Աշնանային քնքշութիւն

Բազմաթիւ ու բազմատեսակ արուեստագէտներ, աւելի ճիշդը` արուեստով զբաղողներ, յատուկ որոշումով, ուսումնասիրութիւններով ու երբեմն նոյնիսկ երկարատեւ աշխատանքով փորձած են ու կը շարունակեն փորձել ինքնատիպ ու գրաւիչ ոճի արհեստական կաղապարման, քաջ իմանալով, որ ինքնատպութիւնը կենսական բանալի է յաջողութեան: Անոնք առհասարակ չեն յաջողած ու չեն յաջողիր, որովհետեւ ինքնուրոյնութիւնը կը փնտռեն իրենցմէ դուրս` արտաքին աշխարհի ձեւականութեան մէջ, անտեսելով ներաշխարհի խորքայինը, որ գրաւականն է սեփական ես-ի բացայայտման ու դրսեւորման:

Նոյն տրամաբանութեամբ, դժուար թէ գեղանկարիչ մը կարողանայ ի մի բերել Եգիպտոսի կիզիչ, անապատային ու միագոյն աւազուտներն ու Քանատայի աշնանային, զով ու երփներանգ բնութեան տպաւորութիւններն ու արտայայտչաձեւերը, ու անցընելէ ետք զանոնք իր հոգեմտաւոր պրիսմակէն, դրսեւորել կտաւի վրայ իբրեւ ուրոյն ու գրաւիչ ոճ ունեցող ստեղծագործութիւն: Փաստօրէն, եթէ ան ի վերուստ օժտուած չըլլար արուեստագէտի համապատասխան խառնուածքով ու տաղանդով, պիտի չյաջողէր:

Այս բոլորը ի յայտ եկան ու բացայայտուեցան Պերճ Չաքէճեանի արուեստին մէջ` ենթագիտակցաբար ու տարերայնօրէն:

Ինչո՞ւ:

Նախ անոր համար, որ ո՛չ ինք եւ ո՛չ ալ իր ծնողները որոշած էին, որ ինք գեղանկարիչ դառնայ, այլ պարզապէս 1939-ին ծնած էր արուեստագէտի խառնուածքով էակ մը, Գահիրէի մէջ, Եղեռնէն ճողոպրած ընտանեկան համեստ յարկի մը տակ: Փոքր տարիքէն բացառիկ սէր կը ցուցաբերէ գեղանկարչութեան հանդէպ: 1957-ին աւարտելէ ետք Գահիրէի Ֆրանսա-եգիպտական երկրորդական վարժարանը, զինք կ՛ուղարկեն «Լէոնարտօ տա Վինչիի անուան գեղարուեստից ուսումնարանը, ուր բախտը կ՛ունենայ աշակերտելու յայտնի արուեստագէտներ Ամետէօ Թրեւիսոննոյի եւ Սայէտ Ապտել Ռասուլի: Ան իր մանկապատանեկան կեանքը անցուց Գահիրէի մարդաշատ ու նեղլիկ փողոցներուն մէջ, ուր կեանքը քարշ կու գար դժուարութեամբ ու կարգ մը պարագաներու` դաժանութեամբ: Նոյն ժամանակաշրջանին, տարբեր առիթներով կ՛այցելէր անապատ, ուր չոր ու կիզիչ արեւուն տակ սլացող բուրգերը, սֆինքսերն ու առհասարակ հին եգիպտական արուեստը իրենց վեհութեամբ ու կոթողայնութեամբ կը տպաւորեն ու կը լիցքաւորեն իր մատղաշ բանաստեղծական հոգին:

Ջուրի գլգլոցը

Տաք, միագոյն ու անծայրածիր անապատներու եւ Գահիրէի եռեւեփող կեանքի տպաւորութեան տակ իրագործուած եգիպտական շրջանի անոր ստեղծագործութիւնները կը բաղկանան դիմանկարներէ, անկենդան բնութիւններէ եւ քաղաքային հնատիպ փողոցներէ առնուած տեսարաններէ, ուր մարդը արժեւորուած է իբրեւ բանական էակ` իր միջավայրով ու դրական յատկութիւններով: Ան Գահիրէի մէջ քանի մը անգամ ցուցադրուելէ եւ որոշ գնահատանքներ ստանալէ ետք, 1966-ին կը մեկնի Քանատա, Մոնրէալ, ուր մնայուն բնակութիւն կը հաստատէ: Հոն զարմանալիօրէն տասնեակ տարիներ ստեղծագործական գետնի վրայ կը վարէ ամուլ կեանք մը: Թէեւ Քանատան իր կենցաղով, կլիմայով ու վարք ու բարքով ճիշդ հակապատկերն էր Եգիպտոսի, սակայն դիւրութեամբ մերուեցաւ քանատական կեանքին: Սիրեց երկիրը, նոյնի՛սկ ընտելացաւ ցուրտին հետ եւ այնուհետեւ սիրահարեցաւ ու իր սփոփանքը գտաւ Քեպեքի գեղեցիկ բնութեան, ի մասնաւորի աշնանային գեղեցկութեան մէջ: Ան թէեւ սկզբնական շրջանին չէր ստեղծագործեր, սակայն յաճախ կ՛այցելէր թանգարաններ, պատկերասրահներ ու ցուցասրահներ, ուր կ՛ուսումնասիրէր ժամանակակից արուեստը` իրեն ընկեր ունենալով ժամանակակից արուեստի եւ գեղագիտութեան վերաբերող հրատարակութիւններ ու պատկերագիրքեր: Բնութիւնը իր տարերքն էր, աշնան յաճախ իր ազատ ժամերը կ՛անցընէր անտառներու եւ դաշտերու մէջ, ուր երփներանգ տերեւաթափը մեղմ զեփիւռի տակ բոցավառ գուներանգներու տպաւորութիւն կը ստեղծէին: Որովհետեւ ինք ծնած էր ստեղծագործելու համար, իր մէջ արտայայտուելու մղումը բուռն էր ու անդիմադրելի, իր կողակիցին` Նայիրիին քաջալերանքով գեղեցիկ օր մը, 1994-ին, դարձեալ վրձինը կը վերցնէ ու կը սկսի ստեղծագործել: Արդէն իսկ տասնեակ  տարիներ անցած էին եգիպտական շրջանէն, ինք հասունցած էր իբրեւ մարդ, կազմաւորուած էր իբրեւ ինքնուրոյն լեզուամտածողութեան տէր մտաւորական. ու կեանքն ու արուեստը կը ճանչնար շատ աւելի:

Կարճ ժամանակի ընթացքին, տարի մը ետք, իր գործերը կը ցուցադրուին Մոնրէալի «Սալոն տէ կալըրի տ՛արթ» ցուցասրահին մէջ ու կ՛արժանանայ ջերմ ընդունելութեան ու բարձր գնահատանքներու: Զարմանալին այն էր, որ ան առանց մասնաւոր ստեղծագործական ճիգի եւ եղափոխութեան` արուեստասէր հասարակութեան կը ներկայանայ բոլորովին նոր  ու ինքնատիպ ոճով մը, ուր ի յայտ կու գար իբրեւ արդէն իսկ իր ստեղծագործական ուղին ճշդած ու հասուն արուեստագէտ: Այնուհետեւ Պերճ Չաքէճեանին ստեղծագործական յաջողութիւնները կը յաջորդեն իրարու, կը սկսի ցուցադրուիլ քանատական շարք մը ցուցասրահներու մէջ ու մասնակցիլ մրցոյթ-ցուցահանդէսներու: 1999-ին կ՛արժանանայ CAPSA-ի «Prize of Excellence»-ի յայտնի մրցանակին: Անոր գործերը դուրս գալով Քանատայի սահմաններէն` կը ցուցադրուին նաեւ Նիւ Եորքի, Մոնաքոյի, Փարիզի եւ Պէյրութի միջազգային ցուցահանդէսներուն: Ընթացքին իր գեղանկարներէն երկուքը իբրեւ գիրքի շապիկի նկարազարդում` օգտագործուած են Փարիզի «Պելֆոնտ» հրատարակչատան կողմէ: Բացի հայկական բազմաթիւ թերթերէ` անոր արուեստին անդրադարձած են նաեւ օտար արուեստի հրատարակութիւններ, ինչպէս` «Մակազին տ՛արթ», «Պ. Տայճեսթ», «Մակազին Փարքուրզ» եւ այլն:

Կապտականաչ մրգամանը

Եթէ եգիպտական շրջանի Պերճ Չաքէճեանին արուեստը թաթաւուն էր  տպաւորապաշտութեամբ, ապա քանատական շրջանի անոր ստեղծագործութիւնները կը մտնեն գերիրապաշտական ոլորտներու մէջ, ուրկէ ուղիղ գիծը գրեթէ կը բացակայի ու տեսարանները, նաթիւրմորթերն  ու կերպարները իրագործուած են կոր ու կլոր կերպերով ու գիծերով: Անոր բնանկարները, ուր ծառերը իրենց կենսական տեղը կը գրաւեն, անծայրածիր են ու տեղ մը երբեմն էրոթիք բնոյթ ունին: Ի դէպ, անոր էրոթիզմը դրսեւորուած է յատկապէս կին կերպարներու մէջ, որոնք թէեւ գռեհկութենէ հեռու, հոլանի, վաւաշոտ ու երբեմն նաեւ կրքոտ վիճակներ կը պարզեն, սակայն բարի են, վեհանձն ու վսեմ. իսկ յաճախ ալ մայրանալու ընդունակ պարմանուհիներ են պարզապէս: Գոյները տաք են, պայծառ, եգիպտական անապատներու նման եւ երփներանգ, կենսունակ, ներդաշնակ ու գեղեցիկ` Քանատայի աշնան տեսարաններուն նման, ուր դրսեւորուած կը թուի ըլլալ նաեւ թեթեւ զեփիւռի տակ շարժող գունագեղ տերեւներու բոցավառ հմայքը:

Չաքէճեանին գերիրապաշտութիւնը հեռու է Շակալի, Մարքս Էրսթի եւ կամ Սալվատոր Տալիի երազներէն ու մղձաւանջներէն: Իր մօտ տուայտանքները կան, սակայն անդոհանքը չկայ. մտահոգութիւնը կայ, սակայն յուսահատութիւնը չկայ, գոյատեւման մարտահրաւէրը կայ, սակայն անձկութեամբ լի խուճապը կը բացակայի: Երեւակայութիւնը կայ, սակայն ծայրայեղ ու արհեստական ձգտումները չկան: Իր մարդասիրական (յատկապէս կնոջական իրաւունքները պաշտպանելու  ծիրէն ներս) բովանդակութեամբ յագեցած կտաւներու պարագային, երբեմն նոյնիսկ երգիծական տարրեր կը նշմարուին ու ժպիտ կը յառաջացնեն: Ան լաւատեսութեամբ հետամուտ է պատկերելու եւ դրսեւորելու գեղեցիկը, բարին ու վսեմը, մարդու` անոր  շրջապատի եւ օգտագործած առարկաներու ընդմէջէն:

Վերջին շրջանի անոր ստեղծագործութիւնները աստիճան մը աւելի կը բարձրանան ու գերիրապաշտութիւնը կ՛օժտեն անհեթեթի զգացողութեամբ, որ տարերայնօրէն կը բխի երկրագունդի մերօրեայ կեանքի տագնապներէն ու ապագայի անորոշ ու մտահոգիչ վիճակներէն:

Ի դէպ, Պերճ Չաքէճեան պարբերաբար իր գործերէն նուիրած է հայ եկեղեցիներու եւ այլ հաստատութիւններու: Այս անգամ ան Մոնրէալի Համազգայինի «Սանահին» ցուցասրահի մէջ դեկտեմբերի առաջին կիսուն կայանալիք անհատական ցուցահանդէսին ամբողջական եկամուտը կը նուիրէ Լաւալի Սուրբ Գէորգ եկեղեցիի բարեզարդման ֆոնտին: Հոգեւոր ծիրէն ներս ան իրագործած է նաեւ ժամանակակից ոգիով թելադրուած կարգ մը սրբանկարներ, որոնք արժանի են առանձին վերլուծման եւ մեկնաբանման:

Պերճ Չաքէճեան արդէն իսկ կայացած եւ ինքնուրոյն արտայայտչաձեւերու տէր գեղանկարիչ է: Անոր արուեստին բովանդակութիւնն ու ոճային եղափոխութիւնը զինք կ՛առաջնորդեն դէպի առաւել բիւրեղացում եւ հասունացում:

Համեմատած զարգացած ու յառաջադէմ երկիրներու, Լիբանանի կին կերպարուեստագէտները մեծաթիւ են, որոնց մէջ հայուհիները իրենց հերթին կը գերազանցեն միւսները: Այս դրական երեւոյթին գլխաւոր պատճառը այն է, որ Լիբանանի արուեստագիտուհիներուն մեծ մասը կը ստեղծագործէ սիրողական մակարդակի վրայ` իբրեւ զբաղում: Անոնցմէ քիչեր միայն զայն վերածած են մասնագիտութեան ու ստացած` համապատասխան կրթութիւն: Այդ քիչերէն է նաեւ Ժանեթ Յակոբեան-Եափուճեանը: Ան ծնած է 1967-ին, Իրան: Կերպարուեստ ուսանած է Երեւանի Գեղարուեստից բարձրագոյն հիմնարկին մէջ, որուն ձեւաւորման բաժինը  կ՛աւարտէ 1995-ին: Իր ստեղծագործական բեղուն գործունէութեան իբրեւ արդիւնք` ան կ՛անդամակցի Պարսկական մասնագէտ գեղանկարիչներու միութեան, արժանանալով «Ոսկեղէն անդամ»-ի կոչման: Ցարդ կազմակերպած է չորս անհատական ցուցահանդէսներ` Լիբանանի, Իրանի եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ, եւ մասնակցած է աւելի քան երկու տասնեակ խմբային ցուցահանդէսներու` Իրանի եւ Լիբանանի տարբեր ցուցասրահներու մէջ: Ան շրջան մը դասաւանդելէ ետք Համազգայինի «Թորոս Ռոսլին» գեղարուեստից ուսումնարանին մէջ, կը նշանակուի նաեւ Համազգայինի  «Լիւսի Թիւթիւնճեան» ցուցասրահի խնամակալութեան անդամ:

Ի վերուստ օժտուած այս գեղանկարչուհին ունի գոյնի լաւ զգացողութիւն, ձեւոյթներն ու կերպերը ներդաշնակելու կարողականութիւն եւ համապատասխան երեւակայութիւն: Այս բոլորը իրագործելու համար անոր չեն պակսիր ակադեմական կրթութիւնն ու ջանասիրութիւնը, որոնց միջոցով կը թուի տիրապետած ըլլալ երփնագրելու անհրաժեշտ գաղտնիքներուն: Ան թէեւ էապէս վերացականութեան ձգտող արուեստագիտուհի մըն է, սակայն երբեմն կը վերադառնայ դասականութեան, ուր կը դրսեւորուին իր գեղանկարչական վարպետութիւնն ու հմտութիւնը: Այս առումով յատկանշական է անոր «Նարեկի Տիրամայրը» կտաւը, ուր պատկերուած է բարեպաշտ ու անմեղունակ սրբուհիի մը կերպարը: Եթէ այս գեղանկարով ան կրնայ ինքզինք հաստատել իբրեւ երփնագրելու կարողականութեան տէր գեղանկարչուհի, ապա անոր վերացականութեան ձգտող համադրումները լուրջ ու բեղմնաւոր արուեստագիտուհիի մը դիմաց կը դնեն մեզ: Անոր «Ներկայացում» շարքը, ուր ներկայացուած գործերը թէեւ իրենց արտայայտչաձեւերով որոշ չափով իրարմէ կը տարբերին, սակայն ունին գեղագիտական ներքին հիմք, որով ո՛չ միայն իրարու կը կապուին, այլեւ դէպի ինքնատպութիւն կ՛առաջնորդեն ստեղծագործողը:

Ժանեթ ո՛չ կը խրտչի գոյներէն եւ ո՛չ ալ կ՛անտեսէ զանոնք, ան համարձակօրէն կ՛օգտագործէ բոլորը` իւրաքանչիւրին տալով տարբեր խորք, տարբեր ձեւոյթ եւ տարբեր գեղարուեստական իմաստաւորում: Ան իբրեւ ստեղծագործող`  բախումներու եւ հակադրութիւններու արկածախնդիր մը չէ, այլ կը ձգտի խաղաղ լուծումներու, ուր կ՛իշխեն գոյներու ներդաշնակութիւնն ու ձեւոյթներու կշռոյթը: Սակայն այս չի նշանակեր, թէ ան անտարբեր է իր շրջապատի անցուդարձերուն, ընդհակառակը,  ժամանակակից տագնապներու եւ յոյզերու կը հանդիպինք անոր կարգ մը գեղանկարներուն մէջ, ինչպէս` «Անդաստական» եւ կամ «Կորսուած յիշողութիւն» կտաւներու պարագային:

Այս գեղեցիկին հետամուտ գեղանկարչուհին արդէն իսկ կրցած է ճշդել իր ստեղծագործական ուղին եւ շարունակելու պարագային` շատ աւելի բարձր պատուանդաններ նուաճելու հնարաւորութիւնը ունի:

Ա. մասի ամփոփում. –  «Հայ-թուրք կինոհարթակ»-ը իրականացուած է 2009-ին «Ոսկէ ծիրան»-ի եւ «Անատոլու քիւլթիւր» կազմակերպութեան գործակցութեամբ: Քաղաքական իմաստով մաս կը կազմէ «Բեմադրիչներ առանց սահմաններու» ծրագրին: Ելոյթները ցոյց կու տան, որ հայ եւ թուրք կողմերը տակաւին անծանօթ են «միւս»-ին մշակոյթին: «Ոսկէ ծիրան»-ի հիմնադիր տնօրէն Յ. Խաչատրեան 2009-ին աւարտած էր «Սահման» ժապաւէնը:

Կալա եւ բներգ.- Հարթակը 2009-ին հանրութեան ներկայացաւ Պոլսոյ մէջ, իր հովանաւորած հինգ ժապաւէններով:

Սահմանի թեման (բներգ) առկայ է հինգ ժապաւէններէն երեքին մէջ: 

1. Հարեւաններ (Komşular) Գոռ Բաղդասարեան, 4 վայրկեան: Հայկական թշուառ գիւղ մը սահմանին այնքան մօտ է, որ հայեր կ’արթննան թրքական աքաղաղներու կանչով: Հայ գիւղացիներ կը յուսան, որ սահմանին բացումը տնտեսական բարօրութիւն բերէ: Բայց ժապաւէնին ենթագիրը ոչ թէ գիւղացիներուն խօսքերու թարգմանութիւնն է, այլ` բեմադրիչին բացայայտ եւ մերկ մեկնաբանութիւնը: Նկարին մէջ կ’երեւին հայ լաճեր եւ թրքական գիւղի կտուրները:
2. Աղաւնիի Վարպետներ (Güverçin Ustalari) Արթուր Սուքիասեան, 41 վայրկեան:

Գիւմրիի աւերակ թաղերէն մէկուն մէջ շուրջ վաթսունամեայ անխնամ տեսքով Անդօ կ’ապրի մինակ: Աղաւնիներ կը բուծանէ եւ կը փորձէ ծախել Եօթը Վէրք եկեղեցւոյ դրան առջեւ: Աղաւնին (չափազանց  յստակ) խորհրդանիշ է սիրոյ եւ խաղաղութեան: Անդօ օթոսթոփով Կարս կ’երթայ գտնելու համար իր պապենական տունը: Բարեկամները կ’օրհնեն ուխտաւորութիւնը: Այսինքն Անդօ  ձեւով մը «պատուիրակ» է: Գիւմրի եւ Կարս հանդիպակաց քաղաքներ են: Բայց Անդօ պարտադրուած է անցնիլ Վրաստանի տանջալից ճամբով: Իրեն հետ կը տանի զոյգ մը սպիտակ աղաւնի: Կարսի մէջ կը տեսնէ տխուր Ս. Կարապետը, անառիկ բերդի պատմական թնդանօթը (որ Կարմիր ժամուն չկրակեց), եւ` քիւրտ մը, որ կ’երգէ «Աման Թելլօ»: Բայց` ո՛չ իր հօրենական տունը: Կը տեսնէ մանաւանդ բարեկամութեան յուշարձանը, որ Կարսի քաղաքապետը զետեղեց, եւ որ Էրտողան «արտառոցութիւն» համարեց եւ հրամայեց վերացնել: Հետեւելով աղաւնիներու թռիչքին` Անդօ կը հասնի ֆիտայանման աղաւնիի վարպետի մը: Քիւրտը առոյգ է, կենսունակ,  իսկ հայը յոգնած ու կքած: Քիւրտը կը սափրէ անխնամ հայը` (մեկնաբանութի՞ւն): ժապաւէնին ամէնէն սրտառուչ տեսարանին մէջ երկու վարպետները կը փորձեն իրարու հետ խօսիլ, բայց ոչ մէկ բառ կը հասկնան իրար լեզուէ  (փոխաբերական պատկեր): Աւարտական տեսարանին մէջ քիւրտը խորհրդանիշ  աղաւնիի ոտքին կը կապէ հայու պապենական տունը գտնելու աւետիսը եւ կ’արձակէ դէպի երկինք: Աղաւնին դիւրաւ կրնանք զատորոշել, որովհետեւ քիւրտ աղաւնիները գունազարդ, գէր եւ «թագակիր» են, մինչ հայուն աղաւնիները` լղկուկ եւ «ճաղատ»: (Բայց ինչո՞ւ, ինչո՞ւ):

