակներու եւ հարազատներու հոգատարութիւնը եւ նուիրումը:
6. Ապրիլ միշտ ուրախ:
7. Ընդունիլ ծերութիւնը սիրայօժար, առանց գանգատի:
8. Ներդաշնակել զգացական եւ հոգեկան ապրելակերպը` համաձայն ֆիզիքական եւ մարմնական կարողութեան:

Մեր առօրեայ կեանքին մէջ յաճախ կը հանդիպինք տարեցներու, որոնք իրենք զիրենք կը գտնեն անախորժ եւ դժուար կացութեան մը դիմաց. անոնք կը մոռնան իրենց հին բարեկամին անունը: Ընդհանրապէս, մեզմէ ոչ մէկը կը յիշէ ամէն բան: Բժշկականօրէն մէկ կամ քանի մը հարցեր մոռնալը կը նկատուի բնական երեւոյթ որեւէ տարիքի, նոյնիսկ` երիտասարդի մը պարագային:

Մտային առողջութիւնը բանալին է արտադրողական ծերութեան (productive aging), այսինքն տարեց անձի մը արտադրողականութիւնը զուգահեռաբար կ՛ընթանայ իր մտային առողջութեան հետ: Բայց ի՞նչ է մտային առողջութիւնը ծերութեան պարագային: Տարեց անհատի մը մտային առողջութիւնը զայն կը պահէ գիտակից ինքն իրեն հետ եւ իրեն շրջապատին հետ: Տարեցի մը մտային առողջութեան յատկութիւններէն կարելի է յիշել քանի մը հատը.

1. Առանձին կը կատարէ իր բնական պարտականութիւնները եւ պէտքերը:

2. Կրնայ տունէն դուրս ելլել առանձին եւ վերադառնալ տուն ապահով եւ հանգիստ:

3. Տունէն դուրս ելլելու ժամանակ չի մոռնար տան դուռը կղպել:

4. Իր բժիշկին կ՛այցելէ ըստ ժամադրութեան եւ ոչ թէ տարբեր օր մը եւ կամ տարբեր ժամու մը:

5. Ճշգրտօրէն կու տայ իր տան հասցէն եւ հեռաձայնի թիւը, ինչպէս նաեւ` իր գործածած դեղերուն անունները, եթէ իրմէ պահանջուի:

6. Իր տունը մտնելու փոխարէն` ուրիշի մը տունը չի մտներ:

Յիշողութիւնը չափանիշն է տարեցութեան կարողականութեան: Ծերութեամբ բոլորս ալ պիտի ունենանք յիշողութեան որոշ կորուստ եւ կամ տկարութիւն, մանաւանդ` մօտիկ անցեալի իրադարձութիւններու կապակցաբար, սակայն հեռաւոր անցեալի իրադարձութիւնները կը յիշուին լաւապէս: Պիտի ունենանք նաեւ սորվելու դժուարութիւն, մտային կեդրոնացումի եւ տեղեկութիւններու ընկալման ու ամբարումի դանդաղում: Բնական կը նկատուի, երբ տարեց մը չյիշէ ինքնաշարժին բանալիին տեղը, սակայն բնական չի նկատուիր եւ մտահոգիչ կ՛ըլլայ, երբ ան չգիտնայ եւ կամ չյիշէ բանալիի ի՛նչ բանի համար գործածումը:

Տարեցներ պէտք է հասկնան, որ իրենց յիշողութիւնը կը տկարանայ ոչ միայն ծերութեամբ, այ`լ շատ մը ուրիշ պատճառներով, որոնցմէ կարելի է յիշել`

1. Տարիներու ընթացքին ուղեղին մէջ տեղադրելով անսահման տեղեկութիւններ եւ մանրամասնութիւններ:

2. Որոշ դեղերու երկարատեւ գործածութիւնը:

3. Ապրելով անձկալից եւ ընկճուած կեանք մը:

4. Երկարատեւ հոգեբանական հիւանդութեան մը գոյութիւնը:

5. Ֆիզիքական եւ մտային չափազանց գերյոգնութիւնը:

6. Որոշ մնայուն եւ երկարատեւ հիւանդութիւններ` շաքարախտ, երիկամախտ եւ սրտի հիւանդութիւններ:

Բնականօրէն տարեցութեան հետ տեղի կ՛ունենայ որոշ դանդաղեցում  ֆիզիքական եւ մտային կարողականութեան մէջ:

Ֆիզիքական կարողականութիւնը պահպանելու համար տարեցներ պէտք է հետեւին ամէնօրեայ եւ օրինաւոր մարզանքի, որ կ՛աշխուժացնէ ոտքերու եւ սրունքներու մկանները ու կը զարգացնէ քալելու, ցատքելու, շարժելու եւ վազելու կարողութիւնները:

Մտային կարողութիւնն ալ պահպանելու համար ծերեր պէտք է դիմեն հետեւեալ միջոցառումներուն,

1. Պահել, տարիքի համաձայն, ընդհանուր առողջութիւն:

2. Հետեւիլ առողջ սննդականոնի:

3. Լաւ քնանալ, չծխել եւ ալքոլը չափաւոր գործածել:

4. Ունենալ կեանքի յստակ նպատակ եւ աշխատիլ իրականացնելու զայն:

5. Ունենալ կեանքի հանդէպ հետաքրքրութիւն, եռանդ, դրական կեցուածք ու մտածողութիւն:

6. Մտածել շարունակ լաւի եւ յաջողութեան մասին. յոռետես մարդիկ կ՛ըլլան ձախող, յուսահատ եւ ընկճուած:

7. Բնաւ չխորհիլ, թէ ծերութեան պատճառով մտային կարողութեան կորուստ պիտի պատահի:

8. Հաւատալ, որ կարելի է իրականացնել մեծ իրագործումներ:

9. Ունենալ մտային մարզանք, ստեղծագործական եւ արտադրողական աշխատանքներ` գծել, նկարել, գրել, կարդալ, շինել, նոր բան մը սորվիլ, որովհետեւ սորվիլը յիշողութեան բանալին է:

10. Օգտագործել լսողատեսողական սարքերու օգտաշատ յայտագիրներ:

11. Չմխրճուիլ անցեալի պատահարներու մէջ, ապրիլ օրուան նորութիւններով եւ ապագայի տեսլականով:

13. Օգտուիլ կեանքի եւ բնութեան բոլոր բարիքներէն ու վայելքներէն:

14. Ամէն օր արձանագրել կատարուելիք աշխատանքներուն ցանկը եւ փորձել իրականացնել առաւելագոյնը:

15. Ունենալ լաւատես, աշխատասէր եւ դրական ընկերներ եւ բարեկամներ:

16. Ունենալ ընկերային կեանք, հետեւիլ որոշ ժամանցի խաղերու, մարզանքի, երաժշտութեան եւ գծելու դասընթացքի:

17. Մասնակցիլ ազգային, մշակութային, կրօնական, եկեղեցական զանազան ձեռնարկներու:

18. Վայելել բնութեան գեղեցկութիւնները, զբօսնել անտառներու, պարտէզներու եւ լեռներու մէջ:

Նախապէս յիշեցինք, թէ սորվիլը բանալին է յիշողութեան: Բայց տարեցներու սորվելու կարողութիւնը սահմանափակ է եւ կը կարօտի յատուկ գործելակերպի: Տարեցներուն ներկայացուած տեղեկութիւնները պէտք է ըլլան պարզ, յստակ եւ կարճ:

Տեղեկութիւնները պէտք է ներկայացուին դանդաղ կերպով եւ երկար ժամանակամիջոցի մէջ, որպէսզի անոնք կարենան հասկնալ, ըմբռնել եւ կուտակել իրենց մտքին մէջ: Մեր խօսակցութեան ընթացքին անոնց պէտք է տանք աւելի երկար ժամանակ, որպէսզի անոնք կարենան վերյիշել, վերարտադրել եւ արտայայտուիլ:

Մոնրէալ  

Ներքին ականջի հիւանդութիւնները կը հարուածեն լսողական օրկանը՝ խխունջը (cochlea) եւ հաւասարակշռութեան օրկանը՝ կիսաբոլոր խողովակներն (semicircular canals) ու անդաստակի (vestibule) պարկիկը (saccule) եւ արգանդիկը (utricle)։ Երկու օրկանները կրնան վնասուիլ միասնաբար կամ անջատաբար. անոնց վնասումով կը յառաջանան լսողական ընկալական կորուստ, գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն։

Ներքին ականջի տեսնուած հիւանդագին երեւոյթներն են.