3. Տիկնիկային թատրոն (Kukla Teatrosu) Ճանայ Էօզտեն եւ Ալթան Պալ, 13 վայրկեան (չեմ յաջողած դիտել): Գիւմրիի Տիկնիկային թատրոնին մասին վաւերագրական կարճ ժապաւէն, նկարուած` մարդոց կողմէ որոնք եկած են սահմանի հանդիպակաց կողմերէն:
4. Մի՛ Կորչիք, երեխաներ (Kaybolmayin oçuklar) Կիւլենկիւլ Ալթընթաշ, 51վ: Ոչ ոք այսօր կը յիշէ Թուզլա կղզիին վրայ գտնուող «Արմէն քեմփ» որբանոցը, ուր մնացած են շուրջ 1500 մանուկներ: Նախկին որբերէն մէկը (աջին) կը գտնէ կորած, կիսաւեր շէնքը, ուր չքաւոր ծերունի մը կ’ապրի (ձախին) իր աղջկան ու թոռան հետ: Հայը կ’ըսէ, թէ եկած է սպասելու իր քոյրը: Նշանակալին ա՛յն է, որ Հրանդ Տինք ոչ միայն եղած է «Արմէն քեմփ»-ի որբերէն մէկը, այլեւ հետագային 3 տարի վարած է անոր տնօրէնի պաշտօնը: Արթուր Սուքիասեան նոյն թեման այս տարի որպէս վաւերագրական ժապաւէնի ծրագիր Հարթակին ներկայացուցած էր «Our Atlantis» վերնագրով:

5. Կալաթա.- Դիանա Կադրումեան, 10 վայրկեան: Կը հետեւինք զբօսաշրջական հրապոյր վայելող հանրակառքին, որ Թաքսիմի հրապարակէն կ’ուղղուի դէպի «Թիւնել»: Պոլսոյ խորհրդանիշ դարձած զբօսաշրջիկներով լեցուն Կալաթա աշտարակի շրջական կ’եռայ ուսանողներով եւ երիտասարդ զոյգերով (այո՛, եղած եմ այդ խճողումին մէջ): Բեմադրիչը կը հետեւի զոյգերէն մէկուն:

Հարթակի կալան եւ «Ոսկէ ծիրան»-ի «Սահմանը» ժամանակագրականօրէն կը զուգադիպին ֆութպոլի քաղաքականութեան: Ինչպէ՞ս պատահեցաւ, որ չորս բեմադրիչներու մուսաները զուգադիպին քաղաքագէտներու ծրագիրներուն: Կրնա՞յ ըլլալ, որ ատիկա արդիւնք է «արտազգայնական ընկալման» (ESP): Թէ՞ Հարթակի դատակազմը պարզապէս որոշեց հովանաւորել ա՛յն ծրագիրները, որոնք համահունչ էին քաղաքական օրակարգին: Միթէ ա՞յս է յանձնառու արուեստը:

Առաջնեկը.- Մինչեւ 2011 ապրիլ Հարթակը ստացած էր 30 ծրագիր-նախագիծ: Քիչեր զարմացան, երբ 30 հազար տոլարի «մեծ պարգեւ»-ը ստացաւ Հրանդի զարմուհի Լուսին Տինք եւ Սոներ Ալփեր զոյգը: Ծրագրին նիւթն էր Սարոյեանի (այսուհետեւ Ս.) 1964-ի ուղեւորութիւնը եւ կոչուէր «Wonderful, Very Nice: Ճամբորդութիւն Ամերիկայէն Պիթլիս»: Ս.-ի ընկերակցած է «Մարմարա»-ի խմբագիր Պետրոս Զոպեան: ժապաւէնը հետագային վերանուանուեցաւ «Սարոյեանի երկիրը»:  Չարամիտներ այստեղ կրնան տեսնել Սարոյեան – Տինք անուններու շահարկում:

Դատական կազմի յատուկ մրցանակը ստացաւ Արթուր Բախտամեանի «Տարեմուտի վերջին երթը», որ մրցանակը ստանալէ ետք անշշուկ անհետացած է:

Նկատել, որ ընտրուած 2 ժապաւէններ, ինչպէս նաեւ` կալայի ընթացքին ցուցադրուած 5 ժապաւէններէն 4-ը,  հայկական թեմաներ ունին: Հաշուետախտակը ցոյց կու տայ 6:1` ի նպաստ հայկական կողմին: Ի դէպ, «Կալաթա» քաղաքական գետնի վրայ չափազանց անմեղ է:

Լ. Տինքի ժապաւէնը նոյն տարին ստացած է «Հայկական համայնապատկեր»-ի «Արծաթ ծիրան»-ը: Իր շուրջ ստեղծած է որոշ հետաքրքրութիւն:

Սարոյեանի երկիրը.- 2013, 79 վայրկեան: Բեմադրիչ եւ բնագրի հեղինակ` Լուսին Տինք, արտադրիչ` Սոներ Ալփեր եւ Լուսին Տինք: «Սթիւտիօ Նառ ֆիլմ»,  թրքերէն, անգլերէն եւ հայերէն: Խաղարկութիւն Արթուր Նորիկեան` Ս.-ի մանկութիւնը, Սեւինչ Էրոլ` Ս.-ի մայրը, Ռոյ Էրզուրումլու` Ս.-ի եղբայրը, Գէորգ Մալիքեան` Ս.-ի քեռին, Ալի Պայրամօղլու՝ Ս.-ի կռնակը:  Վերջինը սրամտութիւն չէ: Բեմադրիչը երբեք ցոյց չի տար Ս.-ի դէմքը: (Որմազդը կը յիշեցնէ H. G. Wells-ի «Անտեսանելի մարդ»-ը: Բայց ինչո՞ւ): Ըստ Լ. Տինքի, «եթէ ոեւէ մէկը խաղար անոր կերպարը, այդքան լաւ չէր ստացուեր»:

Բեմադրիչը յաջողած է գտնել Ս.-ի մեծ մօր տունը, բայց հակառակ տեղացիի մը պնդումներուն` չէ փափաքած տեսակցիլ իսլամացած հայերու հետ: Անոնցմէ մէկուն հայրը իմամ էր: «Այդ ամէնը ինծի համար տիլեմա էր», կ’ըսէ Լ. Տինք:

«Ակօս»-ի մէջ լոյս տեսած ակնարկը կ’ըսէ. «Ինչպէ՞ս կրնայ ըլլալ, որ այս գրութիւնները Անատոլուէն քիլոմեթրեր հեռու գրուած են, բայց այսուհանդերձ, այսքան Անատոլու կը հոտին: Իսկ ժապաւէնին մէջ մեր տեսած Սարոյեանի դիմաստուերը  (silueti) ստուերներու (hayal) միջեւ կ’երթեւեկէ» (շեղակի բառերը կրկնելու յօժարեցայ թրքերէն բնագրին հարազատ մնալու մտահոգութեամբ, ՀՊ):

Թրքական աղբիւր մը նուազ խանդավառ է: Կ’ըսէ, թէ Ս.-ի ընկերակցած է անոր ընկերը` Ֆիքրեթ Օթիամ: Թէ` ներքին  նկարահանումները եղած են Պոլսոյ կօշիկի գործարանի մը մէջ: Կ’առարկէ, թէ ժապաւէնը ոչ մէկ տեղեկութիւն կու տայ Ս.-ի կեանքին մասին: Իսկ ըստ Լ. Տինքի, Պիթլիսի մէջ բոլորը կը ճանչնային Ս.-ը: Մեկնաբանութիւնը կը ձգեմ ընթերցողին:

Խոտոր առաջնահերթութիւն.–  Հարթակը մէկ տարուան ընթացքին կը ստանայ 30-40 ժապաւէնի ծրագիր: Դատակազմը կը կազմէ 9-10 անունէ բաղկացած «կարճ ցանկ» մը: Աշխատանքներուն հետեւիլ փափաքողներուն համար կան տաղտկալի դժուարութիւններ: Ծրագիրները յաճախ անուն կը փոխեն, ինչպէս տեսանք «Սարոյեան երկրի» պարագային: Տեւրիմ Աքքայա իր ծրագիրը ներկայացուցած էր որպէս «Gavurun Torunu Ermeni Dedem» (թարգմանութեան չի կարօտիր), իսկ ժապաւէնը կը կոչուի «Տիյար»: Օրինակները բազմաթիւ են: Երկրորդ հարցը այն է, որ վերնագիրները տառացի չեն թարգմանուիր: Հարկ է քննել իւրաքանչիւր ծրագրի կամ ժապաւէնի պարունակութիւնը: Բան մը, որ միշտ կարելի չէ: Հայկական ցանկերը կը ներկայացնեն բեմադրիչին անունով, իսկ թրքականները` արտադրիչին: Նոյն ծրագիրը կարելի է տեսնել 4 ձեւով: Հաւանականութիւններու թիւը կրնայ անցնիլ մէկ միլիոնը (4^10): Կ’ըսուի, թէ մոգերը թալիսմանային մեհենագրեր կը գործածէին, որպէսզի ամէն պատահական ռամիկ չկարենար գրաճանաչ դառնալ եւ տիրանալ տաճարի գաղտնիքներուն(1): Վարի պատկերը կազմած եմ տանջալի «հետազօտութենէ» ետք:

Ուշագրաւ է, որ «կարճ ցանկերը» իրարու կրկնօրինակները չեն: Նոյնիսկ այն բախտաւոր պարագային, երբ ներառուած անունները նոյնն են, ապա առաջնահերթութիւնը գրեթէ ուղղակի գլխիվայր շրջուած է:  Գծագիրը կ’ամփոփէ երկու զոյգ ցանկերու  (10+9) համեմատականը: Նկատել, որ թրքական ցանկին վրայ առաջնահերթ անունները հայկական ցանկին վրայ «վերջնահերթ» են (վերի ձախ անկիւն): Ասիկա հայկական առաջնահերթ անունները թրքական խտրականութեան ենթակայ չեն (վարի աջ անկիւն): Ասիկա ցոյց կու տայ, որ փոխադարձ տրամադրութիւնները ընկալելու գործընթացին մէջ հայեր աւելի «զգայնոտ» են, քան թուրքերը: Քառակուսիով ցցուն կէտը «Ընկեր Փարամազ»-ն է որ թրքական ցանկին վրայ կը գրաւէ երկրորդ տեղը, իսկ հայկականին վրայ` տասներորդ (2:10): Կլոր սկաւառակը «Ծիածան»-ն է, որ թրքական ցանկին առաջին, իսկ հայկականին վերջին անունն է (1:9): Եռանկիւնով ցցուն ժապաւէնը «Քարքարոտ արահետներ»-ն է (9:2): Ցանկերը յանձնած եմ  խմբագրութեան:

Մրցանակակիրներ.–  Հարթակին հովանաւորած ժապաւէնները ճարելու փորձերը եղան ապարդիւն: Համազգայինի Հայաստանի գրասենեակը անտեսեց ժապաւէնները ապահովելու խնդրանքը: Ազգային կինոկենտրոնը դիտել տուաւ, որ գոյ է  հեղինակային իրաւունքի հարց: Տեղեկութիւնները խառնաշփոթ եւ կցկտուր են: Կարելի է խօսիլ ա՛յն ժապաւէններուն շուրջ, որոնք հետաքրքրութիւն ստեղծած են  լրատուական միջոցներու մէջ: Թրքական մետիան շատ խանդավառ է, օրինակ, «Ziazan»-ով: «Թրքական կարճամեթրաժ ժապաւէնը կը բանայ սահմանները»  կ’ըսէ «Հիւրրիյէթ»-ի վերնագիրը: «Ծիածան» անուանումը անշուշտ որ քաղաքական է: Բայց ի՞նչ է արդեօք այն ամենակարող ուժը, որ ջրհեղեղէ (իմա` կոտորած) ետք հաշտութեան այդ գօտին պարզած է հայ-թուրք երկնակամարին վրայ: Թերեւս Արդարութեան եւ բարգաւաճման դիցութի՞ւնը:

«Ծիածան»-ը (15 վ.)  բեմագիր, բեմադրիչ եւ համաարտադրիչը դերասանուհի Տերիա Տուրմազի առաջին ժապաւէնն է: Ուշագրաւ է Տուրմազի մասնագիտութիւնը` «Մարդկային իրաւունքներու օրինսգիտութիւն»: Ուշագրաւ է նաեւ ֆինանսաւորումը: Հարթակի կողքին, նպաստ ստացած է թրքական մշակոյթի նախարարութենէն: «Հըլա մի րոպէ», այս իր ստացած երկրո՛րդ  նպաստն է սոյն նախարարութենէն: Արժանացած է նաեւ «Աթիֆ Եըլմազ» մրցանակին:

ժապաւէնը ցոյց կու տայ 4 տարեկան հայ աղջնակ մը, որ իր «պաւուլի վաճառական» հօրեղբօր  պայուսակներէն մէկուն մէջ պահուըտած` Վրաստանի վրայով Թուրքիա կ’երթայ, որպէսզի կարենայ շոքոլա ճարել: Ընկերները սպառնացած են զինք մեկուսացնել, եթէ զիրենք թրքական շոքոլայով մատակարարելէ դադրի:  Տուրմազ կ’ըսէ, որ այդ երթեւեկին մասին կարդացած է «Daily News»-ի մէջ (այո՛, խալխի առջեւ ծանակ ենք): Թէ՞ «Ծիածան»-ի պատմութիւնը ծնած է երկու երկիրներու միջեւ առկայ «անհեթեթ կացութենէն»: Բարոյական. Հայաստանի տնտեսութեան անմխիթար վիճակը մարդիկ կը մղէ  ստորնացուցիչ արարքներու:

«Ծիածան» այս տարի ստացած է Քաննի կարճամեթրաժ ժապաւէններու դատական կազմին մրցանակը: Ստացած է նաեւ հանդիսատեսի մրցանակը, «Լուրջ հարց մը` աղջնակի մը ընդմէջէն տաք, անկեղծ եւ յաջող ձեւով տալու եւ մանուկները յաջող լաւ բեմադրելուն համար»: Տուրմազ «Հիւրրիյէթ»-ի թղթակցին կ’ըսէ. «Մանուկները բոլորովին անգիտակից էին: Անոնց աշխարհը չէր, սեւցած  քաղաքականութեամբ: Անոնց հոգը չէր, թէ ո՛վ են այդ մարդիկը, եւ թէ ուրկէ՞ կու գային»:

Եըլմազ իրաւունք ունի: Չորս տարեկան աղջնակներ իրօք անգիտակից են: Անոնց խնամակալներն են այն անձիքը, որ զիրենք պէտք էր, որ զգուշացնէին «անծանօթներէ շոքոլա առնելէ»:

«Տիար» (Կեաւուրի Թոռները) .– (2013  71 վ.) ուշագրաւ է` սկսած բեմագիր-բեմադրիչի ինքնութենէն: Տեւրիմ Աքքայա պոլսաբնակ ալեւի քիւրտ եոկայի ուսուցչուհի մըն է: Անոր արհեստը  օգնելն է մարդոց, որոնք կորսնցուցած են իրենց հոգեկան խաղաղութիւնը: Ընտանիքը ապրած է Մալաթիա: Հօր մեծ հայրը` Եուսուֆ, հայ մըն է որդեգրուած` 1915-ին: Եուսուֆ որպէս անտէր դիակ` թաղուած է գերեզմանոցի մը մէկ անկիւնը: Աքքայա կ’երազէ աճիւններուն տալ պատշաճ գերեզման: Ասիկա փոխաբերական իմաստ ունի: Բեմադրիչը գիտակցաբար թէ ենթագիտակցաբար կ’ուզէ հարցը թաղել եւ հանգստանալ:

Բեմադրիչը իր հայկական ծագման մասին մանկուց իմացած է որպէս հեռու «հեքիաթ»: Ընտանիքին համար պատկանելիութեան հրատապ հարցը ա՛յլ էր: Այն, որ իրենք քիւ՞րտ էին, թէ՞ ալեւի: Քիւրտերու եւ ալեւիներու քաղաքական օրակարգերը հիմնովին տարբեր են(2): Աքքայա անհանգիստ է, որովհետեւ իր ծագումէն որեւէ ժառանգութիւն չէ փոխանցուած: «Ո՞վ էր այդ հայ մեծ հայրը,- կ’ըսէ թղթակիցի մը.- ես բնազդաբար կը զգայի, որ պատասխանը կապուած է այն մինակութեան եւ մերժումին հետ, որ ես կը կրէի: Այդ trauma-ն (վիրային ցնցում) տակաւին կը կրեմ»: «Այս ժապաւէնը հարցաքննութիւն մը պիտի ըլլայ» կ’աւելցնէ Աքքայա: Նկատել` հոգեբուժական, ոչ քաղաքական բառապաշարը:

Աքքայա կը կարդայ Այշեկիւլ Ալթընայի եւ Ֆեթհիյէ Չեթինի «Թոռներ»-ը եւ կը հասկնայ, որ իր տագնապը երկրի հիմնական հարցերէն մէկն է: «Տիար» արաբերէնէ թրքերէնի անցած` կը նշանակէ «հայրենի տուն»: Ներկայացուած ծրագիրը կը կոչուէր «Կեաւուրի թոռներ, հայ մեծ հայրս»: Բեմադրիչը, ըստ երեւոյթին, նպաստի արժանանալէ ետք, թեման ընդհանրացուցած է:

Օսմանեան կայսրութեան մէջ (եւ այլուր) 19-րդ դարէն առաջ գոյութիւն չէին կրնար ունենալ ոչ կրօնական գաղափարախօսութիւններ: Ազգային թէ այլ փոքրամասնութիւնները կը կազմակերպուէին որպէս այլափառ աղանդներ (ինչպէս դաժանօրէն հալածուած պաւղիկեանները)(3): Ալեւիներ պատմութեան ընթացքին իրենց մէջ ներառած են բազմաթիւ «փոքրամասնութիւններ»: Այս իմաստով ժապաւէնը առնչուած է թաքուն հայերու պատմական հոլովոյթին:

Այս տարի ներկայացուած տասը ծրագիրներէն պիտի անդրադառնամ երկուքին: Անոր, որ դատակազ կազմի ընտրեալն էր,  եւ անոր, որ մեր նոր ծանօթն է:

Ընտրեալ ժապաւէնը. «Մեր Աթլանթիսը».– Վաւերագրական, 60 վայրկեան: Նախատեսուած պիւտճէ՝  100 հազար տոլար: Արթուր Սուքիասեան գիւմրեցի է: Նոյնինքն «Աղաւնու վարպետներ» ժապաւէնին բեմադրիչը: Վկայեալ է Երեւանի պետական համալսարանի մանկավարժական բաժանմունքէն: Աշխատած է Հայաստանի Հանրային ռատիոկայանի մէջ որպէս լրագրող-խմբագիր: Հետեւած է «Ոսկէ ծիրան»-ի «վարպետութեան դասընթացքներուն»: Այսինքն Հարթակի «տան տղան է»: Ներկայիս կը վարէ ֆիլմարուեստի նուիրուած ծրագիր մը ArmRadio կայանին մէջ: Նկարած է նաեւ  «Լռութեան հաճոյքը» (2013),  «Ութ րոպէ Հայաստան» (2011), «Երեւանի սիրուն տղայ» (2009) եւ «Հանդիպում» (2008) կարճամեթրաժ վաւերագրական ժապաւէնները: Սուքիասեան կրկին ձեռք պիտի առնէ Հրանդ Տինքի «Քեմփ Արմէն»-ը: Այս ժապաւէնը նոյնպէս կու տայ «Գառնուկ աղբեր»  … ներողութիւն, պիտի ըսէի` որբ քոյր եւ եղբօր  պատմութիւնը, որուն բեմագիրը եւ խաղարկային հերոսը նոյնինքն Գառնուկ Աղբերն է: Սուքիասեան նոյնիսկ մասնակցած է «Մի՛ կորչիք երեխաներ»-ու նկարահանումներուն:

«Այդտեղ իմացայ, որ Կարօ եւ Ֆլոր հեռանալէ 15 տարի ետք հրաշալի զուգադիպութեամբ մը կը հասկնան, որ իրենք քոյր եւ եղբայր են … Երբ շէնքը տեսայ, ինծի թուեցաւ, որ գեղեցիկ տատիկ մըն է, այնքան հիւանդ, որ չի կրնար շարժիլ եւ խօսիլ, բայց որ կը զգայ, թէ իր թոռնիկները եկած են իրեն հետ ըլլալու եւ զինք ուրախացնելու համար ®  Մենք կ’ուզենք քեմփը ցոյց տալ որպէս ապրող էակ, որ ունի զգացումներ եւ յիշողութիւններ, որոնք շէնքին մէջ տակաւին կը թռչին որպէս փսփսուքներ…»:

Արտադրիչը` Ժան Փիեռ Լակրանժ, կ’աշխատի ծանօթ «Arte» ընկերութեան մէջ որպէս բեմադրիչ:

«Պատերազմի տխուր նամակատարը».–  24վ., նախատեսուած պիւտճէ` 20 հազար տոլար:

Ջիւան Աւետիսեան ծնած է Ղարաբաղ, 1981-ին: Ուսանած է Երեւանի պետական համալսարանի թատրոնի եւ ֆիլմարուեստի բաժանմունքին մէջ: Աշխատած է Ստեփանակերտի Վահրամ Փափազեանի անուան թատրոնի եւ հեռատեսիլի կայանին մէջ: 2003 թուականէն ի վեր որպէս բեմադրիչ կ’աշխատի «Երկիր Մետիա» հեռատեսիլի ընկերութեան մէջ: Նկատել, որ ցարդ յիշուած անուններուն մէջ Աւետիսեան միակն է, որ ստացած է ֆիլմարուեստի մասնագիտական կրթութիւն:

Ամփոփում.- Սուրէն կը կորսուի, երբ 1992 թուականին ազերիներ կը գրաւեն գիւղը: Սուրէնին եղբայրը ազերի պատերազմական գերի մը` Զաքիր, կը տանի իր տուն, որպէսզի այլ հայ գիւղացիներ չխոշտանգեն զայն: Ապա հեռախօսով կը կապուի Զաքիրի հօր հետ եւ կը հանգստացնէ զայն: Զաքիր կը դառնայ ընտանիքի անդամ: Կ’օգնէ դրացի թիթեղագործ Միշային: Սուրէնին հայրը անոր կու տայ ռուսերէն Աւետարան եւ ազերպէյճաներէն Քուրան: Բայց Զաքիր չի բանար ատոնք: Ի վերջոյ կ’իմանան, որ կարելի է Սուրէնը փոխանակել Զաքիրի հետ: Զաքիր կը հեռանայ դժկամ` իրեն հետ տանելով Սուրէնին լուսանկարը եւ Քուրանը: Իր վերջին խօսքերն են` «Վկա՛յ Աստուած, որ պիտի չմոռնամ ձեր վերաբերմունքը»: Աւետիսեան կ’ըսէ, թէ (ինչպէս եւ`«Թեւանիկ»-ը) բեմագիրը կազմուած է համադրելով վաւերական պատահարներ: Ժապաւէնը ցոյց կու տայ, որ ծայրայեղ վայրագութիւնն ու ծայրայեղ հանդուրժողականութիւնը առկայ են կողք կողքի:  «Թեւանիկ»-ի մէջ կը տեսնենք, թէ մարտիկներ վայրագ են յարձակող ուժին հանդէպ, բայց հանդուրժող` Արամի ազերի մօր նկատմամբ: Պատգամը կը թուի ըլլալ այն, որ հայ-ազերի խաղաղ գոյակցութիւնը կարելի է:  Բայց դրակա՞ն է արդեօք այն գիրը, որ կը բերէ պատերազմի տխուր նամակատարը:

Նկատել, որ ի տարբերութիւն միւս մասնակիցներէն, Աւետիսեան ձեռք կ’առնէ հայ-ազերիական յարաբերութիւնները: Ծրագիրը չյաջողեցաւ նիւթական նպաստ ստանալ հայ-թուրք Հարթակէն: Թուրք-ազերի յարաբերութիւնները աւելի բարդ են, քան մենք կ’երեւակայենք:

Հեռադիտակ.- Կը նկատենք, որ ժապաւէններու նկարագիրը գերազանցօրէն քաղաքական է, իսկ նիւթերը` գերազանցօրէն հայկական: Ներկայացուած ծրագիրներու մէջ տակաւին չենք տեսներ հայկական կողմին համար հարցայարոյց բեմագրութիւններ, որոնք առնչուած ըլլան, օրինակ,  հայ կամաւորական գունդերուն եւ կամ Ռուբէնի: Կ’ենթադրեմ, որ այդ պահը պիտի չուշանայ:

Թրքական կողմը ցոյց կու տայ, որ հոգեպէս տրամադրուած է եւ կրնայ դիմագրաւել իր անցեալը, թէ` պատրաստ է երեւան բերել «պահարաններու մէջ փակուած կմախքները»:  Բայց թուրքեր թերեւս ապահով են, որ իրենց պետութեան գոյութենական վտանգ չի սպառնար: Թուրք մտաւորականներու համար անցեալի, յատկապէս օսմանեա՛ն անցեալի «պեղումը» վարկաբեր պերճանք է:  Հայ կողմը ունի՞ այդ  ապահովութիւնը: Ունի՞ մտաւորական «պերճանք» վայելելու բաւարար հարստութիւն: Մեր ամպիոններու պատմաբանական արտադրութիւնը լաւատեսութիւն չի ներշնչեր:

Կինոհարթակը  «երկխօսութեան» միակ ծրագիրը չէ: Կայ, օրինակ, «REPAIR» համացանցային հարթակը, որ, ո՜վ զարմանք, նոյնպէս կը գործակցի «Անատոլու քիւլթիւր»-ին հետ: Կայ «Հրանդ Տինք հիմնադրամ»-ը, որ կը ֆինանսաւորէ 18 «արհեստավարժ» մարդոց փոխանակման ծրագիր մը: Ցարդ ստացած է 36 դիմում Թուրքիայէն եւ 55` Հայաստանէն: «Շահաւոր բան մը այդտեղ կը կատարուի շուքին մէջ»:  Կայ նաեւ … շարքը երկար է:

Միով բանիւ, հարկ է Հարթակի աշխատանքները տեղադրել քաղաքական գործընթացի ընդհանուր պատկերին մէջ:

————————————————

1. Փիւնիկեան դիւրիմանալի տառերը այդ իմաստով յեղափոխական էին:
2. Քիւրտերը ունին անջատողական ուղղութիւն, մինչդեռ ալեւիներու պահանջները ընկերային եւ «ազգագրական» են: Քենան Էւրենի դաժան հարուածէն առաջ (1980) անոնց շուրջ մէկ տոկոսը գործօն էր ընդդիմադիր շարժումներու մէջ: «Տեւրիմ» կը նշանակէ` յեղափոխութիւն:
3. Մերօրեայ աղանդները նոյնպէս աղերս չունին երկնքի եւ Ս. Գրային մեկնաբանութեանց հետ:

Քաջազի արուեստը ջերմ է, գունառատ, իւրատիպ եւ ի վերջոյ` խիստ հայկական: Նրա բոլոր ժանրերի գործերում էլ` բնանկարներում, դիմանկարներում եւ մեռեալ բնութիւնում (նաթիւր մորթ) թաքնուած են հայն ու Հայաստանը: «Եթէ նոյնիսկ Նիւ Եորք նկարեմ, Երեւան կը ստացուի, եթէ ամերիկացի նկարեմ, հայ կը ստացուի…», մի առիթով ասել է Քաջազը:

Գեղանկարիչ եւ գծանկարիչ Քաջազը` Քաջազունի Քեչեճեանը, որն արդէն 10 տարի է` մեզ հետ չէ, եզակի այն արուեստագէտներից է, որի տաղանդը բացայայտուել է միայն հայրենիքում. կարծես հայրենի հողի առաքելութիւնն էր նրան մտքի թռիչք ու հոգու խոր ապրումներ տալը: Ինքնուս նկարիչը ծնուել է 1924 թ. Պէյրութում, ապա 1947 թ. հայրենադարձուել Երեւան: Տաղանդաւոր եւ բազմավաստակ Քաջազը սկսեց աշխատել տեղի տպարաններից մէկում` որպէս լուսափորագրիչ: Մինչ այդ` ծննդավայրում սկսել էր գործունէութիւնը գրականութեան ասպարէզում:

Այստեղ տարիներ շարունակ նրա ձեռքի տակով են անցնում հայ գեղանկարիչների գործերի վերատպութիւնները: Յաճախ էլ գունաւոր տպագրութեան համար նրա աշխատասենեակում էին յայտնւում կտաւների բնօրինակները: Գուցէ եւ պատճառներից մէկը սա եղաւ, որ նրա մէջ արթնացաւ թաքնուած տաղանդը: 1958 թ. նկարեց առաջին անգամ եւ այլեւս վրձինը վայր չդրեց: Անմիջապէս մէկ տարի անց ներկայացաւ հանրութեանը` Երեւանում, հետագայում նաեւ Լաթվիայում, Լիբանանում, Իտալիայում, Ֆրանսայում եւ Ամերիկայի Միացեալ Նահանգներում: Քաջազի նկարչական առաջին ստեղծագործութիւններին ծանօթացել է գեղանկարիչ Յարութիւն Կալենցը, սակայն նրա տաղանդը բացայայտելուն եւ զարգացնելուն նպաստել է քանդակագործ Երուանդ Քոչարը, ով իր յուշերում գրում է. «Քաջազն իր աշխարհ գալուց աւելի առաջ է ծնուել եւ իր մէջ ամփոփել է հին հայկական արուեստի ոգին, հայ արուեստի յատկանիշները, նրա էական եւ անկրկնելի արժանիքները»:

Քաջազի արուեստում իրար են ձուլուած գոյնը, ձեւը, բովանդակութիւնը, նաեւ ներդաշնակօրէն այս ամէնին են միացել նրա մտքերը, զգացմունքները եւ նկարչի ինքնավստահութիւնը: Այդ գործերում յաճախ կը տեսնենք հայկական ձեռագործեր, գիւղական տարաբնոյթ տեսարաններ («Օրօրոցի մօտ», «Փոքրիկ երաժիշտը», «Բուրդ մանող կինը», «Հովուերգութիւն» եւ այլն), նաեւ հայկական ճարտարապետական կոթողներ կամ որոշակի մանրամասներ, հայ մեծերին` Կոմիտաս, Չարենց, Փափազեան…: Նրա ստեղծագործութեան ամենացայտուն առանձնայատկութիւնն այն է, որ կտաւներն առաջին հայեացքից խճանկարի տպաւորութիւն են գործում: Քաջազը վրձնելու այնպիսի ոճ է կիրառել, որ քիչ ենք հանդիպում հայ արուեստում: Նկարչի սիրած կարմիր, դեղին, կապոյտ վառ գունածաւալները, որոնք համեմուած են սեւ կէտագծերով, տուֆակերտ շարուածքի տպաւորութիւն են ստեղծում: Դիտելով գեղանկարչի արուեստը, համոզւում ենք, որ այս ձեւամտածողութիւնը նրա ձեռագրին խորհրդաւորութիւն է հաղորդել:

Քաջազունի Քեչեճեանն իր ստեղծագործական կեանքի գերակշիռ մասն անցկացրեց հայրենիքից դուրս` հեռաւոր Միացեալ Նահանգներում, բայց այդ հանգամանքը չանդրադարձաւ նրա կողմնորոշման վրայ: Նա մտովի միշտ մնաց իր հայրենի եզերքներում: Միեւնոյն ժամանակ. «Նրա արուեստը լինելով հայկական, խօսում է համաշխարհային արուեստի լեզուով եւ մտնում է այդ արուեստի ընտանիքի մէջ»: Այսպէս է բնութագրել նրա ստեղծագործութիւնը քանդակագործ եւ գեղանկարիչ Երուանդ Քոչարը:

ԳԱՅԵԱՆԷ ԱՌԱՔԵԼԵԱՆ
Արուեստագիտութիւնների թեկնածու

«Առաւօտ» օրաթերթ
Սեպտեմբեր 2014

2001 թուին Նոպելեան գրականութեան մրցանակը, որի դրամական հատուցումը 943.000 տոլար էր, պարզեւուեց մի հարցայարոյց գրողի` Վ. Ս. Նէյփոլին, որ ծնուել է 1932 թուին, Թրինիտատ կղզում: Այդ կղզին Քարայիպեան ծովի հարաւում Վենեզուելայից 15 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ է գտնւում: Նրա ծնողները հնդիկ էին:

Նէյփոլը 1950թ. մի կրթաթոշակ է վաստակում եւ անցնում է Անգլիա ուսանելու համար եւ վերջնականապէս այդտեղ է հաստատւում: Օքսֆորտ համալսարանը աւարտելուց  յետոյ, նա սկսում է գրել անգլերէն եւ անգլերէնի արձանագրութեան ամենայայտնի վարպետներից մէկն է դառնում: Նշանաւոր են նրա վիճելի մեկնաբանութիւնները ներկայ զարգացող Աշխարհի մասին:

Նէյփոլը այս դարավերջի գրականութեան առաջին Նոպելեան մրցանակը ստացաւ «շնորհիւ այն գործերի, որոնք մեզ պարտադրում են նշմարել եւ ճանաչել գաղութացման բոլոր այն դէպքերը, որոնք մեզանից թաքուն էին մնացել», ասում է շուէտական ակադեմիայի պետը, ապա աւելացնում` «նա գրականութեան ծովագնաց է», քանի որ նա տարիների ընթացքին այցելել եւ ուսումնասիրել է գաղութային երկրները, նրանց պատմութիւնը եւ համապատասխան գործեր է հեղինակել:

Չնայած, որ 1950թ.-ից ի վեր Անգլիա է հաստատուել եւ թագուհու կողմից ասպետացել է  «Սըր» տիտղոսով եւ Տէյվիտ Քոհընի եւ ուրիշ անգլիական գրական մրցանակների է արժանացել, սակայն Վ. Ս. Նէյփոլը իրեն ներկայացրել է «առանց երկիր ունեցող մի դիտող»: Նա ինքն իրեն տեսնում էր «առարկայական, անկողմնակալ ճշմարտութիւնը որոնող մի անհատ, որ զուրկ է քաղաքական եւ գաղափարախօսական օրակարգից»: Նա մի հարցազրոյցի ընթացքին ասել է. «Բրիտանիան մի ուրիշի բնապատկերն է… ես ինքս իմ գրողն եմ եւ իմ գործը ցոյց է տալիս, որ ես ամբողջովին անջատուած եմ ուրիշ երկրներից…»: Ծագումով հնդիկ լինելով` նա  իրեն օտարական է զգում թէ՛ Թրինիտատում եւ թէ՛ Անգլիայում: Այս «օտարական» լինելու փորձառութիւնը նա օգտագործել է իր որոշ վէպերի մեջ:

Իր սկզբնական գործերի համար Նէյփոլը օգտւում է Ուեսթ Ինտիայի միջավայրից: Օտար երկրներ այցելելուց յետոյ, նա իր գրութիւնները տարածում է Ափրիկէի եւ Ասիայի գաղութների եւ մահմետական համայնքների վրայ: Շուէտական ակադեմիան գնահատում է Նէյփոլի իւրայատուկ եւ մշտական ոճը, մասնաւորապէս գնահատում է նրա ինքնակենսագրական վէպը «ժամանակի առեղծուածը», ուր հեղինակը նկարագրում է Թրինիտատից Անգլիա եկած մի հնդիկի կեանքը: «Նէյփոլը այս գրքում «խուզարկում» է Անգլիայի եղելիութիւնը մի մարդարանի (antropologist) նման, որ ուսումնասիրում է մինչեւ հիմա չհետազօտուած մացառուտում բնակուող ցեղերը»: «Այս գործի հեղինակը ցոյց է տալիս հին գաղութների դանդաղ փլուզումը», ասում է ակադեմիան:

Շուէտական ակադեմիան խոյս է տալիս անդրադառնալուց Նէյփոլի աւելի վիճելի գործերին, ինչպէս` նրա քննադատութիւնը իսլամական արմատականների, որ մէջբերուած է «Հաւատացեալների միջեւ` մի իսլամական ուղեւորութիւն» գրքում:  Այդ գիրքը հրատարակուել է 1979թ.-ին, իրանական յեղափոխութեան ընթացքին: Մի քննադատի կարծիքով, հեղինակը այդ գրքում փորձում է իսլամը գործածել մի շեշտուած հակակրանքով:

Չնայած տարիներ շարունակ Վ. Ս. Նէյփոլը Շուէտական ակադեմիայի թեկնածուների շարքի մէջ էր, սակայն այս տարուայ ընտրութիւնը, ինչպէս խոստովանեց ակադեմիայի պետ Հըրէյսը Էնկտահլը, քաղաքական բնոյթ է կրել եւ որոշ չափով կապ է ունեցել Նիւ Եորքի Աշխարհի առեւտրի շէնքերի կործանման հետ: Նա այդ առթիւ ասում է. «Ես չեմ կարծում, որ այս ընտրութեան համար մենք բուռն բողոք կը ստանանք իսլամական երկրներից: Եթէ նրանք ուշադրութեամբ կարդան Նէյփոլի ճամբորդական գրքերը կը տեսնեն, որ նրա կարծիքը իսլամի մասին շատ աւելի նրբերանգ է «նրա ոչ արաբ իսլամական երկրների մասին գրած գրքերում (ինչպէս, օրինակ, իր «Հաւատքի միւս կողմը» գրքում) հեղինակի դիրքորոշումը իսլամի հանդէպ աւելի դրական է», ասում է ակադեմիան:

Նէյփոլը մի դիւրագրգիռ, տաքարիւն բնաւորութիւն ունի: Նա յայտնի է իր աղմկալի վէճերով եւ առանց դրդումի յարձակումներով` ուրիշ հեղինակների, նոյնիսկ իր գործերի եւ կամ անհատների վրայ: Օրինակ, նրան մի անգամ հարցնում են` «Ինչո՞ւ որոշ հնդիկ կանայք մի կարմիր խալ են դնում իրենց ճակատին», նա պատասխանում է` «Նրանք ուզում են ասել, որ իրենց գլխի մէջ խելք չկայ…»: Նէյփոլը նոյնպէս սովորութիւն է դարձրել յարձակուել յայտնի հեղինակների վրայ` մեռած կամ կենդանի: Մի անգամ Չարլս Տիքընզի մասին ասել է, որ` «նա մահացաւ ինքնածաղրերգութեան պատճառով»: Նա վերջերս յարձակուել է Է. Էմ. Ֆոսթերի «Մի ուղեւորութիւն դէպի Հնդկաստան» գրքի վրայ` դրան համարելով «Մի կեղծիք, մի լրիւ տխմարութիւն…»: Նա Ֆոսթերին հայհոյում է միասեռականութեան պատճառով եւ յետոյ ասում է, որ «Ժամանակ չունի Սալման Ռուշտի»-ին կարդալու համար»:

«Նա մի հարցայարոյց անհատ է, նա երբեք ետ չի քաշում իր բռունցքի հարուածները», ասում է իր նախկին խմբագիր Տիանա Աթիլը, ապա շարունակում է. «Նա մի հանրածանօթ դէմք է դարձել, եւ մարդիկ կարծում են, որ միայն իր անհատի պատճառով է, որ նա Նոպելեան մրցանակի է արժանացել, բայց դա իր անհատի պատճառով չէ, մրցանակը իրականում իր գրքերին է տրուել»:

Նէյփոլը 45 տարուայ ընթացքին 26 գիրք է գրել, որոնց պատճառով նոյնչափ բարեկամ է շահել, որքան թշնամի: Այդ գրքերից 12-ը խմբագրել է Աթիլը, որ այդ առթիւ ասում է. «Մենք ոչ մի ուղղում չէինք կատարում նրա գրքերի մէջ: Նա յստակ կերպով գիտէ որտեղ ստորակէտ եւ որտեղ միջակէտ է պէտք: Մենք միայն ստուգում էինք, որ տեսնենք` գրաշարը ամէն ինչ ճի՞շդ է շարել… նա մի կատարելագործ գրող է…»:

Նէյփոլի առաջին գիրքը, որ յաջողութիւն ձեռք բերեց, տպուել է 1959 թուին «Միկուել փողոց» խորագրով, որի դէպքերը տեղի են ունենում Թրինիտատ կղզու մայրաքաղաքում: Դա մի տղայի պատմութիւնն է, որ մեծանում, ինքնապահ է դառնում, ապա արտասահման է գնում ուսանելու համար: Նա ասում է, «Ես նրանց թողեցի եւ շտապ գնացի դէպի սաւառնակը… յետ չնայեցի, միայն տեսնում էի առջեւս ընկած մի շուաք, որ գաճաճի նման պարում էր…»:

1961-ին լոյս է տեսնում նրա «Մի տուն պարոն Պիսուասի համար» գիրքը, որ շատերի կարծիքով, Նէյփոլի գլուխ գործոցն է: Պատմութիւնը ցոյց է տալիս, թէ ինչպէ՛ս մի Պրահմինի հնդիկ` Մոհունս Ֆիսուանսը, ամէն գնով ուզում է իր անհատականութիւնը եւ անկախութիւնը ձեռք բերել, դրա համար նա աշխատում է իր սեփական տունը ունենալ: Պիսուասը որոշ չափով հեղինակի հօր բնօրինակն է: Պիսուասը ծննդից ի վեր մի դժբախտ մարդ էր, բայց նրա կեանքի միակ նպատակը իր սեփական տուն ունենալն էր: Հեղինակը այս վէպի մէջ խառնում է զաւեշտը եւ պաթոսը, ապա ցոյց է տալիս, թէ ինչպէ՞ս Պիսուասը տարբեր գործեր կատարելով` պայքարում է իր նպատակին հասնելու համար:

1960-ից մինչեւ 1970-ը Նէյփոլը այցելում է Հնդկաստան, Ափրիկէ, Իրան, Փաքիստան, Մալեզիա, Հիւսիսային եւ Հարաւային Ամերիկաներ:

Իր գրական ծովագնացութիւնը» սկսում է իր «Միջին անցք» գրքով, որը մի պտոյտ է Քարայիպեաններում, ապա նա անցնում է Հնդկաստան, որի մասին գրում է երկու վէպ` «Մի խաւարած հողատարած» եւ «Հնդկաստան` մի վիրաւոր քաղաքակրթութիւն», որոնց մէջ նա նկարագրում է հնդկական հողը, որ խոցուած է իսլամական նուաճումով եւ բրիտանական տիրապետութեամբ…

Եօթը ամիս Իրանում, Փաքիստանում, Մալեզիայում եւ Ինտոնեզիայում շրջագայելուց յետոյ, նա 1981-ին գրում է իր «Հաւատացեալների մէջ մի իսլամական ճամբորդութիւն» գիրքը: Նէյփոլը այս գրքում գրում է, որ` «Իսլամական արմատականութիւնը մի քաղաքական անապատ է, որ ոչինչ չշնորհեց իր հետեւորդներին: Նրանք ուզում են վերադառնալ վերացականից դէպի իրականութիւն եւ նորից տոհմական  պատերը բարձրացնել…»: Նէյփոլը մի ուրիշ տեղ ասում է, որ «Նոր իսլամը սրբացրել է զայրոյթը հաւատքի համար, քաղաքական զայրոյթը, որ կարող է մէկը միւսին նմանուել»: Այս գիրքը խիստ կերպով քննադատուել է մահմետականների կողմից` որպէս մի նեղմիտ եւ կանխամտածուած տեսակէտ իսլամի մասին:

Նէյփոլի վերջին ճամբորդական գիրքը տպուել է 1998-ին` «Հաւատքի միւս կողմը` իսլամական շրջապտոյտներ դարձի բերուած ժողովուրդների մէջ» խորագրով: Այս գրքում հեղինակը նկարագրում է իր ճամբորդութիւնները ոչ արաբական երկրներում, ինչպէս` Իրան, Ինտոնեզիա, Փաքիստան եւ Մալեզիա: Նէյփոլը փորձում է հասկանալ իսլամական հաւատքի արմատական մոլեռանդութիւնը, ապա ասում է. «Հաւանօրէն ոչ մի կայսերապաշտութիւն չի եղել արաբների եւ իսլամի նման»: Իրանում նա խօսակցում է Իրաքի դէմ պատերազմած նախկին զինուորների հետ, որոնք իրենց հիասթափութիւնն էին արտայայտում եւ ասում էին, որ իրենք շահագործուել էին մոլլաների կողմից:

Նէյփոլը Ափրիկէ այցելելուց յետոյ գրում է իր «Մի ոլորան (bend) գետի մէջ» գիրքը: Սա մի յոռետեսական վէպ է Ափրիկէի մասին, որտեղ հեղինակը ներկայացնում է մարդկային այլասերումը: Պատմութիւնը տեղի է ունենում մի երկրում, որ շատ նման է Զայիրին եւ կամ Ուկանտային: Սալիմը` պատմողը, մի մահմետական է, որի ընտանիքը հնդիկ վաճառականներ էին եւ հարիւրաւոր տարիներ Ափրիկէյում էին ապրել: Սալիմը մի խանութ է հիմնում մի քաղաքում, դրա գետի ոլորանի մօտ եւ մեծ յաջողութիւն է ձեռք բերում: Սակայն նա զգում է, որ ապագայ չունի մի երկրում, որի ցմահ նախագահը «Մեծ մարդն» է: Այստեղ էլ գլխաւոր հերոսը մի օտարական է: Նա գիտակցում է, որ իր կեանքի ընթացքը համարեա իր վերջին է հասնում, ի վերջոյ նա իր ամէն ինչից ձեռք պիտի քաշի, բայց ոչ մի տեղ չկայ գնալու համար: «Ափրիկէն քաղաքակրթութիւն չունի» ասել է Նէյփոլը: Այսպէս, պատմութիւնը կիսատ է մնում: Այս գրքի առթիւ Հերեք Ուալքոթիը` Ուեսթ Ինտիայի բանաստեղծը, որ 1992 թուին Նոպելեան մրցանակ ստացաւ, գնահատել է Նէյփոլի իւրայատուկ ոճը, ապա` աւելացրել. «Եթէ նրա վերաբերմունքը եւ իր նողկալի փոքրիկ ծաղրանքները… նեկրերի փոխարէն, օրինակի համար, հրեաներին ուղղուած լինէր, որքան մարդիկ նրան կը գովէին իր անկեղծութեան համար…»:

Իր վերջին գիրքը` «Մի կեանքի կէսը» հրատարակուել է 2001-ին: Գլխաւոր հերոսը Ուիլի Շատրանն է, որ ծնուել է Հնդկաստանում, ապա անցել է Լոնտոն: Նա ընկնում է Լոնտոնի Պոհեմական միջավայրի մէջ, մի գիրք է հրատարակում եւ ամուսնանում է Անայի հետ` մի կին, որ ափրիկեան խառնուրդ ունէր, ապա իր կնոջ հետ անցնում է Ափրիկէ: Իր կնոջ նահանգում Ուիլիի համար խնդիրներ են յարուցւում: Նա որպէս մի «պրահմանի» որդի մի «անտիաչելիի» հետ էր ամուսնացել: Ուիլին ապստամբում է իր հօր եւ նրա խորհուրդների դէմ, չնայած որ նրա հանդէպ մեծ յարգանք ունէր եւ սրտի խորքում նրան համակարծիք էր: Իր կնոջ` Անայի երկրում, ուր գաղութային սիստեմը խախտուել էր, Ուիլին այդտեղ էլ նոյնպէս մի «օտարական» էր: 18 տարուց յետոյ նա որոշում է իր կնոջից բաժանուել` իր իսկական ինքնութիւնը գտնելու համար: Նա մի կէս կեանք, մի շուաք կեանք էր ապրել… սակայն հեղինակը չի ասում, թէ Ուլիին ի՞նչ է պատահում: Ուիլիի գոյութենապաշտ փնտռտուքը  շարունակւում է, իր պատմութեան մնացածը կիսատ է մնում…

Ուլիի որոշումը նման է ամերիկացի գրող Փոլ Թհերուի որոշման, որ խախտում է իր տասնամեայ ընկերութիւնը Նէյփոլի հետ եւ 1998-ին իր «Աըր Վիտայի շուաքը» գրքում մի աններելի յարձակում է գործում իր վաղեմի ընկերոջ վրայ: Թհերուն, որ հաւանօրէն մերժուել է Նէյփոլի կողմից, անդրադառնում է, որ դուրս է եկել Նէյփոլի շուաքից եւ իրեն անկախ եւ ազատ է զգում: Թհերուն Նէյփոլին իր ուսուցիչն էր համարում, բայց այդ բարեկամութիւնը խզւում է եւ Թհերուն իր գրքում մեղադրանքների տեղատարափ է թափում նրա վրայ: «Ես հիանում էի նրա տաղանդով,- ասում է Թհերուն,- մի որոշ ժամանակից յետոյ ոչնչով չէի հիանում: Վերջում սկսեցի զարմանալ նրա տաղանդի վրայ լրջօրէն զարմանալ եւ կասկածել դրա վրայ, երբ ես տեսնում էի, որ կարդալու ժամանակ ես բաց էի թողնում նրա վերջին գրքերի էջերը: Նախկինում ես կ՛ասէի, որ մեղքը իմն է, սակայն հիմա ես գիտեմ, որ նա կարող է մի մոլագար լինել` թէ՛ իր անցեալում տպուած գրքերում եւ թէ՛ իր կեանքում»: Ապա աւելացնում է, որ իր նախկին ընկերը եւ խորհրդականը մի ագահ եւ ախտաբանօրէն մի սնոպ եւ վայրագ մարդ է»: «Գուցէ այդպէս է. եթէ այդպէս է, նա առաջին յայտնի գրող չէ, որ վայրագ է: Ընդհանրապէս դիւրալի մարդիկ շատ բան չեն անում մեր գրական աշխարհի համար» ասում է քննադատ Ռոպերթ Հուկը…

Այսպէս, քաղաքական ազդեցութիւնները մի կողմ թողնելով, որպէս եզրակացութիւն` պիտի ասել, որ բացի իր իւրայատուկ եւ բարձրորակ ոճից, Վ. Ս. Նէյփոլը արժեւորւում է իր այն գծերով, որոնք ներկայացնում են հին գաղութները եւ գաղութային ղեկավարման դանդաղ փլուզումը:»

Արարատ

Գրականագէտ եւ մշակութաբան Էտկար Դաւիթեան յաջորդաբար աշխատակցած է «Ռեւէյ» օրաթերթին, «Ֆըրսթ Լուք» եռամսեայ արուեստի պարբերաթերթին (միաժամանակ երկար տարիներ վարելով նաեւ անոր խմբագրապետի պաշտօնը) եւ «Լ’Օրիան Լը Ժուր» օրաթերթին: Ան այլոց շարքին ֆրանսերէնով բազմաթիւ յօդուածներ ստորագրած է նաեւ հայ մշակոյթին վերաբերող, յատկապէս ապրիլ ամիսներու ընթացքին ամբողջական էջեր նուիրած է Եղեռնէն ճողոպրած արուեստագէտներու: Էտկար Դաւիթեան այսօր մեծ հեղինակութիւն է առհասարակ միջինարեւելեան արուեստի աշխարհին մէջ: Այս աշնան ան որոշած է շարք մը յօդուածներ հրապարակել «Լ՛Օրիան Լը Ժուր»-ի մէջ հայ ժամանակակից արժանաւոր գեղանկարիչներու մասին: Մենք եւս մեր հերթին որոշեցինք  հրատարակել զանոնք «Ազդակ»-ի արուեստի բաժնին մէջ: Առաջինը նուիրուած է հայրենի ամենատաղանդաւոր գեղանկարիչներէն մէկուն` Էդիկ Բերդեանին, զոր թարգմանաբար կու տանք նոյնութեամբ:

Վէպի մը արժանի պատմութիւն մը: Վէպ մը` նման Հիւկոյի, Պալզաքի, Թոլսթոյի կամ պարզապէս Սարոյեանի ստեղծագործութիւններուն: Լոյսի ու խաւարի, անկումի ու հանրային ճանաչողութեան, ահաբեկուելու ու խուճապեալ որոնումներու, զրկուելու ու ապաստան գտնելու կեանք մը նկարչութեան մէջ: Կը թուէր ըլլալ որոշ չափով Վան Կոկը` մարդկային նաւարկութեամբ փախուստ տալով դէպի Գրիգոր Լուսաւորիչի երկիրը: Ահաւասիկ շռնդալից պատմութիւնը գեղանկարիչ Էդիկ Բերդեանի:

Աքսորը, թշուառութիւնը, առանձնութիւնը, օտարումը, անէծքն ու փրկութիւնը միաժամանակ կը դրսեւորուին արուեստագէտի համարձակ վրձնահարուածներուն տակ` լի ճնշումով, թրծուած որոշ ընդվզումով մը, որ սակայն կը ձգտի դէպի խաղաղութիւն եւ համերաշխութիւն: Թրթռուն եւ բոցավառ գոյներ, բուռն հակասութիւններու եւ տառապած գիծերու հիմքի վրայ` համայնապատկերներու մէջ զինաթափուած պարզութեամբ մը, ուր հեքիաթային ձիակառքեր խենթ բաշերով կը շրջանցեն եկեղեցիներու գմբէթները, որոնք իրենց հերթին լքուած ու չորցած բուսականութեան ընկերակցութեամբ կը մնան բլուրներու ստորոտներուն:

Արուեստագէտն ու բնորդուհին

Բերդեան մարդկութեան յուսահատութեան եւ Աստուծոյ հեզութեան միջեւ տարուբերող կանչն է. սահմանային գիւղերու քայքայման ու սփոփանք գտած անասուններու միջեւ տարուբերող նայուածքը. եղանակներու շրջաբերութեան ու խոնարհ մարդոց համակերպումի միջեւ տարուբերող հողին երգը:

Սակայն ստեղծագործութիւն մը վերլուծելու համար հարկաւոր է վերադառնալ անոր արմատներուն: Այս արուեստագէտինը` (որ ծնած է 1930-ին, ստալինեան սարսափելի բռնապետութեան օրերուն, Երեւանի ամենաքայքայուած թաղամասերուն մէջ), արդէն իսկ կ՛ընդգրկէ տառապանքի ու տագնապի կնիքը:

Տրտմաթախիծ տրամադրութեամբ այս նկարչութիւնը խորհրդայիններու համակրանքին չ՛արժանանար: Անզգուշաբար կը դրսեւորուի ըմբոստի մը կողմէ, որ կը մերժէ խոնարհիլ խորհրդային արուեստի ջատագովներուն դիմաց, որոնք կը քարոզեն բանուորներու երջանկութիւնը լարուած աշխատանքի ընթացքին, ինչպէս նաեւ փառքը` աստուածացեալ պետութեան մը: Բայց  Բերդեան կը համարուի անպատկառ գեղանկարիչ մը, խստասիրտ երազատես մը  եւ կամ` անսրբագրելի այլախոհ մը: Այս պատճառով ալ Երեւան վերադառնալով, ապաստան կը գտնէ թշուառութեան ու թշուառներու իր թաղամասին` Կոնտի մէջ, ուր համակերպութեամբ կ՛ապրի ու կը նկարէ ամէն ինչի վրայ, որ ձեռքը կ՛անցնի:

Կը ստեղծագործէ կատաղութեամբ` վերապրելու, շնչելու, գլուխը ջուրի մակերեսէն վեր պահելու, բացարձակ խելագարութենէ խուսափելու եւ անձնասպան ըլլալու աղէտալի ճակատագրէն խուսափելու համար: Կը թափառի պատկերակալին հետ, կը շրջի փողոցէ փողոց եւ կը պատկերէ փլատակ տուներու քարերն ու անոնց խառնակոյտերը նաեւ` երփներանգ ցնցոտիներ հագած իրարու հետ  զրուցող գեղջկուհիներ, կը հանդիպի ջութակահարի մը, որ բացօթեայ, փողոցին մէջ կը նուագէ` իբրեւ հանդիսատես ունենալով անտարբեր կամ ապշած շուներ, կ՛աղօթէ լքուած եկեղեցիներու մէջ, յանկարծակիի բերելով շէները չխնամուած բուսականութեան մը սրտին մէջ, որոնք շրջապատուած են ցիրուցան դալարիքով: Կը խոկայ ծաղկած կեռասենիներու առջեւ, ինչպէս` հարսի մը սպիտակ շղարշները:

Աշուն

Հոգեկան հարստութիւն ու ֆիզիքական աղքատութիւն: Մէկ կողմէ առօրեայ ստեղծագործական երջանկութեան պոռթկումները եւ միւս կողմէ` լոյսէ զուրկ հոգիներու կազմաքանդումը, ահա թէ ինչպէ՛ս կը բարձրացնեն կորովը այս  նկարչութեան: Նկարչութիւն մը` առանց լուսանկարչական կատարելագործութեան. բայց եւ այնպէս իւրայատուկ է եւ ուժգին` իր բխող տպաւորապաշտութեամբ: Նկարչութիւն մը, ուր ծառի մը ճիւղերը, նոյնիսկ գարնան, ունին ոլորումներ ու գալարումներ` վերջին թողութեան խնդրանքով:

Պատմութեան հետ առնչուող պերճախօս վկայութիւն մը Հայաստանի: Անպատիժ կերպով չենք անցնիր ժամանակի պաստառէն, ինչպէս նաեւ` քաղաքական վարչաձեւերու փոփոխութիւններէ:

Այսօր, իբրեւ թարգման պատահական հանդիպումի մը, աջակցութեամբ լիբանանցի ցուցասրահի տիրոջ մը, ութսունը բոլորած Էդիկ Բերդեան լայնօրէն թափանցած է Արաքս գետի սահմանները: Իր կտաւները լուսարձակի տակ են Փեքինէն Նիւ Եորք, անցնելով Պուէնոս Այրեսէն, Մոնրէալէն, Պէյրութէն մինչեւ Լաս Վեկաս: Մեծ խանդավառութեամբ ողջունուած` նախագիծ մը մամուլի ու հանրութեան կողմէ:

Իր «կարիքաւոր»-ները, իր ստուերային եւ միաժամանակ երջանիկ բնութիւնները, իր  ոչնչապաշտ ձանձրախտը, իր տարաշխարհիկ սայլակները, իր նիւթերու այլազանութիւնը` աղքատիկ կերպարներու եւ ընտանի անասուններու, բամբասանքի, հեծելաճեմի, մլաւոցի ու հաջոցի միջեւ կը բացայայտեն յուզիչ աշխարհ մը` բնորոշ իրենց պարզութեամբ եւ չքաւորութեամբ:

Բնական փայլով ու բարեացակամ Աստուծոյ մը անսասան հաւատքով: Այս ամբողջը` թնդիւնով, խոնարհութեամբ, պատիւով ու գեղեցկութեան լուսապսակով մը:

Էդիկ Բերդեանին վրձինը իսկական գիւղական յօդուածագիրի մըն է:

Տեղեկացնող` ի հարկէ, բայց` խորապէս մարդկային: Շէկ, թաւշային, փափուկ ու շոյող գոյներով: Ինչպէս` օտարոտի կարօտախտի մը բոյրը: Ինչպէս կրակը, որ կը սփոփէ ու կը ջերմացնէ:

ԷՏԿԱՐ ԴԱՒԻԹԵԱՆ

10-30 յուլիսին իտալահայ կերպարուեստագէտ Վիգէն Աւետիսի նախաձեռնութեամբ, Արցախի մէջ տեղի ունեցաւ նշանաւոր քանդակագործ Յակոբ Գիւրջեանի անուան երրորդ միջազգային քանդակագործութեան սիմփոզիումը: Այս տարի Շուշիի մէջ կայացող սիմփոզիումը կը կրէր «Խաղաղութիւն Արցախին» խորագիրը եւ նուիրուած էր զինադադարի հաստատման 20-ամեակին: Այս առիթով նաեւ տեղի ունեցած խորհրդաժողովին մասնակցեցան խումբ մը  քանդակագործներ` Իտալիայէն, Զուիցերիայէն, Հնդկաստանէն, Մոսկուայէն, ի հարկ է նաեւ Հայաստանէն ու Արցախէն:

Նախորդ տարի միջազգային սիմփոզիումը կայացաւ Գիւմրիի մէջ` «Գիւմրին 2012 թուականին ԱՊՀ մշակութային մայրաքաղաք» ծրագիրի ծիրին մէջ եւ «Կենարար աղբիւր» խորագիրով: 2013-ի քանդակագործութեան միջազգային խորհրդաժողովին մասին որոշ գաղափար մը կազմելու համար ստորեւ կու տանք «Էկոնոմիկա» եռամսեայ պարբերականի թղթակցութիւններէն երկու հատուած` Վիգէն Աւետիսի եւ Մասսիմօ Լիփփիի մասին:

Շուշիում քանդակի միջազգային երկրորդ սիմփոզիումն էր անցկացւում: Նախաձեռնողը ներկայում Իտալիայում ապրող երեւանցի Վիգէն Աւետիսն է, ում մասին հեռուստատեսային բազում հաղորդումներ են եղել: Տիպիկ արուեստագէտի խառնուածքով երիտասարդ հայը իր կերպարին վայել հումորով ու լրջութեամբ շաղախուած է պատմում իր իտալական պատմութիւնը:

– Իննսուներեքից եմ Ֆլորանսում: Ինչպէ՞ս… երբ սրտիդ կանչը զգում ես ու միանում ես այդ կանչին, ինքը տանում է այնտեղ, որտեղ պիտի այդ պահին գտնուես: Ես երբեք չեմ մտածել Հայաստանից գնալու մասին, ընդհակառա՛կը, քննադատել եմ գնացողներին: Բայց ես մինչեւ հիմա էլ ինձ չեմ զգում Հայաստանից գնացած, ես հայ եմ եւ այս պահին ապրում եւ աշխատում եմ Ֆլորանսում, գուցէ վաղն էլ մէկ այլ տեղ լինեմ: Հիմա ես Ֆլորանսում եմ, եւ ինձ համար էլ է տարօրինակ, թէ ոնց եմ այնտեղ յայտնուել, ոնց եմ կարողացել կենդանի մնալ, առանց լեզուի իմացութեան, առանց ֆինանսական ապահովուածութեան: Պատահաբար գնացի Իտալիա, միտք չունէի մնալու, ի հարկէ, Ֆլորանսը որպէս արուեստների կենտրոն` երազանք է, բայց մտադիր չէի մնալ, մի օր գնում էի Հռոմ, ճանապարհին եղայ Ֆլորանսում եւ այնքան ուժեղ էր մեր այդ հանդիպումը, որ ես մնացի այնտեղ, էլ չգնացի Հռոմ:

Տարածքը, որտեղ աշխատում են քանդակագործները, զբօսաշրջիկների այցելութեան վայր է դարձել: Պատերազմով յայտնի առասպելական քաղաքում հեքիաթային անակնկալի նման մի բան է ստեղծագործական այս եռուզեռը: Մէկ այլ տեղ` գուցէ սովորական- բայց այստեղ քանդակագործների հատիչների չխկչխկոցներն ու քարերի վրայ կերպարուող պատկերները ուրիշ զգացողութիւններ են ծնում, հրճւում ես մարդ արարածի էութեան մէջ արարչագործութիւնը որպէս սկիզբ ընկալելով: Շուշիի բարձունքում, եկեղեցու վեհ ներկայութեամբ, յաղթանակած ժողովուրդ լինելու եւ արուեստով ապրելու ինքնահաստատումը զօրեղ գործօն է դառնում եւ մեզ համար, եւ` մէկը միւսին յաջորդող հիւրերի: Վիգէնն ինչ աստուածապարգեւ նուէր է արել ինքն իրեն` մտայղանալով արուեստի այս տօնն ու արուեստագէտների ստեղծագործական այս մարտադաշտը:

Վիգէն Աւետիս. «Յարութիւնն Այն Է, Ինչ Խիղճը:
Խիղճ Եւ Հայութիւն` Նոյն Հասկացողութիւնն Են:
Աստուած Պահի, Պահպանի Հայ Ազգին»

Ո՞վ է հայը: Այս անգամ հարցն ուղղում են Վիգէնին, աշխարհի ճանապարհների խաչմերուկում, Արցախում, այս անգամ` Դրմբոնի գործարանի ու հարեւան բնաշխարհի հմայքով տոգորուած` նա` Իտալիայից, ես` Երեւանից, բայց այս լեռնաշխարհում մեր եւ մարդկութեան նախասկիզբ արմատներ որոնելու ներքին փիլիսոփայութեամբ համակուած, հայկականութիւնն ենք սահմանում, բանաձեւում, հասկանալ փորձում:

Վիգէն Աւետիս.- Ես վաղուց էի սպասում այս հարցին: Դա այն հարցն է, որի շուրջ քառասունչորս տարի է մտածում եմ, այն պահից, երբ ծնուեցի ու առաջին անգամ տեսայ ծնողներիս` ուզում եմ հասկանալ` ով եմ ես, ինչի համար եմ ծնուել: Շատ կարեւոր հարց է դա` ով ես դու, ինչի համար ես ծնուել, դէպի ուր ես գնում: Ամէն հայ պէտք է իմանայ` ինչի է ինքը հայ, ինչ պէտք է անի ու անելուց յետոյ ինչ է լինելու, այսինքն` պէտք է կարողանայ ընկալել անցեալը, ներկան, ապագան: Հայը աշխարհի խիղճն է, այն ժողովուրդն է, որ աշխարհին յիշեցնում է, որ առանց խղճի չկայ ոչինչ, չկայ երկիր, չկայ երկինք, չկայ աստուած կամ աստուածներ: Ինչո՞ւ հայերն առաջինն ընդունեցին Քրիստոսին ու ապա` քրիստոնէութիւնը, որովհետեւ հայերը գիտէին, որ իրենք Աստուծոյ ժողովուրդն են, որ պիտի իրենց վրայ վերցնեն մարդկութեան հանդէպ առաքելութիւնը, որ յանկարծ մարդը չմոռանայ, թէ ինքը ով է եւ ինչի համար է ապրում այս երկրի վրայ: Այդ առաքելութիւնը տրուած էր մեզ, Յիսուսով մենք ապացուցեցինք, որ մենք այն ժողովուրդն ենք, որ կ՛ընդունենք Յիսուսին: Հրեաները հռոմէացիների ձեռքով  խաչեցին Աստուծոյ որդուն, հայերը ընդունեցին: Մենք ճշմարտութեան պահապաններն ենք, այսինքն` խղճի: Կայ «հայի աչքեր» արտայայտութիւն: Ինչո՞ւ են տարբերւում հայի աչքերը միւսներից, որովհետեւ հայի աչքերում կայ խիղճ: Ես չգիտեմ մի հայ, որն անխիղճ է: Անխիղճ մարդուն  ասում են թուրք: Հայը չի կարող խիղճ չունենալ: Այն մարդիկ, ովքեր ունեն հայի ազգանուն, բայց անխիղճ են, նրանք հայ չեն: Նրանց աչքերում հայութիւն չկայ, հայութիւնն այն է, ինչ խիղճը: Խիղճ եւ հայութիւն` նոյն հասկացութիւնն են: Աստուած պահի, պահպանի հայ ազգին:

Հայերը քիչ են, հայերի մէջ շատ օտարազգիներ կան հայկական ազգանունով, բայց հայի դերը իրենց վրայ չեն կրում: Նոյնիսկ առիւծը խիղճ ունի, եւ եթէ նա քաղցած չէ, չի խեղդում եղնիկի, դա նրան պէտք չի: Շա՜տ շա՛տ գիշատիչ գազաններ ձագուկներին չեն սպաննում, չեն ուտում, խղճում են, նրանք ուտում են թոյլերին, հիւանդներին: Փոքրիկների հանդէպ խիղճ ունեն: Եթէ կենդանիները ունեն խիղճ, ապա մարդը որքան պիտի ունենայ: Բայց քանի որ չարը աշխուժ է, ամէն ինչ անում է, որպէսզի մարդուն հեռացնի իր իսկական ձեւից` որ խղճով վերաբերի ամէն ինչին` մարդը մարդուն, մարդը բնութեանը, բայց ամէն օր հեռուստատեսութեամբ, համացանցով տարածում է իր չարութիւնը: Հայը նրա համար է ապրում, որպէսզի մարդը չմոռանայ խղճի մասին:

Ամէն մարդ թող պատասխան տայ իր ազգի առաջ, ես այդպէս եմ ապրում,

Ֆլորանսը մի քաղաք է, որը կամ ոչնչացնում է մարդուն, կամ մեծարում, ինչպէս թագուհին, որ կարող է կամ մեզ գլխատել, կամ իր կողքը նստեցնել: Այդ քաղաքն ինձ ընդունեց, ես` իրեն, եւ մեր համատեղ կեանքը սերմեր տուեց, ստեղծուեցին արուեստի գործեր, եւ մի քաղաքում, որտեղ երկու հարիւր տարի որեւէ նոր բան չէր տեղադրուել, իմ քանդակները իրենց տէրն ունեցան: 900 տարեկան քաղաք է, նրա հետ պէտք է հաշուի նստել, մինչեւ այսօր ազնուական ընտանիքները շատ կարեւոր դեր ունեն, այնպէս ստացուեց, որ նրանք ընդունեցին ինձ, ես դարձայ քառասուն ֆլորանսցի ուխտագնացների միութեան անդամ, միակ օտարազգին, նոյնիսկ վերջերս կառավարման համակարգի անդամ դարձայ, եւ ես ապրում եմ այդ քաղաքի սրտում, ֆլորանսական ամենակարեւոր ազնուականական ընտանիքների` կոմսերի, ազնուականների հարեւանութեամբ: Ես շնորհակալ եմ, որ Աստուած գնահատեց իմ ազնուութիւնը այդ քաղաքի հանդէպ, ինձ ընդունեցին, եւ այդ քաղաքի միջոցով ես ճանաչել տուեցի նաեւ իմ հայրենիքը, այս հրաշալի արուեստագէտները իմ յետեւից եկան Հայաստան եւ իրենց հետքը կը թողնեն իմ երկրում: Հայը շատ մեծ պարտականութիւններ ունի հայը պէտք է իր ազգին վայել այն տանի մինչեւ իր կեանքի վերջ:

Հայրս երեւանում է ծնուել, պապս` Վանում: Ես ինձ երեւանցի եմ համարում, բայց արմատներս տանում են Վան: Մինչեւ Վանը չազատագրուի, ես չեմ կարող գնալ Վան:

Չնայած բնաւորութիւների թուացեալ նմանութեանը` հիւրերն անընդհատ խօսում են հայկական հիւրընկալութիւնից ու զուլալութիւնից: Իսկապէս որ, գուցէ դրսի աշխարհը իրօք շատ է փոխուել, ու մեզ համար աննկատ` մենք պահպանել ենք մարդկային կարեւորագոյն արժէքներ` կարօտախտի ու փրկութեան յոյսի զգացմունքներ պարգեւելով եւրոպաներից եկածներին: Իտալացի եւս երկու քանդակագործներ բաւական ոգեշնչուած էին նաեւ մարդկային հանդիպումների ջերմութիւնից: Նրանցից մէկը յոյս յայտնեց, որ իր քաղաքի քաղաքապետին, ով իր ընկերն է, կարող է համոզել,  որպէսզի Շուշիի հետ քոյր քաղաքներ դառնան: Միւսը խոստովանեց, որ շատ հակադիր զգացողութիւններ ունի, բայց Արցախում տեսնում է ուժ եւ հաւատ, ինչը կ՛օգնի առաջ գնալ:

Ճափոնցի քանդակագործուհին ձուկ էր քանդակել, իսկապէս, կարծես թէ Արցախի հետ որեւէ առնչութիւն չունեցող խորհրդանիշ: Մինչդեռ…

– Երբ տեսայ ինձ առաջարկուած քարը, ոնց որ խռիկներ լինէի տեսած, եւ յետոյ` Ղարաբաղում միշտ քամի կայ, եւ իմ ձուկը կարծես թռչում է…

Լոռեցիների պատուիրակութեան անդամ Նարեկ Կազազեանը շատ բարդ եւ յայտնի մրցոյթում յաղթած բայց դեռեւս երեխայի տարիքին վայել երեխայավարի ու չարաճիի է իրեն պահում: Նաեւ նրանից ցանկացանք իմանալ ամսագրի այս տարուայ հարցի պատասխանը` ո՞վ է հայը, իր բնութագրմամբ:

Քանդակների մէջ առանձնանում է տուֆ քարից կերտուած քանդակ-գլուխը, Յովհաննէս Մկրտչի կերպարում հեղինակը իր դիմագծերն է տեղաւորել, կարծես հաստատելով յաւերժական գաղափարների շարունակելիութիւնը: Իսկ հեղինակի հետ մենք արդէն ծանօթացել էինք, իտալացի Մասսիմոն է, ում մարդամօտութեան, Արցախով ոգեշնչուածութեան շնորհիւ կարծես թէ երկու քաղաքներում էլ բոլորը անոր ճանաչում էին:

ՎԻԳԷՆ ԱՒԵՏԻՍ.- Մասսիմօ Լիփփիի Ֆլորանսի գեղարուեստի ակադեմիայի փրոֆեսէօր է, քանդակագործ, արուեստագէտ երեք հարիւր վաթսուն աստիճանի, գրող է, պոէտ, ամբողջ աշխարհը պտտուել է, շատ ճանաչուած է Իտալիայում, յարգուած է քաղաքական գործիչների, յատկապէս եկեղեցու` անգամ Հռոմի պապի կողմից:

Մասսիմոն ազատ, ինչպէս իր տանը` խանդավառ, բոլորին ծանօթ լինելու ջերմութեամբ զրուցում է, կատակում, ամենաանկեղծութեան ձգտող անկեղծութեամբ պատասխանում է հարցերիդ:

ՄԱՍՍԻՕ ԼԻՓՓԻ, փրոֆեսէօր, քաղաք Սիեննա, Իտալիա.-  Առաջին անգամ եմ Ղարաբաղում, շատ երջանիկ եմ, Վիգէնի հրաւէրը ընդունել եմ միանգամից, Ինչ եկել եմ` մտովի անընդհատ հետաքրքիր համեմատութիւն եմ անցկացնում իմ մանկութեան տարիների երջանկութեամբ պարուրուած յիշողութիւնների, այն ժամանակուայ մարդկանց հետ, որովհետեւ ես այդ ամէնը տեսնում ու վերապրում եմ այստեղ: Ահա հէնց այդ պահն եմ սիրում այստեղ: Ինչ հաճելի է տեսնել, թէ մարդիկ ինչպէս են ջանադիր աշխատում, յոյսեր ունեն զարգանալու, առաջադիմելու: Չզարմանաք, որ դա ինձ համար զարմանալի ու մոռացուած հաճոյք է, որովհետեւ պիտի շատ անկեղծ լինեմ ես ասեմ, որ մենք Եւրոպայում արդէն ամէն ինչի հանդէպ յոյսը կորցրած ենք ապրում: Իսկ ահա դուք դեռ յոյսով էք ապրում: Աշխարհի զարմանալի մաքուր անկիւններից է այս երկիրը: Երջանիկ եմ, որ ինձ այսպիսի հնարաւորութիւն է տրուել, ու կարող եմ փորձ անել այս ինքնատիպ մշակոյթի վրայ մի քիչ էլ իմը աւելացնել: Իմ քանդակը հոգեւոր զրոյց է: Այն ազնուութիւնն ու մաքրութիւնը, որ տեսնում եմ այստեղ, ուզում եմ արտացոլել իմ քանդակում: Հայկական հոգեւոր երաժշտութիւնն եմ սիրում, Կոմիտաս եմ սիրում, ում երաժշտութեան մէջ խորհրդապաշտական ինչ որ բան կայ: Նրա երաժշտութեան մէջ ակնյայտօրէն վաղուց մոռացուած կարեւոր բան կայ` սէր մարդու հանդէպ:

Քանի որ այցելութեան ժամանակը կարճ էր` ափսոս էր գիշերը քնելու վրայ վատնել: Զարմանալի զրոյց էր գիշերային Ստեփանակերտում, մի քաղաքում, որից քիչ վերեւ հռչակաւոր Շուշին էր, քիչ այն կողմ կռիւների թոհուբոհում ու պատմական անցքերում բազում հռչակաւոր պատմութիւններ ապրած արցախեան երկրի ազատագրուած բնակավայրեր էին, խաղաղ քնած ժողովուրդը, թշնամազերծ եղած բնաշխարհը… Վերեւում աստղազարդ երկինքն էր, ու այնքան մօտ էին թւում տիեզերքն ու վերին բանական կամքը…

Ու շատ երանելի թուաց այդ ամէնն ապրելու հնարաւորութիւնն ունենալն ու կարողանալը… Սասսիմոյի պատմութիւններն իրենք խորհրդաւոր ու զարմանալի էին հնչում գիշերային Ստեփանակերտում: Նրանք մարդկային ապրումների, ներաշխարհների, զգացողութիւնների խաչմերուկ էին յիշեցնում, ճակատագրական տարօրինակ բացայայտումները մարդ արարածի գոյակերպի փիլիսոփայութիւն ունէին իրենց խորքում, եւ այդ ամէնը մենք լսում էինք Արցախի յաղթանակած բարձունքներում, աստղազարդ երկնքի տիեզերական զգացողութիւնների խիստ տրամաբանական հովանու ներքոյ: Ինչ կը մտածէիք դուք ինքներդ, եթէ շարունակութիւնը լսէիք այնտեղ, մեր կողքին: Մասսիմոն, արուեստագէտ տիպիկ արտաքինով եւ ներքին հզօր բովանդակութեամբ ճառագող այդ մարդը, Իտալիայից եկել Արցախում հանգիստ պատմում էր իր իսկ զարմանքների ու բացայայտումների մասին: Մեզնից առաւել զարմացած իտալացին պատմում էր իր զարմանքին վարժուելուց հրաժարուածի ոգեշնչումով…

– Իմ կնոջ ազգակունը Էրմենի է, չորս տղայ ունեմ, նոր եմ հասկանում, որ նրանցից մէկը` Քրիստոֆերը, իսկական հայի տեսք ունի` մազերը, քիթը, հայեացքը տարբեր են, ուրիշ: Ես միշտ ինչ-որ անծանօթ երկրի հմայք էի տեսնում նրանց մէջ, բայց չգիտէի, թէ որ, բայց ահա այստեղ գալով, հայկական միջավայրում լինելով` անմիջապէս հասկացայ: Այստեղ եմ տեսայ նրա նմաններին: Կնոջս հայրը յիսուներեք տարեկանում է իմ կնոջն ունեցել, այնպիսի հետաքրքիր արտաքին ունէր, չէի հասկանում, թէ ինչ ազգի է բնորոշ այդ ընդգծուած տարբերութիւնը: Ուրեմն, միայն իմ այս տարիքում ինձ պարզ դարձաւ այդ հարցի պատասխանը: Պարզւում է` նա հայ է, կինս հայ է, եւ իմ երեխաներից Քրիստոֆերի մէջ ակնյայտօրէն դուրս է գցել հայկականութիւնը: Իմ քաղաքում եկեղեցի կայ, վրան գրուած է Երմինիօ: Ենթադրում եմ հայկական եկեղեցի է: Ես դերասան եմ, պոէտ եմ, տպագրուած գրքեր ունեմ, իտալացի յայտնի պոէտներ ասում են, որ ի զուր չի, որ գրում եմ, ասում են` դու պոէտ ես: Իմ սրտում ես խոստացել եմ, որ մի գիրք պիտի գրեմ Հայաստանի մասին: Ցեղասպանութեան մասին իտալերէն լեզուով մի գործ եմ կարդացել, գրողը յայտնի անուն չի, բայց ինձ համար զարմանալի է, որ իտալացիները ոչինչ չգիտեն ցեղասպանութեան մասին: Այն, ինչ կարդացել եմ, սարսափելի է:

Ես վստահ եմ ասում` զարգացումը վտանգաւոր է մարդկութեան համար:

Դուք դեռ այդ վտանգաւոր սահմանին չէք հասել, իսկ Եւրոպան հասել է: Եւրոպան անցել է սահմանը եւ դէպի վախճան է գնում:

– Մասսիմօ՛, ձեր կարծիքն եմ ուզում իմանալ` ո՞վ է հայը:

– Հպարտ, անկախ, աշխատասէր, ուրախ, անթիք բնաւորութիւն ունի հայը, ոչ մոտեռն` ճիշդ եւ ճիշդ իմ լաւ բարեկամ Վիգէնի կերպարի նման: Դուք պէտք է օգնէք եւրոպական` պետութիւններին, որ վերանորոգուեն, նրանք հոգեբանական ճգնաժամի մէջ են: Այդ ճանապարհը դէպի աւարտ է տանում: Մենք երջանիկ էինք ապրում, երբ ապրում էինք գիւղերում, աշխատում էինք որպէս արհեստաւորներ, այն ժամանակ իւրաքանչիւր գիւղացի կարող էր Հռոմի պապ դառնալ, այժմ դա պարզապէս անհնար է: Դուք չէք կարող հասկանալ, թէ որքան տխուր է տեսնել մի մշակոյթ, որը ինքն իրեն դաւաճանել է, փոխուել, շուռ է եկել հիւսիսը հարաւ է դարձել, հարաւը` հիւսիս: Մեր մշակոյթն այսօր ահա այդպիսի վիճակում է: Դուք դեռ հեռու էք դրանից: Դուք կարող էք ձեր օրինակով օգնել Եւրոպային, օգնել` վերադառնալ դէպի մաքրութիւնը, սկիզբը, բնականութիւնը:

Շատ դուրեկան էր հնչում Մասսիմոյի եզրայանգումը: Թարգմանչի դերում Վալլեքս ընկերութեան հասարակայնութեան հետ կապերի բաժնի ղեկավար հիասքանչ Թագուհի Կարապետովնան էր, Վիգէնն այդ պահին մեզ չէր լսում, ու իմ յայտնած զարմանքին ընդամէնը վստահաբար պատասխանեց.