Ա.- Լսողական ընկալական կորուստ (receptive loss) եւ ականջաբզզիւն, որոնք կը յառաջանան լսողական ջիղի՝ գորդեան օրկանի մազմզուկներուն ախտահարումով։ Այս հիւանդագին երեւոյթը կը յայտնուի հետեւեալ պատճառներով.

ա.- Խխունջի ժահրային կամ մանրէական բորբոքումներ, որոնք  կրնան ըլլալ շիճուկային եւ կամ թարախային։ Այս բորբոքումները կը յառաջացնեն միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական ընկալական կորուստ եւ ականջաբզզիւն։

բ.- Խխունջի զարկերակային խցումներ, որոնք կը յառաջացնեն միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական ընկալական կորուստ։

գ.- Խխունջի ժառանգական ծինային լսողական մազմզուկներու անբնական եւ թերի կառուցուածքային զարգացում, որ կը դրոշմուի յղութեան առաջին ամիսներէն իսկ եւ կը յայտնուի որպէս երկկողմանի ընդոծին եւ կամ յետծննդեան լսողական ընկալական կորուստ։ Այս երեւոյթը ընդհանրապէս կը տեսնուի մարմնի զանազան օրկաններու եւ հիւսուածքներու տարբեր արատներով եւ կամ ախտանշաններով։ Լսողական կորուստին հետ միատեղ կրնայ պատահիլ նաեւ գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն։

դ.- Յղութեան առաջին երեք ամիսներու շրջանին որոշ դեղերու գործածութիւն, ուր կը տեսնուի երկկողմանի լսողական կորուստ։ Այս դեղերէն կարելի է յիշել՝ kanamycin, garamycin, quinine:

ե.- Յղութեան շրջանին որոշ ժահրային  հիւանդութիւններ, որոնք կը յառաջացնեն երկկողմանի լսողական կորուստ։ Այս հիւանդութիւններուն կարեւորագոյնն է՝ գերմանական հարսանիթը։

զ.- Խխունջի մեքենական հարուած-վնաս, որ կը յառաջացնէ միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական ընկալական կորուստ:

է.- Որոշ դեղերու գործածութիւն, ուր կը տեսնուի լսողական ընկալական ժամանակաւոր կամ մնայուն կորուստ։ Լսողական կորուստը կը վերադառնայ բնական վիճակի կարգ մը դեղերու դադրեցումով, իսկ ուրիշներու պարագային լսողական կորուստը կը դառնայ մնայուն։

ը.- Աղմուկի ներգործութիւն։ Աղմուկը անմիջականօրէն կամ աստիճանաբար կը վնասէ լսողութեան մազմզուկներուն եւ կը յառաջացնէ զանազան աստիճանի լսողական կորուստ։ Զօրաւոր պայթումներ, աղմկարար գործարաններ եւ արդի անախորժ երաժշտական հաւաքավայրերու բարձր ձայները ուղղակիօրէն կը վնասեն լսողական մազմզուկներուն եւ կը յառաջացնեն անոնց մէջ կենսաբանական խանգարումներ ու փոփոխութիւններ, որոնք կը յառաջացնեն մնայուն եւ միակողմանի կամ երկկողմանի լսողական կորուստ ու ականջաբզզիւն:

Բ.- Լսողական ընկալական կորուստ, որ կը յառաջանայ լսողական ջիղի ախտահարումով։ Այս հիւանդագին կացութիւնը կը յայտնուի հետեւեալ  պատճառներով.

1.- Լսողական ջիղի ժահրային եւ մանրէական բորբոքումներ. լսողական կորուստը կրնայ ըլլալ միակողմանի կամ երկկողմանի։

2.- Տարեցութիւն. լսողական կորուստը ընդհանրապէս երկկողմանի է։

3.- Շաքարախտ, պնդերակութիւն եւ արեան քոլեսթերոլի բարձրացում. լսողական կորուստը միշտ երկկողմանի է։

4.- Մեքենական հարուած-վնասներ. լսողական կորուստը կրնայ ըլլալ երկկողմանի կամ միակողմանի։

Գ.- Գլխապտոյտ, որ կը յառաջանայ կիսաբոլոր խողովակներու եւ անդաստակի հիւանդագին երեւոյթներով՝