– Մասսիմոն յայտնի անձնաւորութիւն է Իտալիայում, նրան յարգանքով է վերաբերւում անգամ Հռոմի պապը: Նա հոգեւոր մարդ է, իւրայատուկ, նա պատասխանները երկնքից է ստանում, ես գիտեմ` նա իր ամբողջ կեանքում փնտռել է իրեն յուզող հարցերի պատասխանները, որոնք գտել է այստեղ` Արցախում:

– Դուք պէտք է մէկիկ-մէկիկ երիտասարդներին դաստիարակէք,- շարունակում է Մասսիմոն, ապա նայելով իր շուրջը կանգնած երեքիս` պարտադրանքով աւելացնում,- ահա այս երեքդ, որ կանգնած էք այստեղ, ու մշակոյթ էք կրում, պիտի օգնէք երիտասարդներին, որ իրենց կեանքում առաջնային չդարձնեն բարեկամութեան խնդիրները ու կեանքը վատնեն դրա վրայ, այլ ազգային մշակոյթի պահպանման, զարգացման հարցը դարձնեն գերագոյն նպատակ, որ վերականգնեն մոռացուածը եւ այն փոխանցեն իրենց սերունդներին: Այս ամէնը ուրախութեամբ պիտի արուի, ոչ թէ տխրութեամբ, դժուարութեամբ, ոչ թէ այն փրոպլեմ դառնայ ձեզ համար, այլ ոգեշնչման, ներշնչանքի անսպառ աղբիւր լինի, զուլալ վեհութեամբ իմաստաւորի ձեր կեանքը:

Գիշերը գիշերուայ նման չէր, զարմանալի պայծառութիւն էր ցոլանում շուրջբոլորը, տասից աւելի մարդիկ մէկտեղուած մէկ սեղանի շուրջ` նստած խորհրդածում են Ստեփանակերտի կենտրոնական փողոցում գտնուող «Արմենիա» հիւրանոցի բակի սրճարանում: Նրանց խօսքն ու միտքը աշխարհի տարբեր ծագերում թափառելով` շարունակ վերադառնում է մեզ մէկտեղած այդ փոքրիկ զօրեղ անկիւն ու անցեալի, ներկայի ու ապագայի տրամաբանութիւն է որոնում:

Մասսիմոն գլխաւոր խօսքատարն է:

– Գիտէք,- մենք բոլորս ձգուեցինք նրա ձայնի լրջութիւնից:

– Եթէ ես Իտալիայում իմ հայրենակիցների, ընկերների հետ այս թեմաներով զրոյց սկսէի, այն հինգ րոպէից աւելի չէր տեւի: Նրանք ձանձրոյթից խօսքս կ՛ընդհատէին, կամ կը հեռանային: Իսկ մենք արդէն քանի ժամ է զրուցում ենք, իսկ մթնոլորտը գնալով աւելի ու աւելի խորքային է դառնում: Դուք ոչ միայն ինձ հասկանում էք, այլեւ ամենայն խորութեամբ ընկալում էք այն ամէնը, ինչ չեմ կարողանում արտայայտել թարգմանութեան պատճառով: Ես մի սուրբ գաղտնիքի եմ արժանացել Հայաստանում, ես այն սրտում պիտի պահէի, բայց այնպէս եմ ցանկանում ձեզ հետ կիսուել…

Մասսիմոն մեզ բոլորիս ակամայ տեղաւորեց տիեզերական մի հզօր լուսաւոր ճառագայթի մէջ ու ամբողջ կեանքի համար ուղեկից պատմութիւն պատմեց: Հայաստանում առաջինն այցելել է Եղէգնաձորում գտնուող չքնաղ Նորավանք…

– Այնտեղ տիեզերական զարմանալի ուժ է կենտրոնացած: Այդ ողջ տեղանքը, եկեղեցին, դարաւոր պատմական իրադարձութիւնները հզօր ուժանիւթի միջավայր են գոյացրել… Դուք այնտեղ մեծ հաւատով պիտի գնաք: Մի՛ գնացէք որպէս զբօսաշրջիկ, ինչը կարող է անել օտար զբօսաշրջիկը: Գնացէք իսկական, մեծ հաւատքով, եւ այդ վերագտած հաւատքը ձեզ կը վերադարձնի կորցրածը: Արարատը ձերն է լինելու… Այդ մասին ինձ ասաց Տեսիլքը, ում ես տեսայ ու լսեցի եկեղեցու մի զարմանահրաշ անկիւնում: Դուք նոյնպէս կարող էք նրան գտնել այնտեղ, եթէ հաւատքով խոնարհուէք ու այդ ձայնը լսելու կարողութիւնը վերագտնէք…

Ձեր հաւատքի ուժը ամենահզօր ուժանիւթային դաշտն է ստեղծել նաեւ Երուսաղէմում, որտեղ ես ամենայն մանրամասնութեամբ ուսումնասիրել եմ ողջ հոգեւոր միջավայրը… Ամենահզօրը հայկական հատուածն է կրում… Դա անպայման ինչ-որ շատ կարեւոր բան է նշանակում…

Երէկ` 13 յուլիս 2014-ին սկսաւ «Ոսկէ ծիրան- 2014» շարժապատկերի միջազգային փառատօնը, որ այս տարի նուիրուած է Սերգէյ Փարաջանովին: Ս. Գրիգոր Լուսաւորիչ մայր եկեղեցւոյ մէջ տեղի ունեցած ծիրանօրհնէքէն ետք փառատօնի հանդիսաւոր բացումը կատարուեցաւ Փարաջանովի «Նռան գոյնը» ժապաւէնի ցուցադրութեամբ: Փառատօնին ընթացքին տեղի պիտի ունենան անոր բոլոր ժապաւէններու յետահայեաց ցուցադրութիւններ, ինչպէս նաեւ պիտի ներկայացուին Փարաջանովին նուիրուած ժապաւէններ` տարբեր տարիներու պատրաստուած:

Ստորեւ` Փարաջանովի ֆիլմարուեստին նուիրուած Հրաչ Պարսումեանի յօդուածը:

Փարաջանովի (այսուհետեւ Փ.) ծննդեան 90-ամեակին առիթով, այս տարի տեղի կ’ունենան այլազան նախաձեռնութիւններ: Նիւ Եորքի մէջ, օրինակ, այժմ կը ցուցադրուին իր գործերէն 35-ը Sergei Parajanov: The Creator’ վերնագիրին տակ: «ՀԱՅԵԿ» փառատօնի ընթացքին Սերժ Աւետիքեանի «Փարաճանով» ժապաւէնը ստացաւ բազմաթիւ մրցանակներ: Տեղի սահմանափակութեան պատճառով պիտի անդրադառնամ միայն շարժանկարի արուեստին, թէեւ Փ.-ի բազմահարիւր գծանկարներն ու փակցանկարները ոչ միայն ըստ ինքնեան արուեստի գործեր են, այլեւ կրնան լոյս սփռել իր ներաշխարհին եւ հետեւաբար ժապաւէններուն վրայ: Փ. իր գործերուն մէջ շատ յաճախ կը դիմէ

ինքնանշումի (self reference): Կը յօրինէ խորհրդանիշներու սեփական համակարգ մը եւ կը կրկնէ զանոնք «գործադրութիւններու» մէջ, որոնք կը հակասեն խորհրդանիշին: Սաղաւարտը, օրինակ, կը վերածուի թաղարի: Փ.-ի ժապաւէնները նոյն այդ խորհրդանիշներով խճողուած պատկերներու շարաններ են: Պատկերներու  ինքնորոյն թապլոներ են, որոնք  «կծիկ-կծիկ» կը բացուին եւ կը կազմեն «շարահիւսութիւն»: Զանոնք կարդալու համար հայ եւ կամ առնուազն կովկասեան մշակոյթին ծանօթ  հանդիսատեսէն կը պահանջուի մեծ ճիգ: Իսկ օտարներու համար անոնք թալիսմաններ են: Բրիտանիոյ շարժանկարի արուեստի հաստատութեան (BFI) օրկանը օրին «Սուրամի ամրոցի առասպելը» վերծանելու մարտահրաւէր-մրցանք մը  յայտարարած էր:(1)

Համառօտ Կենսագրական.- Փ. ծնած է Թիֆլիս: Հայրը (Եոսիֆ) հնաոճ իրերու խանութ ունէր: Փ. շատ կանուխ շփման մէջ մտած է գեղեցիկ իրերու հետ: Մայրը դաշնակահարուհի էր: Փ. շրջան մը կը հետեւի պալէի: (Այդ կրթութիւնը ցայտուն կերպով կը դրսեւորուի «Աշուղ Ղարիպ»-ի մէջ, ուր կան ազերի ռազմատենչ զինեալներու գեղեցիկ, բայց ծաղրանկարային քորիոկրաֆիք գունագեղ մեծ պաստառներ): 1947-ին կը բանտարկուի միասեռականութեան մեղադրանքով (2): 1951-ին  Քիեւի «Տովժենքօ սթիւտիօ»-ին մէջ կը նշանակուի օգնական բեմադրիչ: 1973-ին հինգ տարուան տաժանակիր աշխատանքի կը դատապարտուի MGB գործակալ մը(3) բռնաբարած ըլլալու եւ շարք մը այլ մեղադրանքներով: Փ. չորս տարի կը մնայ այդ ահաւոր միջավայրին մէջ: Իշխանութիւնները բանտապահներուն կը թելադրեն թոյլատու ըլլալ Փ.-ի հանդէպ, որովհետեւ «բեմադրիչը շատ տաղանդաւոր էր»: Փ. այդտեղ կ’արտադրէ բազմաթիւ մանրաքանդակներ, տիկնիկներ, եւ 800-է աւելի գծանկարներ եւ փակցանկարներ: «Եթէ 2 հազար հոգի բանտի մեկուսացման  պարտադրես, ողբերգական, հիւանդագին բաներ կը պատահին», կ’ըսէ Փ.: Արուեստագէտը իր մարմնին վրայ ցմահ կը զգար «մլուկներու խայթոցները»: Փ.-ի ժապաւէններուն մէջ յաճախ կը տեսնենք ստրկութեան եւ կամաւոր նահատակութեան թեմաները: «Սուրամի» գլխաւոր հերոսը ինքզինք կը պատէ ամրոցի պարիսպներուն մէջ: Զուգահեռը յստակ է: Փ. գիտակցօրէն ընտրած էր իր ճամբան: Ազատ արձակուելէ ետք  Փ. կը դատապարտուի անգործ մնալու:

«Ես հիմա քալող դիակ մըն եմ», կ’ըսէ բարեկամներուն: Հսկողութիւնը կը շարունակուի բանտէն դուրս: Ի բացառեալ «Հրեղէն ձիեր»-էն, որ արտադրուած էր 1964-ին, հրապարակի վրայ գոյութիւն չունի որեւէ ժապաւէն, որ հարիւր տոկոսով պատկանի Փ.-ի: Ժամանակագրական հակադարձ կարգով կը տեսնենք, որ իր «Խոստովանանք»-ը յետմահու խմբագրած է Միքայէլ Վարդանով: Տոտօ Ապաշիծէ կատարած է երկրորդ «բեմադրիչ»-ի դեր «Աշուղ Ղարիբ» եւ «Սուրամի» ժապաւէններու մէջ: «Նռան գոյն»-ը վերախմբագրած է Սերգէյ Եութքեւիչ: Վերջինը զեղչած է նաեւ շարք մը տեսարաններ:

«Ապրող պատկերներ».  Զեղչուած տեսարաններէն մէկուն մէջ կը տեսնենք վրաց թագաւորին դիակը, Սայաթ Նովան եւ իշխանուհի Թամարը: Կայ նաեւ Լլամա մը (?!): Կոտոշաւոր թեւերով հրեշտակն ու տղեկը կը փոխանակեն գնդակ մը (որուն ծիրը իմ կողմէս ցոյց տրուած է նետիկով): Ապա իշխանուհին կը կրակէ ատրճանակը (տեսնել ծուխը) եւ վարդապետի սեւ սքեմն ի վար կը հոսի սպիտակ սաւան մը: Արբունքը բոլորած ամէն ընթերցող կռահեց, որ Փ. սեռային յարաբերութիւնը ցոյց կու տայ խորհրդանշական լեզուով: Ի դէպ, թագաւորին դիակը կարծես թէ կը փորձէ ոտքի ելլել վերջ տալու համար կատարուող «ազնուապղծութեան»: Այստեղ կան 2 տարրեր, որոնք կը կրկնուին այլ պատկերներու մէջ: Լլամաները կը խորհրդանշեն սեռային (մեղմ ասած) արտասովոր կապերը (4): Լլամաներ կը տեսնենք նաեւ այլուր:

Պատկերին աւելի կարեւոր տարրը տատանող շարժումն է, որ կրկնուած է այլազան տարբերակներով: Ճօճանակային շարժումը կրնայ ցոյց տալ ժամանակի հոսք: Կրնայ արտայայտել նաեւ «պատէ պատ զարնուող» տուայտանք: «Նռան Գոյն»-ին մէջ Յարութիկ եկեղեցւոյ զանգի պարանէն կախուած` կը տատանի: Անոնք, որոնք ներկայ եղան «Սուրամի ամրոցի առասպելի» ցուցադրութեան, վստահաբար կը յիշեն այն տեսարանը, որ կ’արտայայտէր տուայտանք եւ ժամանակի հոսք: Միաժամանակ կը տեսնենք երիտասարդ եւ ծերացող գուշակուհին: Ծերացող տառապած կնոջ ճօճանակաձեւ շարժումը կը դանդաղի, մինչ ետնանկարին վրայ (իմա անցեալի) երիտասարդ կինը տակաւ կ’անհետանայ…

Անկիւնադարձ եւ ակունք .- Փ.-ի սկզբնական գործերը (1951-1962) տակաւին կը հետեւէին «սոցիալիստական ռէալիզմ»-ի չափանիշներուն:  Եթէ այդպէս շարունակէր, տաղանդաւոր բեմադրիչը կրնար ունենալ ապահով կեանք եւ բեղուն արտադրութիւն: Փ. ապա կը դիտէ «Իւանի մանկութիւնը» (Թարքովսքի 1962), եւ կ’ուղղուի  դէպի «ոգեղէնն» ու բնազանցականը: Փ. այդ շունչով կ’արտադրէ «Մոռցուած նախնիներու ստուերները» (կամ  «Հրեղէն ձիեր»): Փ. Թարքովսքիէն կ’առնէ նաեւ երկար պահումներով անշարժ պատկերներու հակումը (static long take ): Փ. եւ Թարքովսքի եղած են սերտ ընկերներ (5):

Դէպի «ապրող թապլոներ» (tableaux vivants) հակումը կու գայ Փասոլինիէն (6): Այդ «պաստառները» իրենց սկզբնաւորութիւնը ունեցած են միջնադարեան ծիսային «միսթերիա»-ներու մէջ (Հայ եկեղեցուոյ լեզուով` «ցուցքեր»): Ասոնք Մեծ ժողովրդականութիւն ունէին 18-րդ դարուն (7): Կողքի զոյգ նկարները ցոյց կու տան, որ Փասոլինիի «Տեքամերոն» ժապաւէնի քատրը Ճիոթթոյի որմնանկարին բացայայտ ընդօրինակումն է: Նման «ընդօրինակումներ» ըրած են նաեւ այլ բեմադրիչներ: Պունուէլ իր «Վիրտինիա»-ին մէջ (1961) ընդօրինակած է Տա Վինչիի հանրածանօթ «Վերջին ընթրիքը»:

Ժապաւէնի արուեստի զարգացումը (պարզամիտ ձեւով) կարելի է տեսնել որպէս դերասանական համքարութիւններու ցուցք-պատկերներ, ապա  Վերածնունդի նկարչութեան, ապա լուսանկարչութիւն, եւ վերջապէս` շարժապատկեր: Կարելի է ըսել, որ Փ. «յամառած» է մնալ «միջնադարեան» փուլին մէջ: Այս իմաստով իր գործերը, ի բացառեալ «Ստուերներ»-էն, լիարիւն ժապաւէններ չեն: «Ես նկարիչ մըն եմ, բեմադրիչ մը, որ կը ձգտի պատկերներ կերպարել», կ’ըսէ Փ.:  Ի դէպ, «Հրեղէն ձիեր»-ը այդ օրերուն իսկ մեղադրուած էր «անշարժութեամբ»: Մինչդեռ շարժումը ոչ թէ բացակայ է, այլ միայն «թաքնուած»` անշարժութեան ետին:

«Ձեռակերտ իրականութիւն».- Ոմանք Փ.-ի պաստառներուն մէջ կը տեսնեն բիւզանդական սրբանկարներու կառոյց: Փաստացի տուեալը այն է, որ 1967-ին Փ. նկարած է «Յակոբ Յովնաթան» կարճամեթրաժ վաւերագրական ժապաւէնը, որ կարելի է համարել «Նռան գոյն»-ին նախերգանքը: Փ. վաւերագրական ժապաւէն մը նկարած է նաեւ վրացի ազգագրական նկարիչ Փիրոսմանիի արուեստին շուրջ: Փ. հմայուած էր գորգերով: Գորգը արեւելեան աշխարհահայեացքի դրսեւորում է:

Փ.-ի արուեստը ընդվզման ձեւ մըն էր արդիապաշտ բանականութեան «բռնակալութեան» դէմ: Փ. կը հաւատար, որ նիւթապաշտութիւնը հետեւանքն է «բանականապաշտութեան» (rationalism): Փ.-ի  հայեցակարգը  «առասպելաստեղծ»  է,  ծիսական: Կը մերժէ գոյութիւնը տարազելու ամէն փորձ, որովհետեւ այդ պիտի խորտակէ կեանքի կախարդանքն ու խորհուրդը: Փ.-ի պատմումը (narrative) պատճառաբանական չէ:  Անոր դիպաշարը գիտակցութեան գերիրապաշտ հոսք մըն է, որ կը գործածէ շեշտուած այլաբանական լեզու: Փ. կը ձգտի «նիւթական պատեանէն»  ազատագրել անոր «աննիւթական էութիւնը»: Բնութեան չորս տարրերը(8) կը ստանան պաշտամունքային հանգամանք:

Փ. «Ձեռակերտ իրականութիւնը» գունագեղ է ձեւապաշտ եւ գեղատեսացուցային(9) (kaleidoscopic): Գոյները «անբնական» են, անիրապաշտ: Այդտեղ կ’իշխեն սեւն ու սպիտակը եւ անշուշտ` նռան գոյնը, որ կարելի է ընդունիլ այլազան ձեւերով: Կրնայ նշանակել կեանք եւ կամ վայրագ մահ, արիւնահեղութիւն, ինչպէս` Սայաթ Նովայի սպանութեան տեսարաններուն մէջ: Սրբանկարներու մէջ Քրիստոսի պատմուճանը կարմիր է: Արքունական ծիրանին այս պարագային կը խորհրդանշէ երկնայինը:

Փ. իրերայաջորդ պատկերներու արտաքին մոնթաժի փոխարէն` կը նախընտրէ ներքին քոլլաժ: Ձայները յաճախ անկախ են պատկերէն (diegetic): Ձայնի աղբիւրը տեսանելի չէ: Ծանօթ օրինակ է «Psycho» ժապաւէնին բաղնիքի տեսարանը, ուր կը լսենք հերոսին մօր կրկնուող անդրշիրիմեան ճիչը:

Փ.- ժապաւէնները պատրաստուած են ամենանախնական միջոցներով: «Աշուղ»-ի մարդակեր վագրը, օրինակ, շինուած էր քուրջերով եւ փափիէ մաշէով: «Սուրամի»-ի մէջ կապոյտ կտաւի ալեկոծումները կը ներկայացնէին ծովու ալիքները: Փ. նիւթական թուլութիւնը կը վերածէ գեղարուեստական ուժի:

Փ. երբեմն կը ստեղծէ տարաժամ (անաքրոնիք) տարրեր եւ պատկերներ: «Աշուղը», օրինակ, հագած է Ատիտաս մարզական կօշիկներ: Իսկ անոր դաժան ազերի աներոջ թիկնապահները կը թափահարեն կերպընկալէ գնդացիրներ: Այստեղ կայ, անշուշտ, Փ.-ին հակումը դէպի ծաղրանկար: Կայ նաեւ տխուր զգուշացում.- Աշուղին պատմութիւնը կրնայ կրկնուիլ այսօր: Տարաժամ տարր է այն հայելին, որ ժապաւէնը նկարող խումբը կը ցոլացնէ հարսանիքի ընթացքին: Այս պատկերներուն ընդմէջէն Փ. կը յիշեցնէ, թէ մեր տեսածը գեղեցիկ սուտ մըն է: «Ստէ՛», կ’ըսէ Փ. իր տիպարին բերնով: – Ստէ՛, որովհետեւ ճշմարտութիւնը շատ դառն է»…