ա.- Ժահրային եւ մանրէական բորբոքումներ։

բ.-  Զարկերակային ամբողջական կամ մասնակի խցումներ։

գ.- Մեքենական հարուած-վնաս։

դ.- Գլխու դիրքաւորման գլխապտոյտ (positional paroxysmal vertigo). այս պարագային գլխու որոշ մէկ շարժումով կամ դիրքաւորումով ներքին ականջի անդաստակին երկու պզտիկ տոպրակներուն կրակիրային մասնիկները անակնկալօրէն կը տեղափոխուին եւ կը հաստատուին կիսաբոլոր խողավակներուն մէջ. այս տեղափոխութիւնը կը յառաջացնէ անակնկալ գլխապտոյտ, որ դարմանելի է որոշ դեղերու գործածութեամբ եւ գլխու մարզանքներով։

Դ.- Մէնիէրեան հիւանդութիւն, որ կը յայտնուի գլխապտոյտով, լսողական ընկալական կորուստով եւ ականջաբզզիւնով։

Այս հիւանդութեան պարագային ականջաջուրը (endolymph) չի ներմուծուիր արեան շրջագայութեան մէջ եւ կը կուտակուի ներքին ականջին մէջ. այս կացութիւնը կը յառաջացնէ ներքին ականջի ընդլայնում եւ ուռեցք, որ կը ճնշէ լսողական եւ հաւասարակշռութեան օրկաններուն վրայ եւ կը յառաջացնէ անակնկալ եւ կրկնուող գլխապտոյտ, ինչպէս նաեւ՝ միակողմանի լսողական կորուստ եւ ականջաբզզիւն։ Այս երեք ախտանշանները կրնան պատահիլ միասնաբար կամ առանձնաբար, ընդհատումներով կամ շարունակական ձեւով։ Լսողական կորուստը եւ ականջաբզզիւնը ժամանակի ընթացքին կը դառնան մնայուն երեւոյթներ, իսկ գլխապտոյտը կը պատահի միայն ու միայն հիւանդութեան իւրաքանչիւր անակնկալ յայտնուելու առիթով։

Լսողական կորուստը եւ ականջաբզզիւնը հիմնական դարման չունին, իսկ գլխապտոյտը կը հակակշռուի որոշ դեղերով։ Յաճախակի եւ ուժգին գլխապտոյտը կ՛անհետանայ վիրաբուժական գործողութեամբ մը, ուր հաւասարակշռութեան օրկանը ամբողջութեամբ կը բնաջնջուի։

Ներքին ականջի բորբոքումներով յառաջացած լսողական կորուստը, գլխապտոյտը եւ ականջաբզզիւնը ընդհանրապէս կ՛անհետանան ամբողջական դարմանումէ ետք, իսկ  մնացեալ պարագաներուն լսողական կորուստը, գլխապտոյտը եւ ականջաբզզիւնը  անդարմանելի են եւ չեն անհետանար, այլ կը դառնան մնայուն երեւոյթներ։

Մոնրէալ

Հաւասարակշռուած ուտելիք սպառել` չի նշանակեր մենք մեզ զրկել համեղ ուտելիքներէ: Պէտք չկայ մտահոգուելու եւ յուսախաբութեան զգացում ունենալու: Հաւասարակշռուած ուտելիքը մեզի չ՛արգիլեր կտոր մը տուրմէն: Անոր սկզբունքը միայն մարմինը առողջ պահելն է: Կարելի է հետեւիլ հաւասարակշռուած սննդականոնի` առանց ամբողջապէս շեղելու սննդառութեան մեր սովորութիւններէն եւ առանց մենք մեզ զրկելու համեղ ուտելիքներէն ու անոնց վայելքէն: Բաւարար է հետեւիլ քանի մը կէտերու.

1.- Պնակ մը սննդարար ախորժաբերներ

Սննդարար ախորժաբերներուն տեսակները շատ են` հում բանջարեղէններ, ապուրի տեսակներ, եփած ու քացախի թացանով պատրաստուած բանջարեղէններ, աղցանի տեսակներ եւ այլն:

Այս ախորժաբերները գանձ են հականեխիչ տարրերու, հանքային տարրերու եւ բնաթելերու, որոնք մեզ կուշտ կը պահեն ճաշի սկզբնաւորութեան: Այս մէկը կ՛օգնէ նաեւ, որ քիչ քանակութեամբ հաց սպառենք, կամ երբեք չսպառենք:

Եթէ ճաշարանի մէջ ճաշ պիտի ապսպրենք, նախընտրելի է ապսպրենք սննդարար ախորժաբերներ, ապա հիմնական ճաշը` փոխանակ նախ ապսպրելու հիմնական ճաշը եւ անկէ ետք անուշեղէնի տեսակ մը:

Իսկ եթէ յաճախ տան մէջ էք, ձեր մօտ միշտ կրնաք պահել պատրաստ ապուրի տեսակներ (նախընտրելի է քիչ ճարպ պարունկող ապուր ընտրել): Կարելի է նաեւ ընտրել վարունգ կամ կամ ստեպղին միշտ ունենալ, զանոնք ալ շատ դիւրին է: Այլընտրանք մըն է նաեւ տուփեղէն բանջարեղէնը, որ պատրաստ խաշած կ՛ըլլայ եւ միայն պէտք ունի թացանի:

2.- Մակնեզիոմով հարուստ ջուր

Օրական մէկուկէս լիթր ջուր խմելը բաւարար չէ, զայն պէտք է իմաստութեամբ սպառել, որպէսզի առաւելագոյն չափով օգտուինք անկէ: Ընդհանրապէս մակնեզիոմի քանակը մեր մարմնին մէջ քիչ կ՛ըլլայ, որ պատճառ կրնայ դառնալ պրկումներու, սրտի արագ զարկի, յոգնութեան, ջղայնութեան եւ անքնութեան, ինչպէս նաեւ` յաւելեալ ծանրութիւն ստանալու: Հանքային ջուր խմելով` կրնանք ստանալ բաւարար մակնեզիոմ եւ հաւասարակշռել անոր քանակը մեր մարմնին մէջ:

3.- Զանազան ճաշացուցակներ

Ամէն շաբաթ նոր ճաշի տեսակներ կարելի է փորձել` զանազան տեսակի սննդարար բանջարեղէններ օգտագործելով եւ նոր ձեւերով ու բաղադրութեամբ զանոնք պատրաստելով:

Իսկ ինչպէ՞ս կարելի է ձեռք բերել այս ճաշացուցակները: Պարզ է` ճաշի գիրքերէն, թերթերէն եւ հեռատեսիլի ճաշի յայտագիրներէն: Անշուշտ բոլորը պէտք է հետեւին սննդականոնի չափանիշներուն:

4.- Թացանը եւ բոյսերը` իւղի փոխարէն

Աղը, շաքարը եւ իւղոտ նիւթերը կրնան համ ու հոտ աւելցնել մեր ճաշին, սակայն անոնց չափազանցութիւնը ոչ մէկ բան կ՛աւելցնէ մեր առողջութեան, այլ ընդհակառակը` կը վնասէ: Կարելի է ճաշը համեմել բոյսերով կամ թացանի սննդարար տեսակներով: Օրինակ` կարելի է օգտատործել «եօթը պղպեղը», սեւ պղպեղը, հելը կամ շուշմիրը, համեմուկը կամ վանիլլան, քրքումը եւ այլն:

Քանի՞ անգամ պատահած է, որ կէսօրէ ետք անօթութեան զգացողութիւնը ունենանք եւ երթանք ու անուշեղէն ուտենք` իբր թէ կշտանալու համար: Պէտք է գիտնանք, որ կտոր մը անուշեղէնը կը պարունակէ քառասուն կրամ շաքար եւ տասը կրամ վնասակար ճարպ: Այս մէկը կարելի է փոխարինել բուռ մը հում, չաղնծուած պիստակեղէնով` ընկոյզ, նուշ, կաղին, որոնք թէ՛ կուշտ կը պահեն, թէ՛ սննդարար են եւ թէ՛ հարուստ են փրոթէինով եւ ճարպի լաւ տեսակով:

Միջին ականջը եւ կամ թմբկախոռոչը կը տեսնուի հետեւեալ հիւանդագին երեւոյթներով.

Ա.- Միջին ականջի բորբոքումներ.

Միջին ականջի եւ կամ թմբկախոռոչի բորբոքումը կը պատահի որեւէ մէկ տարիքի, բայց եւ այնպէս ան շատ աւելի տեսնուած է երեխաներու մօտ: Անոր ախտապատճառը լսափողի, քիթի եւ քթաըմբանի (nasopharynx) վատառողջ վիճակն է, ինչպէս նաեւ` մանկական ժահրային զանազան հիւանդութիւնները: Քիթի, քթաըմբանի եւ լսափողի մանրէական բորբոքումները տարածուելով միջին ականջ` կը յառաջացնեն թմբկախոռոչի բորբոքում:  Մանկական ժահրային հիւանդութիւններուն մեծամասնութիւնը կը հարուածեն մանուկներուն միջին ականջը եւ կը յառաջացնեն միջին ականջի ժահրային բորբոքում:

Որեւէ մէկ հիւանդագին կացութիւն եւ կամ երեւոյթ, որ կը տեսնուի քիթի եւ քթաըմբանի մէջ, կ՛ունենայ իր վատ անդրադարձը լսափողին վրայ. ան կը խցուի եւ միջին ականջի օդաճնշաչափը (air pressure) կը բարձրանայ ու կարճ ժամանակաշրջանէ մը ետք կը յառաջանայ միջին ականջի բորբոքում: Քիթի եւ քթաըմբանի խցումը տեղի կ՛ունենայ գերզգայնութեամբ, զանազան տեսակի բորբոքումներով, խլիրդով, պարզ ուռերով, գեղձուռոյցքով (adenoids) եւ խորշապատի (nasal septum) ծուռութեամբ: Յաճախ նշիկներու (tonsils) եւ գեղձուռոյցներու բորբոքումը կը հարուածէ լսափողն ու միջին ականջը, եւ տեղի կ՛ունենայ լսափողաբորբ (eustation tube infection) եւ միջին ականջի բորբոքում: Լսափողի երկարատեւ բորբոքումը պատճառ կը դառնայ անոր խցումին: Մանուկներու մօտ լսափողին բորբոքումը յաճախակի է, որովհետեւ անոնց լսափողը, փոխանակ շեղակի ըլլալու, կը գտնուի հորիզոնական դիրքի վրայ, եւ այս իսկ պատճառով մանուկին քթաըմբանէն սննդանիւթերու կտորիկներ դիւրաւ կը մտնեն լսափող եւ կը յառաջացնեն լսափողաբորբ, ինչպէս նաեւ` միջին ականջի բորբոքում: Սրուակով սնանող մանուկներ աւելի հակամէտ են միջին ականջի բորբոքումներու:

Միջին ականջի բորբոքումները կրնան ըլլալ`

ա.- Թարախային եւ կամ ոչ թարախային.

բ.- Սուր եւ կամ մնայուն-երկարատեւ.

գ.- Մանրէական, սնկային եւ ժահրային.

Միջին ականջի պարզ բորբոքումը կրնայ զարգանալ եւ վերածուիլ հեղուկային բորբոքումի, որ կրնայ ըլլալ թարախային եւ կամ ոչ թարախային: Հեղուկային բորբոքումի զարգացումով թմբկախոռոչը կը լեցուի շիճուկային (serous) եւ կամ թարախային հեղուկով եւ օդի պղպջակներով. ականջաթաղանթը կը կորսնցնէ իր բնական երեւոյթը. անիկա կը կարմրի եւ կը ցցուի դէպի դուրս. հիւանդը կը տառապի ցաւէ, լսողական կորուստէ, ականջաբզզիւնէ, գլխապտոյտէ, ջերմութենէ, դողէ, փսխուքէ եւ ծամելու դժուարութենէ: Յաճախ միջին ականջին մէջ կուտակուած հեղուկին ճնշումով թմբկաթաղանթը կը ծակի եւ տեղի կ՛ունենայ շիճուկային, արիւնաշիճուկային (sirosanguinous) եւ կամ թարախային ականջածորանք-հոսք:

Սուր բորբոքումի պարագային, դարմանումը կ՛ըլլայ դեղերով` թմբկաթաղանթի ծակումով (myringotomy), միջին ականջի շիճուկային եւ կամ թարախային հեղուկի վերացումով եւ ստեղծուած թմբկաթաղանթի ծակին մէջ արուեստական պզտիկ խողովակի մը զետեղումով: Ստեղծուած թմբկաթաղանթի ծակը ընդհանրապէս կը սպիանայ եւ որոշ ժամանակ մը ետք ինքնաբերաբար կը գոցուի:

Միջին ականջի բորբոքումի եւ անոր ախտապատճառներու հիմնական դարմանումի ձախողութեամբ կը յառաջանայ մնայուն-երկարատեւ ականջաբորբ, որուն ախտանշաններն են` թմբկաթաղանթի մնայուն բացուածք-ծակ, յարատեւ թարախահոսք, միջին ականջի ոսկրիկներու անշարժացում եւ կամ փտում ու լսողական մնայուն կորուստ, նաեւ` ականջաբզզիւն եւ գլխապտոյտ: Մնայուն ականջաբորբի դարմանումը կը կարօտի երկարաշունչ եւ հետեւողական միջոցառումի` հակամանրէական դեղերու եւ վիրաբուժական գործողութեան: Թմբկաթաղանթի մնայուն ծակը կը վերակազմուի վիրաբուժական գործողութեամբ` կատարելով մաշկային պատուաստում (myringoplasty):

Մնայուն ականջաբորբը կրնայ տարածուիլ ներքին ականջ եւ հարուածել լսողական եւ հաւասարակշռութեան օրկանները, որոնք կը յառաջացնեն խլութիւն, գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն: Քիչ պարագաներու բորբոքումը կը տարածուի պտկաձեւ ելուստ (mastoid) եւ կը յառաջանայ պտկաձեւ ելուստի բորբոքում ու փտում, որ կը դարմանուի միայն վիրաբուժական գործողութեամբ: Շատ քիչ պարագաներու նաեւ բորբոքումը կը տարածուի ականջի սահմաններէն դուրս եւ կը հասնի ուղեղ, ուր կրնայ տեղի ունենալ խելապատատապ (meningitis) եւ ուղեղատապ:

Երկարատեւ ականջաբորբի պատճառով միջին ականջի երեք ոսկրիկները կը փտին, կ՛անջատուին իրարմէ եւ կամ կ՛անշարժանան. այս բոլորին իբրեւ հետեւանք` հիւանդը կ՛ունենայ զանազան աստիճանի եւ զօրութեամբ լսողական փոխանցման կորուստ:

Միջին ականջի բորբոքումը կրնայ յառաջանալ նաեւ մեր շրջապատի օդաճնշումի անակնկալ փոփոխութեամբ, որ կը պատահի սուզուելու, ընկղմելու, լեռ մագլցելու եւ օդանաւով ճամբորդելու ընթացքին: Բոլոր պարագաներուն ալ լսափողը կը խցուի եւ կը յառաջանայ միջին ականջի անակնկալ սուր բորբոքում:

Միջին ականջի սուր բորբոքումը եւ երկարատեւ ականջաբորբը վերջնականապէս կը վերանան միայն ու միայն հիմնականօրէն դարմանելով լսափողի, քիթի եւ քթաըմբանի հիւանդագին երեւոյթները ու գերզգայնութիւնը:

Բ.- Միջին ականջի երեք ոսկրիկներու հարուածային վնասով տեղի ունեցած ձայնային ալիքներու հաղորդակցութեան խանգարում եւ լսողական կորուստ:

Այս կացութիւնը կարելի է դարմանել վիրաբուժական գործողութեամբ մը, ուր կը կատարուի ոսկրիկներու վերամիացում:

Գ.- Միջին ականջի ոսկրիկներու ոսկրապնդացում (otosclerosis).

Միջին ականջի երեք ոսկրիկները կրնան վնասուիլ ոսկրապնդացումով, սակայն առաւելաբար երրորդ ոսկրիկն է, որ կ՛անշարժանայ ձուաձեւ պատուհանին (oval window) վրայ, ապա տեղի չ՛ունենար ձայնային ալիքներու փոխանցումը դէպի ներքին ականջ ու կը յառաջանայ լսողական փոխանցման կորուստ: Ոսկրապնդացումը կը հարուածէ ժողովուրդին մէկ առ հարիւրին մէկ կամ երկու ականջները: Ան առաւելաբար կը տեսնուի միջին տարիքի մարդոց քով եւ հաւասարապէս երկու սեռերուն մէջ: Լսողական կորուստը կը վերականգնի վիրաբուժական գործողութեամբ մը, երբ անշարժացած ոսկրիկը կը փոխարինուի կերպընկալ արհեստական ոսկրիկով մը:

Դ.- Ոսկրիկներու ընդոծին անբնական արատներ, որոնցմէ կարելի է յիշել ոսկրիկներէն մէկուն կամ մէկէ աւելի ոսկրիկներու չգոյութիւնը, ինչպէս նաեւ` ոսկրիկներու անբնական եւ այլանդակ զարգացումը: Այս բոլորին իբրեւ հետեւանք` կը յառաջանայ լսողական փոխանցման կորուստ: Վիրաբուժական գործողութեամբ մը կարելի կ՛ըլլայ վերակազմել ոսկրիկներու բնական շարուածքը:

Ե.- Լաւորակ ուռեր, պոլոպներ (polyps), որոնք կը զարգանան միջին ականջի բորբոքումներով եւ գերզգայնութեամբ: Այս ուռերը արգելք կը հանդիսանան ոսկրիկներու ազատ շարժումներուն եւ ձայնային ալիքներու դէպի ներքին ականջ փոխանցման, որոնք պատճառ կը դառնան լսողական փոխանցման կորուստի:

Զ.- Չարաղէտ ուռեր-քաղցկեղ, որոնք կը գործեն լաւորակ ուռերու նման:

Վերոնշեալ բոլոր ուռերու վիրահատումով կարելի կ՛ըլլայ վերահաստատել լսողութիւնը եւ չէզոքացնել ականջաբզզիւնը:

Է.- Զարկերակային պզտիկ ուռեր, որոնք կը տեսնուին թմբկաթաղանթի ետին` իբրեւ բաբախուն ուռեր. անոնք կը յառաջացնեն ականջաբզզիւն եւ քիչ պարագաներու` լսողական կորուստ: Այս զարկերակային ուռերուն վիրահատումով կ՛անհետանայ ականջաբզզիւնը եւ լսողութիւնը կը վերադառնայ իր բնական վիճակին:

Ը.- Մթնոլորտի ճնշումի փոփոխութիւններուն պատճառով ստեղծուած խխունջի վնաս-հարուած, որ կը պատահի սուզուելու եւ կամ լեռ մագլցելու, ինչպէս նաեւ օդանաւային ճամբորդութեան ընթացքին: Ծովեզերեայ օդի ճնշումը կը կրկնապատկուի, երբ ծովու մակերեսէն 10 մեթր վար իջնենք, իսկ երբ ծովու մակերեսէն 600 մեթր վեր բարձրանանք, օդի ճնշումը կը նուազի կէսով: Այս փոփոխութիւններուն պատճառով կը յառաջանայ միջին ականջի սուր բորբոքում, ականջացաւ, լսողական փոխանցման եւ ընկալական կորուստ, գլխապտոյտ եւ ականջաբզզիւն:

Օդանաւային ճամբորդութեան ընթացքին տեղի կ՛ունենան երկու տարբեր կացութիւններ`

ա.- Ելքի ընթացքին միջին ականջի ճնշումը կամաց-կամաց կը բարձրանայ, թմբկաթաղանթը կը ցցուի դէպի դուրս եւ միջին ականջի օդը եւստաքեան խողովակէն կ՛ուղղուի դէպի քթաըմբան:

բ.- Էջքի ընթացքին միջին ականջի ճնշումը կամաց-կամաց կը նուազի, թմբկաթաղանթը կը քաշուի դէպի ներս եւ օդը դժուարութեամբ կ՛անցնի եւստաքեան խողովակէն:

Երկու պարագաներուն ալ ենթական կրնայ ունենալ ականջացաւ, միջին ականջի սուր բորբոքում, թմբկաթաղանթի պատռուածք եւ շիճուկային եւ կամ արիւնաշիճուկային ականջահոսք: Այս բոլորը աւելի զգալիօրէն կը տեսնուին էջքի ընթացքին: Օդանաւային ճամբորդութեան առնչութեամբ յանձնարարելի է ճամբորդութեան ընթացքին շարունակ կլլելու փորձ ընել եւ կամ ձիւթ ծամել. իսկ հարբուխ եւ զանազան պատճառներով քիթի խցում ունեցողներ օդանաւով պէտք չէ ճամբորդեն:

Մոնրէալ