Տարաժամ պատկերներու ամէնէն տպաւորիչը կը տեսնենք «Սուրամի ամրոցի առասպելը»-ին մէջ: Քարափի եզերքին 12-րդ  դարու պատկանող տագնապահար երկու կերպարներ կը փորձեն դրօշակի նշաններ ուղարկել դէպի հորիզոնին վրայ երեւցող շոգենաւերը: Իմա՛ նշաններ` ուղղուած դէպի մեր ժամանակը: Ի՞նչ կ’ուզեն անոնք փոխանցել մեզի պատմութեան խորքէն: Արդեօք կը խնդրեն չկրկնե՞լ ազգամիջեան կոտորածները: Ապա ծովէն քարափ կը հասնի ոչ թէ բեռնաւորուած նաւ, այլ` նաւու խաւաքարտէ սնամէջ մանրակերտ մը, որ կը տատանի հովին հետ: Դուրսի աշխարհը, նոր աշխարհը, ոչինչ ունի տալիք: Փ. կը ջատագովէ ամրափակ (hermetic), ինքզինքին հետ համերաշխ տիեզերք մը:

Ազգայինը .– Փ. ոչ միայն հակակղեր էր, այլ նաեւ` հակաազգայնական: Ինքզինք կը համարէր «կովկասցի», որ աշխատած եւ «գունաւորուած»  է նաեւ Ուքրանիոյ մէջ: Կը հաւատար, որ կովկասցին ունի  «քոչուորի» խառնուածք: Իր առաջին կինը (որ ընտանիքին կողմէ սպաննուեցաւ) թաթար էր, իսկ երկրորդը ուքրանացի: Այսուհանդերձ, Փ. գլխովին դէմ էր ազգային ինքնութիւնները ձուլելու քաղաքականութեան: Իր գլխաւոր չորս ժապաւէնները ունին տեղական, հեքիաթային նիւթեր: «Հրեղէն ձիեր»- ու դէպքերը կը պատահին Կարպատեան լեռներուն մէջ կորսուած Հութսուլ գիւղին մէջ:  Հերոսները կը խօսին տեղական բարբառով: Ապա «Նռան գոյնը», «Սուրամի վրացական առասպելը» եւ վերջապէս «Աշուղը»,  որ կարելի է իր գործերուն տրամաբանական աւարտը նկատել: Ժապաւէնը նկարելէ ետք Փ. ըսած է «հիմա այլեւս կրնամ մեռնիլ»: Փ. երկու տարի անց մեռաւ թոքերու քաղցկեղի պատճառով:

«Աշուղ Ղարիպ»-ը նկարուած է Ազրպէյճանի մէջ, երբ ղարաբաղեան հակամարտութիւնը արդէն սկսած էր եռալ: Այդտեղ յստակ դատապարտում կայ ծաղրանկարային փաթթոցաւոր ռազմատենչ իշխաններու եւ անոնց հետեւորդներուն: Աշուղին երաժշտութիւնը «մուրամ» մըն է, որ կ’ըսէ. «Աստուած մէ՛կ է: Դուն թերեւս եղբայր ես, բայց քանի որ թշնամի հողի վրայ ես, ուրեմն թշնամի ես»: Լաւանշիր Քուլայեւ գործածած է արեւմտեան, եւ նոյնիսկ եկեղեցական երաժշտութիւն: «Աւէ Մարիա»-ն կ’երգեն որբանոցի մանուկներ:  Փ. «խաղաղասէր» մըն էր…

Փ. սկսած էր նկարել Շուշանիկի նահատակութիւնը: Կ’ուզէր նկարել Արա Գեղեցիկ եւ «Հիյաուաթայի երգը», որ Ամերիկայի բնիկներու առասպէլ մըն է` իր շատ տարօրինակ տրամաբանութեամբ (10):

Վանդակաճաղը.– Եթէ հարկ ըլլայ Փ.-ի անհամար պատկերներէն մէկը առանձնացնել, ապա այդ պէտք է որ ըլլայ Սայաթ Նովայի երգած «փանճարան»: Կ’ըսուի, թէ Փ. «Նռան գոյնը» ժապաւէնը նախ ուզած է կոչել «Աշխարհումս»: Սայաթ Նովան կը նկատէր իր միւս եսը (alter ego): Երկուքին համար ալ դժոխային տանջանքը եղած էր ա՛յս աշխարհի մէջ: Սայաթ Նովա եւս ստեղծագործած էր կովկասեան երեք լեզուներով:

Փանճարան այստեղ պարսկերէն է: Այդ ոչ թէ  պատուհանն է, այլ` այն վանդակաճաղը, որ կը գործածուի «հարեմլիք»-ներու դէպի դուրս բացուող անցքերը ծածկելու համար: Փանճարան կ’արտօնէ տեսնել միւս կողմը, բայց չ’արտօներ  հաղորդակցութեան մէջ մտնել անոր հետ: Միտքը կը միացնէ, բայց մարմինը կը բաժնէ: Պատկերին մէջ փանճարան աշուղը բաժնած է դուրսի եռուն ծիսակատարութենէն:

Նկատի առած որ 17-րդ դարու բարբառը ոչ բոլոր ընթերցողներուն ծանօթ է, կու տամ կարգ մը բառերու իմաստները (11).- թաղ=կամար, տաղ = խարան, պեզարիլ=յոգնիլ եւ մտիկ տալ=դիտել: Ուղղագրութիւնը արեւմտահայացուած է հնչիւնները պահպանելու մտահոգութեամբ.-

Աշխարհս մի փանճարա է, թաղերումէն պեզարիլ իմ Մըտիկ տուողն կու խուցուի, տաղերումէն պեզարիլ իմ  Փանճարա-տանջարանը կը տեսնենք նաեւ այլուր: Կը տեսնենք Փ.-ի գլխուն վրայ իր թերեւս ամէնէն ծանօթ լուսանկարին մէջ, ուր սեւ թռչունը մահ կը խորհրդանշէ: «Սուրամի առասպել»-ին մէջ կրօնափոխ Նոտարի մահագոյժ երազը կը սկսի… այո՛, վանդակաճաղով:

Փ. ձգած է խորունկ հետք նաեւ օտարներու վրայ: R.E.M. (12) խումբի թէ՛ իր պատկերներով եւ թէ՛ իր խորքով ցնցող «Losing My Religion» (կրօնս կը կորսնցնեմ) տեսահոլովակը, օրինակ, ներշնչուած է «Նռան գոյնը»էն:

——————————–

(1) Համազգայինի թատերական յանձնախումբը մեծ ուշացումով ընդունեց այդ մարտահրաւէրը:

(2) Այստեղ քաղաքական պատճառ պէտք չէ փնտռել: Փ. տակաւին կը հետեւէր սոցիալիստական ռէալիզմի: Փ. 3 ամիս վերջ պայմանական ներում կը ստանայ:

(3) Նիքոլայ Միքաւա: Այստեղ քաղաքական գործոնը յստակ էր:

(4) Սրտառուչ բաներ կը պատահին, երբ սառցչաշունչ լեռներուն վրայ հովիւները առանձին մնան:

(5) Ա. Թարքովսքի-ի միասեռականութիւնը կը պատկանէր ճնշուած, ոչ բացայայտ տարբերակին:

(6) Փասոլինիի միասեռականութիւնը կը պատկանէր շա՛տ բացայայտ տարբերակին:

(7) Այդ պատկերներու մեծ ջատագովն էր Տ. Տիտերօ իր 1758-ի «Տը լա փոէզի տրամաթիք» գործին մէջ

(8) Հող, ջուր, օդ եւ կրակ: Նկատել Փ.-ի  «նախնիապաշտական» հակումը:

(9)Յունարէն քալոս +էյտոս+սքոփ բառերու տառացի թարգմանութիւն:

(10)        Հեղինակը` Լոնկֆելլօ, օրին ծանր քննադատութիւններու ենթարկուած էր:

(11)        Տե.ս  Ա. Ալիքեանի թարգմանութիւնը: «Շիրակ» երգարան, 1992, էջ 118-9

(12)        R.E.M. (Rapid Eye Movement) կը նշէ քունի այն շրջանը, երբ ուղեղը ամէնէն աւելի զբաղած  է երազներով:

Յիշել, որ Փ. երազները կը գերադասէր տրամաբանութենէն:

Գործերու  ցանկ

1951 «Մոլտաւական հեքիաթ», աւարտաճառ (կորսուած)
1954 « Անտրիէշ», մոլտաւական հեքիաթ
1958  «Տումքա», վաւերագրական
1958 «Գերազանցիկ ընկերը», կոլխոզական երաժշտախառն ժապաւէն
1959 «Նաթալիա Ուժպի», վաւերագրական
1960 «Ոսկի ձեռքեր», վաւերագրական
1961 «Ուքրանական ռափսոտի», Բ. Համաշխարհային պատերազմին նուիրուած մելոտրամա
1962 «Ծաղիկը ժայռին վրայ», վտանգաւոր աղանդ մը կը ներթափանցէ հեռաւոր գիւղ մը
1964 «Նախնիներու ստուերները», ուքրանական հեքիաթ
1965 «Քիեւեան որմնանկար», պահուած է միայն 15 վ. երկարութեամբ երիզ
1967 «Յակոբ Յովնաթան», վաւերագրական
1968 «Սայաթ Նովա», վերախմբագրուած որպէս  «Նռան գոյնը»
1968 «Երեխաներ Կոմիտասին», վաւերագրական ԵՈՒՆԻՍԵՖ-ի համար (կորսուած)
1972 «Դեւը», հիմնուած Լերմոնտովի բանաստեղծութեան վրայ (անաւարտ)
1984 «Սուրամի ամրոցի առասպելը», վրացական
1985 «Արապեսք Փիրոսմանիյի թեմայով», վաւերագրական
1987 «Շուշանիկի չարչարանքը», Վարդանի դստեր նահատակութիւնը ( անաւարտ)
1988 «Աշուղ Ղարիպ», ըստ Լերմոնտովի պատմուածքին
1990 «Խոստովանանք», անաւարտ, վերակազմուած` 1992-ին

Տօնավաճառի կազմակերպիչ Քամիլա Հէութսընի այցելութիւնը հայկական տաղաւար

Այս անգամ «Նոազ Արք» ցուցասրահը հայ գեղանկարչութիւնը ըստ արժանւոյն ներկայացուց Ծայրագոյն Արեւելքի Մոնաքոն համարուող Սինկափուրի մէջ:

Եթէ Մոնաքոն Եւրոպայի տարածքին շօշափելի եւ գնահատելի դեր կը կատարէ տարբեր մշակոյթներու խաչաւորման ու տարածման մէջ, ապա Սինկափուրը նոյնը կ՛ընէ Ծայրագոյն Արեւելքի մէջ աւելի կազմակերպուած ու ծրագրուած ձեւով: Անգլիական «Աֆորտըպըլ արթ» ընկերութիւնը Միացեալ Նահանգներու, Եւրոպայի եւ Չինաստանի զուգահեռ, միջազգային կերպարուեստի ցուցահանդէսներ կը կազմակերպէ նաեւ Սինկափուրի մէջ: Այս տարի «Նոազ Արք»-ը եւս հրաւիրուած էր հոն, ուր ցուցադրեց տասնեակ մը գեղանկարիչներէ երկու տասնեակէ աւելի ստեղծագործութիւններ: Ինչպէս` Էդ. Խարազեան, Էդիկ Բերդեան, Ռուբէն Աբովեան, Վահրամ, Արմէն Գէորգեան, Եուրոզ, Դաւիթ Դաւթեան, Սուրէն Ոսկանեան, Տարօն եւ Վահան Ռումէլեան: Այս գեղանկարիչներուն ստեղծագործութիւնները թէեւ արտաքնապէս խայտաբղէտ պատկեր մը կը պարզէին, սակայն անոնք բացառիկ հետաքրքրութիւն ստեղծեցին ու մեծապէս գնահատուեցան իբրեւ ժամանակակից յարդարային արուեստէն տարբերակուող ու ուրոյն նկարագիր ունեցող գեղանկարչութիւն: Ներկայացուած գեղանկարիչներէն իւրաքանչիւրը (երբեմն` տարբեր տարածաշրջաններու մէջ) արդէն իսկ միջազգայնօրէն ինքզինք հաստատած արուեստագէտ է: Առաջին անգամն էր, որ ժամանակակից հայ գեղանկարչութիւնը կը ցուցադրուէր Սինկափուրի մէջ կայացած միջազգային ցուցահանդէսի մը եւ կ՛արժանանար յատուկ ուշադրութեան` հազարաւոր այցելուներու կողմէ:

Վերջին տարիներուն նոր շարժում մը սկսած է միջազգային գետնի վրայ կերպարուեստը մատչելի դարձնելու ժողովուրդին: Իրականութեան մէջ բնօրինակ եւ որակեալ կերպարուեստի ստեղծագործութիւնները մատչելի եղած են միայն ունեւոր վերնախաւի մը եւ համարուած են ազնուականութեան խորհրդանշան: Սակայն այսօր կան միջազգային արուեստի ընկերութիւններ, ինչպէս` «Կարուսել տը Լուվր»-ը եւ կամ «Աֆորտըպըլ արթ», որոնք կը փորձեն որակաւոր, սակայն համեմատաբար աժան արուեստ ցուցադրել ու վաճառել: Սինկափուրի «Աֆորտըպըլ արթ» արուեստի կազմակերպութիւնը, սահմանափակած էր տասը հազար ամերիկեան տոլարէն աւելի արժէք ներկայացնող ստեղծագործութիւններ վաճառելը: Անոնք աւելի հակամէտ են քաջալերելու միջազգայնօրէն նուազ յայտնի, սակայն տաղանդաւոր արուեստագէտներ: Այս էր պատճառը, որ «Օփերա»-ի եւ կամ «Ֆերարի»-ի նման ցուցասրահներ կը բացակայէին:

«Նոազ Արք» կը շարունակէ տարածել հայ որակաւոր կերպարուեստը, որուն արդէն իսկ սկսած էին հետեւիլ «բարձր արուեստ»-ի նման այլ ցուցասրահներ:

ԹՂԹԱԿԻՑ

Վերջերս Երեւանի «ԱՆՏԱՐԵՍ» հրատարակչատունէն լոյս տեսած է Լեւոն Խեչոյեանի «Մհերի դրան գիրքը» հատուածը, որ` «իրականում Խեչոյեան արուեստագէտի եւ մարդու պատգամն է մեզ` ապրողներիս»:

Այս պատգամագիրքը կ՛արծարծէ խիստ ժամանակակից եւ հրատապ մարդկայնական ու ազգային այնպիսի հարցեր, որոնք ոմանց համար կրնան վիճելի ըլլալ եւ նոյնիսկ` ո՛չ ընդունելի: Բոլոր պարագաներուն սակայն գիրքը գրուած է արդարամտութեամբ, հաւատքով եւ ինքնաբուխ անկեղծութեամբ ու անմիջական հայրենասիրութեամբ:

Իբրեւ նմուշ` ստորեւ կու տանք հատուած մը, ուր գեղանկարիչը եւ հեղինակը կը վերլուծեն ու կը մեկնաբանեն արուեստագէտը այն եռանկարը, որ պիտի պատկերուի Ազգային ժողովի դահլիճի պատին, եւ որուն վրայ պիտի բացայայտուի Փոքր Մհերի կեանքի երեք ժամանակաշրջանները:

Հետաքրքրականն ու շահեկանը այն է, որ արուեստագէտը ծրագրած է կերտել «Երջանիկ Հայաստանը` իր նորացած մարդկանցով»:

Իսկ եզրակացութիւնն ու մեկնաբանման շարունակութիւնը կը վստահինք ընթերցողին ողջմտութեան ու հայեցողութեան:

Երջանիկ Հայաստանը` Իր Նորացած Մարդկանցով…

Նկարիչն ինձ արդէն երկու անգամ էր զանգահարել: Ասում էր` Ազգային ժողովի դահլիճի պատին համբարձման գիշերուայ միստերիաներով եռամաս խոշորածաւալ պաննօ է ցանկանում սկսել. Մհերի կեանքի երեք ժամանակաշրջաններն էր բացայայտելու: Ասում էր` այդ փուլերի զգացողութիւնն իր մէջ այնքան իրական է, որ քնած լինի, թէ արթուն` արձագանգում է նրանց:

Առաջին պաննոյում Մհերի այդքան տարօրինակ ծնունդը` բռան մէջ մի պուտ արիւն պահած, աշխարհ գալն էր պատկերելու: Միւսում` լքուած բոլորի կողմից, անմահ, անսերունդ թափառումներն էր պատկերելու, յետոյ վերադարձն էր լինելու, Ագռաւաքարում` նախաստեղծ սկզբի մէջ, որպէս բարձրագոյն ոգի` գարեհատիկի` ընկոյզի չափ դառնալուն սպասելը, մինչեւ հրաման գար, ելնէր, հին, անարդար աշխարհի կործանումը դնէր:

Նկարիչը պնդում էր, թէ գարեհատիկի` ընկոյզի չափ դառնալու հասկացութիւնից է սկսւում երկուութիւնը, եթէ Մհերը հեռանար Ագռաւաքարից, կը սմքէր գոյաբանական աշխարհի կեղեւը, կը սկսուէր երկրի վերջը:

Ընկալուչից երբեմն-երբեմն կորչում էր խօսակցութիւնը, նա կապի պատասխանատուներին գոռում էր. «Ձեր տիրու մերը…»: Յետոյ վերադառնալով նախկին խօսակցութեանը` հարցնում էր. «Մի՞թէ Մհերի` նման արտայայտութիւնը մեր ժամանակի մարդու համար կանխորոշուած գուշակութիւն չէ, ով օր օրի, մինչեւ այս վայրկեանն էլ լքում է հազարաւոր դարերի ընթացքում քրտնաջան աշխատանքով արարուած հոգեւոր աշխարհը: Մի՞թէ ճշմարիտ չէ, որ գոյաբանական աշխարհի` ներսից ոգին հեռանալու դէպքում նրա թաղանթը չի կարող դիմանալ…»: Ասում էր, որ Մհերի ծննդից սկսած` կանխորոշ աշխարհ կործանելու նման առաքելութիւնը (նկատի ունէր` ափի մէջ մի կաթիլ արիւնը) իրեն ամէն անգամ մտածել է տուել, թէ այն մեր ապագային ատոմային ռումբի սպառնացող վտանգի մասին գուշակութիւն է, թէ ոգուց հեռացած ժամանակակից մարդը, միեւնոյն է, մի օր սեղմելու է ատոմային ռումբի կոճակը եւ տրոհելու է երկրագունդը: Մեծ պայթիւնից յետոյ նոր ժամանակների սկիզբն է դրուելու. «Մինչեւ գարին չդառնայ քան ընկոյզ մի» մհերեան արտայայտութիւնը տիեզերակարգի համաձայն` աշխարհի պարբերական քանդում-վերակառուցման միջոցով դէպի «ամբողջը, մէկը» վերադառնալու իմաստով է ասուած, իրականանալու է սկզբի եւ վերջին մասին այսօրուայ գիտական մտքի հաստատումը, թէ այդ տրոհումը նման է լինելու տիեզերքում արդէն մի անգամ պատահած ՄԵԾ ՊԱՅԹԻՒՆԻ ժամանակին»: Ասում էր. «Միլիոնաւոր տարիների խառնակութիւններով լցուած երկիրը դարձեալ անձեւ ու պարապ է մնալու, մինչեւ նոր սկզբի, նոր փուլի ժամանակաշրջանը գայ,- ասում էր,- ճիշդ է, Մհերի փակուելու վերաբերեալ ազգային վէպի 150 պատումներում իրարամերժ պատճառներ են բերւում, մի դէպքում խօսւում է` իբրեւ Դաւթի Նզովքից վիրաւորուած էր երկրագունդը լքել, միւսում էլ թէ` հողն արդէն նրա Ագռաւաքար հեռանալու հետ էր սկսել աշխարհի վերջի գալստեան նշաններով մեծ փոփոխութիւններ ցոյց տալ (Մհերի ոտքերի տակ գետնի փլուելը, ծառերի պտուղ չտալը, ընտանի կենդանիների` մարդկանց մօտից փախչելը):

Մի երրորդ դէպքում էլ թէ` Մեծ տան` ժառանգաբար փոխանցուող իշխանական գահից հրաժարուելուց յետոյ արժանացել էր աւագների եւ ազնուականների ամենասարսափելի` դաւաճանի ու վախկոտի դատավճռին: Անչափ հիասթափուած էր եղել, այլեւս յաւերժ չվերադառնալու միտումով էր գնացել Ագռաւաքար` փակուելու:

Բայց ես այդ ամէնն այլ կերպ եմ ընկալում,- ասում էր նկարիչը,- կարծում եմ` Մհերը, հրաժարուելով նախնիների սահմանած օրէնքներից, անսահմանի տարածքներ էր դուրս եկել, որտեղից ներքին մարդու ճամբան է սկսւում»:

Նկարիչն իր ստեղծագործական տեսակէտները, համոզմունքներն էր ուզում ճշդել, որովհետեւ չորրորդ կուրսի իմ ուսանողներ, որ դասերից յետոյ նրա մօտ պաննոյի վարձով բնորդներ էին դառնում, իրեն պատմել էին «ազգային վէպի իմ գիտակ լինելու մասին», որ «իմ դասախօսութիւնների ժամանակ լսարանները լեփ-լեցուն են լինում, անգամ ուրիշ ինստիտուտներից դասերից փախած ունկնդիրներ էին մասնակցում»: Հարցնում էր. «Դուք ի՞նչ էք կարծում, Մհերի` Ագռաւաքարում փակուելով, մի՞թէ անվերադարձ խորտակուել էր այլուրում գոյութիւն ունեցող ճանապարհները գտնելու պատրանքը, մէկընդմիշտ աւարտուել էին կանչի յետեւից գնացող մարդու խիզախումները, արդեօք փլուե՞լ էր իրական եւ թուացեալ աշխարհների ափերը կապող կամուրջը, որտեղով երբեւէ Մհերն էր անցել,- ասում էր,- Ագռաւաքար մտնելը ողնաշարի ծուծքը մտնելուն էր նման, Մհերը ժողովրդի մէջ գնալու եւ նրա քրոմոսոմի միջոցով կրկին վերադառնալու ճամբան էր գտել»:

Մի շաբաթից, չորրորդ զանգից յետոյ, նկարչի առաջարկով Ազգային ժողովի դահլիճում կրկին հանդիպեցինք: Շուրջբոլորը խմբերով տղաներ ու աղջիկներն էին կանգնած, մարմիններին` մերկութեան աստիճանի ընդգրկող կարմիր տրիկոներ էին: Ներկոտ, գոյնզգոյն վրձինները պահածոյի թիթեղեայ տուփի մէջ պոչերի վրայ տնկեց մեխակների պէս, առաստաղի տակի ճռճռացող փայտէ հարթակից իջաւ: Հէնց այնտեղ` աշխատանքային էսքիզների թղթերով լցուած սեղանի շուրջը, սուրճ էինք խմում: Զրուցում էինք դեսից-դենից, միաժամանակ բացակայ դեպուտատներից թափուր դահլիճի պատերի կոմպոզիցիան էր դիտում: Միանգամից գլխի ընկայ` շատ իւրայատուկ ճանապարհ էր ընտրել: Նրան ասացի այդ մասին: Ծխում էր, ասաց` ինքը համոզուած է` կարող է գունային երանգներով մեկնաբանել այն ամէնը, ինչի մասին հեռախօսային խօսակցութիւնների ժամանակ ասել էր ինձ:

Զարմանքով դիտում էի Ագռաւաքարի շուրջբոլորը` Համբարձման գիշերուայ պաննոն: Բուսական աշխարհը դալուկ-դալուկ է, օդը լցուած է կիսամութ սնդիկագոյն աստղալոյսով, առաջին պլանում պատկերուած աղջիկների կերպարներն ամբողջովին կարմիր էին: Կազմուածքներում ինչ-որ երկսեռութիւն էր նկատւում, երբեմն ընդգծուած լուսնաճերմակ պաղ դիմակներով տղաների էին նմանւում, երբեմն էլ կարծես փողոցներում, բակերում, հրապարակներում ներկայացումներ տուող մերկ, ոլորապտոյտ կարմրածուփ միմոսներ լինէին, որ օձի կաշին փոխելու նմանութեամբ գալարւում էին` ծառերի հետ միախառնուած. Մհերի երկրորդ գալստեան ժամանակներում մարմինը հոգին հագնելու պաշտամունքային միստիկ արարողակարգն էին կատարում:

Երգում էին իրենց վիճակի երգերը, այնքան խաղաղ, շշուկով էին երգում, որ անգամ պաննոն դիտող հանդիսատեսների հետին շարքում կանգնածներին կը թուար, թէ մեղեդին իրականում հնչում է, բայց այնքան մեղմ է, որ իրենք չեն լսում: Սա էր սկիզբը:

Յետոյ նկարիչը պատմում էր ազգային վէպի բովանդակութեան իր անհամաձայնութիւնների մասին, որ դեռ նկարելու էր: Ցանկանում էր, ինչքան հնարաւոր է, պաշտպանել Մհերին ժամանակակիցների հերիւրանքներից: Կտրականապէս մերժում էր նրանց մեղադրանքները, իբրեւ թէ «ներսում մէկ ուրիշին էր տեղ տուել», «թաքնուել էր լերան չարքերի մէջ», «գերբնական զօրութիւնը չէր ծառայեցրել սեփական  ժողովրդին»:

Նկարիչն ասում էր. «Բայց մինչ Մհերը նման բան դեռ երբեք չէր պատահել, որ Մեծ տան որեւէ անդամ հրաժարուէր դարերով կուտակուած հարստութիւնից եւ իշխանութեան ժառանգորդը լինելու իրաւունքից, յանկարծ փորձէր ըմբոստանալ աւանդական հինաւուրց իրաւակարգին: Մհերի գահից հրաժարուելը կարծես ամբողջ դարաշրջան էր փոխել: Ժողովուրդը, յատկապէս երիտասարդները, որ ձայնի ցուցումով իրենց նստակեաց տեղերից գալիս, լցւում էին Սասուն, հիմա արդէն իրենք էին իրենց փրկելու:

Վաղուց չկային Մեծ տան փառապանծ նախնիք` Սանասարը, Բաղդասարը, Քառասուն Ճուղ Դեղձուն Ծամը, Մեծ Մհերը, Դաւիթը, Խանդութը, որոնք երկրին եւ ժողովրդին սպառնացող առաջին հարուածն իրենց վրայ էին վերցրել: Իսկ Թորոսը, Վերգոն, Հովանն արդէն ծերացել էին, էլ չէին գործում կառավարելու կարգուկանոնի երբեմնի հզօր լծակները, պահը եկել էր իշխանութիւնը յաջորդ սերնդին յանձնելու:

Իսկ Մհերը գնալ, Ագռաւաքարում փակուելով` ոչ միայն Մեծ տան աւանդոյթին էր հակառակուել, այլեւ ժողովրդին էր անպաշտպան թողել, դրանով միայնակ մարդու` ինքն իրեն, իր ներսը ճանաչելու ժամանակաշրջանի սկիզբն էր դրուել,- նկարիչն ասում էր,- հէնց ժողովրդի լքուածութեան եւ միայնակութեան գիտակցութիւնից էլ իսկական յեղափոխութիւն էր կատարուել մտածողութեան մէջ»:

Քանի կարմիր տրիկոյով, գեղեցիկ յետոյքով, ձեռքերն ու դէմքը կարմրով ներկած միմոսանման աղջիկը գարեջուր, երկրորդ սուրճի բաժակներն էր դնում սեղանին, նկարիչը խօսքն ընդհատեց: Դիմացն առանց դեպուտատների դատարկ դահլիճն էր, նկարչի համակարգչից Պեթհովէնի 9-րդ սիմֆոնիայի եզրափակիչ մասի «Ձօն ուրախութեանն» էինք լսում: Աղջիկը գնաց:

Աւելի ուշ ասաց. «Ես էլ չգիտեմ, թէ ինչ եմ յօրինել ինքս ինձ համար: Չեմ կարողանում հասկանալ` ինչո՞ւ հէնց այդ թեման որոշեցի նկարել: Երբեմն թւում է` գուցէ պատճառը մհերեան մտածելակերպն է, կամ էլ ես էլ ձեզ նման հաւատում եմ նրա կենդանի լինելուն, անգամ նրա հետ ժամանակակիցներ ենք: Ով գիտէ` արդարացնելով Մհերին, կարող է իմ տեսակն եմ փորձում փրկել: Չգիտեմ, հնարաւոր է` այս ամէնն ասում եմ, որ ինքս իմ հաւատն ամրապնդեմ, թէ գալու է Հայոց աշխարհի կապանքները փշրելու, վերելքի ժամանակը: Տեսնելու եմ մեր երկրի խորհրդանիշ` ընկոյզի չափ դարձած կարմիր գարեհատիկը, որի խորքից դուրս է գալու նոր դարաշրջանի երջանիկ Հայաստանը` իր նորացած մարդկանցով. նրանց արթնացած մարմինները պիտի հագնեն հոգիները, եւ այն ժամանակ ներկային հակառակ` հոգին դուրսը պիտի լինի, մարմինը` ներսը, եւ մեր հոգու աչքերը սկսելու են տեսնել…»:

Նախադասութիւնը չաւարտած` բառը կծկուեց կոկորդում, կարմրեց, բառը վերամբարձ էր թուացել: Բայց երեւում էր` ներքուստ հպարտ է: Ծխախոտը հանգնելով` խօսում էր. «Գուցէ նրա կեանքի երեք ժամանակաշրջանները նկարելու միւս պատճառներից մէկն էլ ընդունուած ակադեմիական տեսակէտին դէմ գնալու փափաքն էր, որ ցանկացած հրատարակութեան մէջ ասւում է, իբրեւ թէ հակառակիչ բնաւորութեան համար էր Մհերը հօր կողմից ծանրագոյն անէծքով նզովուել, յետոյ էր Ագռաւաքար գնացել: Վիրաւորանքից էր այրերում ապրող խաւարի ուժերին խնդրել` իրենց ծառայութեան վերցնեն»:

Նկարիչն ուզում էր բոլոր հնարաւոր եւ անհնար միջոցներով արդարացնել Մհերին. սա էր նրա ցանկութիւնը:

ԼԵՒՈՆ ԽԵՉՈՅԵԱՆ

Կը հաւատանք այն կարծիքին, որուն համաձայն, համալսարանին մէջ ուսանողը կը տեղեկանայ, թէ ի՛նչ պիտի սորվի եւ ինչպէ՞ս պիտի իւրացնէ զայն: Միայն յարատեւ ինքնաշխատութեամբ ան հետագային կրնայ դառնալ փնտռուած մասնագէտ ու յաջողիլ իր ասպարէզին մէջ: Փորձը ցոյց տուած է, որ յատկապէս տաղանդաւոր արուեստագէտներու պարագային, ինքնաշխատութիւնը շատ աւելի արդիւնաւէտ կրնայ ըլլալ, եթէ երբեք ենթական ըլլայ ուսումնատենչ, հետեւողական ու աշխատասէր:

Նայիրա Աղախանեանը մէկն է այս վերջիններէն, որուն «Ժպտացող գոյներ»-ը ունին համարձակ լուծումներ եւ ներդաշնակ կերպեր: Անոր ստեղծագործութիւններու առաջին անհատական ցուցահանդէսը տեղի ունեցաւ 2009 թուականի սեպտեմբերին, Երեւանի սենեկային երաժշտութեան տան սրահէն ներս, որ իր բնոյթով ու մակարդակով մեծ հետաքրքրութիւն յառաջացուց յատկապէս  արուեստասէր հասարակութեան մօտ: Այս ցուցահանդէսը ունէր բարեսիրական բնոյթ, որուն հասոյթը ամբողջութեամբ յատկացուեցաւ «Փիւնիկ» միութեան մասնաշէնքին մէջ հաշմանդամներուն յատկացուած համակարգչային լսարանին: Ան ցարդ մասնակցած է շարք մը խմբային ցուցահանդէսներու, որոնց մէջ առանձին նշանակութիւն ունէր անցնող սեպտեմբերին Մարսէյի մէջ կայացած բարեգործական բնոյթի այն ցուցահանդէսը, որ կազմակերպուած էր սփիւռքի նախարարութեան կողմէ, որուն հասոյթը ամբողջութեամբ յատկացուեցաւ սուրիահայերու համար բնակարաններ կառուցելու հիմնադրամին: Ան այս ցուցահանդէսին կը մասնակցէր չորս ստեղծագործութիւններով, որոնց մէջ աչքի կը զարնէր դաշնամուրի ստեղներով իրագործուած զոյգ (diptych) գեղանկարը, ուր գոյնը, կերպը եւ գիծը վերածուած էին կշռոյթի` «Ժպտացող գոյներ»-ու ընդմէջէն:

Այս ի վերուստ օժտուած նկարչուհին իր ստեղծագործական ասպարէզը սկսած է փակցանկարչութեամբ: Արտաքնապէս դիւրին թուացող փակցանկարչութիւնը այնքան ալ դիւրին արուեստ մը չէ, հայ մեծագոյն գեղանկարիչներէն շատեր փորձած են զայն ու չեն յաջողած, Սերգէյ Փարաջանովին պէս հանճար մը պէտք էր որ ծնէր, որպէսզի հայ կերպարուեստին պարգեւէր փակցանկարչական գլուխ գործոցներ: Ահաւասիկ փարաջանեանական այս փակցանկարչական արուեստն է, որ ներշնչման աղբիւր ծառայած է Նայիրա Աղախանեանին, որուն սկզբնական շրջանի իրագործումները լուրջ որոնումներու տպաւորութիւնը կը ստեղծեն: Կարճ ժամանակ մը ետք պրպտող մտքի տէր այս արուեստագիտուհին չի սահմանափակուիր փակցանկարչութեամբ եւ կը սկսի օգտագործել նաեւ վրձինը` տարբեր միջոցներու զուգահեռ: Որովհետեւ անոր հետաքրքրութեան տեսադաշտը բաւականին ընդարձակ է եւ` օգտագործած  նիւթերը բազմազան, անոր արուեստը կը տարուբերի տպաւորապաշտութեան եւ վերացականութեան միջեւ, որոնք արտայայտչաձեւերով իրենց ընդհանուրին մէջ թէն խայտաբղէտ պատկեր մը կը պարզեն, սակայն ներքնապէս կը կապուին իրարու ու կը դառնան ճանաչելի` ոճային առումով: Ան առանձին շարքերով կ՛աշխատի, ինչպէս` «Ժպտացող ծաղիկներ», «Ափրիկեան ներշնչումներ», «Ճարտարագիտական վերացականութիւն» շարքերը, որոնցմէ իւրաքանչիւրը  իր տեսակին մէջ հետաքրքրական է եւ ունի ստեղծագործական զարգացման իր սեփական ուղին: Անոնք թէեւ կը տարբերին իրարմէ, սակայն բոլորին մէջ գոյները կը ներդաշնակուին ու կը ժպտին կարծէք գեղեցիկ զգացումներ պարգեւելով ակնդիրին: Ան արդարօրէն իր առաջին անհատական ցուցահանդէսը խորագրած էր «Ժպտացող գոյներ», որոնց միաձուլումով կը յատկանշուի Նայիրա Աղախանեանի ստեղծագործական կեանքը:

Գոյնի լաւ զգացողութիւնները, ուժեղ երեւակայութիւն ու ստեղծագործելու անհուն սէրը իրաւունք կու տան մեզի հետագային անկէ ակնկալելու շատ աւելի բարձրորակ ստեղծագործութիւններ եւ նորանոր նուաճումներ:

Ահաւասիկ ժամանակակից նկարիչ մը` Ասատուր Պզտիկեան, որուն գործը տարիներու երկայնքին աճեցաւ ու խորացաւ: Երբեք չբաւարարուեցաւ իր նուաճումներու ծիրին մէջ: Անոր շրջագիծը հետզհետէ լայնցաւ, ինչպէս որ մեծցաւ հետաքրքրութիւնը անոր հանդէպ, ոչ միայն պարզ արուեստասէրներու մօտ, այլեւ` թանգարաններու: Ժամանակակից արուեստի, ինչպէս մշակոյթի բնական ընթացքով Ասատուրի նկարչական գործունէութիւնը անցաւ Արեւմուտքէն Արեւելք: Անիկա հիմա մնայուն կերպով ներկայ է թէ՛ եւրոպական, թէ՛ միջին, թէ՛ ալ ծայրագոյն արեւելեան երկիրներու մէջ, թանգարաններու մէջ անհատական կամ խմբական  ցուցահանդէսներով ու հրատարակութիւններով, ուր միշտ կը պահպանէ ու կը հաստատէ իր նկարագիրն ու անձնական դրոշմը:

Հաճոյքով կը հաստատենք նկարիչին վերջին երկու ցուցահանդէսները Հարաւային Քորէա, առաջինը` մայրաքաղաք Սէուլի, երկրորդը` Մասան քաղաքի «Մունշին» թանգարանին մէջ, նոյեմբեր 2013, ապրիլ  2014 ամիսներուն: Արդէն նախորդ տարին մասնակցած էր Սէուլի «Արթ Էտիշըն» արուեստի տարեկան տօնավաճառին, ուր մնայուն անուն դարձած է: Արուեստագէտը կանոնաւոր ներկայութիւն մըն է նաեւ Իտալիա, ուր 60-ական թուականներուն ստացած էր իր նկարչական կրթութիւնը: Այսպէս է, որ վերջերս եղած է այն հազուագիւտ օտար արուեստագէտներէն մին, որ հրաւիրուած է Իտալիոյ միացման 150-րդ տարեդարձին առիթով կազմակերպուած «Դրօշակ» խորագիրը կրող ցուցահանդէսին, Ռեճիօ Էմիլիա, 90 արուեստագէտներու հետ: Նկարիչին գործերը տեղ գտած են այս առիթով լոյս տեսած պատկերազարդ հատորին մէջ: Հասկնալի է, թէ ինչո՛ւ  «Լա Կացեթթա տել Մեցոճիոռնօ» թերթին մէջ (14 մարտ 2014) լոյս տեսած է արուեստի քննադատ Փասքուալէ Տորիայի յօդուածը լիբանա-ֆրանսահայ նկարիչին մասին, Մաթերա քաղաքի մէջ անոր կատարած աշխատանքներուն շուրջ: Ընթերցողը ստորեւ կը գտնէ այդ շահեկան յօդուածին թարգմանութիւնը:

Ան իտալերէն լաւ գիտէ, բայց մեղմ ձայնով եւ դանդաղօրէն կը խօսի: Արտայայտուելու իր հարազատ ձեւն է: Կշռադատուած, խորունկ: Հազիւ կ՛ընէ ձեռքի շարժումներ, որոնց կ՛ընկերանան մատի արագ շարժումներ: Այսպէս, իր աչքերուն դէմ բացուած միջոցին մէջ, խօսքին առընթեր, յամրօրէն ձեւ կ՛առնէ պատկերներու շարք մը: Բառերը կը դառնան միջոցին մէջ առկախուած նշաններ, որոնց ընդմէջէն աւելի կը դիւրանայ իրենց հետեւիլը: Անկարելի  է իր սլացքը կասեցնել, պատումի մը մագնիսացնող այս եղանակը, հայկական ծագումով այս արուեստագէտին, որ սակայն Լիբանան ծնած, Պէյրութի մէջ հասակ նետած եւ յետոյ ֆրանսական քաղաքացիութիւն ստացած է:

Աւելի՛ն. ան փարիզցի է, այս պատկանելիութիւնը նշանակող բառին ամբողջական առումով, գեղարուեստական դիտանկիւնէն նկատի առնուած: Բայց եւ այնպէս, ան Արեւելքի հետ շարունակական յարաբերութեան պահանջը ունի, ծայրագոյն ձեւով: Տարին գէթ երեք ամիս ան Ճափոն, Քորէա, Լաոս, Թայլանտ կ՛անցընէ, երկիրներ, որոնց հետ իր շփման մէջ իր պատկերագրումներուն արտացոլացումը կը տեսնէ եւ զանոնք կը վերանորոգէ իրեն զարկ տուող ոգեկան ուժով մը, որ իր իսկ խօսքով, տակաւին այնտեղ չէ անյայտացած: Ան կը բացատրէ, թէ ասիկա ներուժի մը կը վերաբերի, հոգեկանութեան ձեւ մըն է, որ կը յաջողի իմաստ տալ այն բոլորին, որ զինք կը շրջապատէ, նաեւ` անոր, որ աննիւթական կը թուի եւ, սակայն, կենսալի է:

«Հոն է, որ հինգ զգայարաններս կը վերակենդանացնեմ, մինչեւ որ վերստին ձեռք բերեմ այն կարողութիւնները, որոնք աւելի հեռու կ՛երթան եւ աչքին կը թոյլատրեն մտիկ ընել, իսկ ականջին` տեսնել ու լռութեան ձայները բռնել: Ասիկա դէպի նոր կարելիութիւններ յաւիտենական վերադարձն է` իմ անձնական պատմութիւնս կարգաւորելու, եւ` փոխադարձաբար, բայց նաեւ, աւելի ընդհանրական իմաստով, զիս շրջապատող մարդկային իրադարձութիւններուն»: Այս մէկը մեծ բնականութեամբ կը պարզեն այս պատմութիւնը կազմող գիծերը, փշաթելերը, բաւիղները, բոլորակները, քառակուսիները, եռանկիւնները, աստղերը, կէտերը, ուղղանկիւնները, հակած տեսադաշտերը, ձուածիրերը, բուրգերը, կամարներու հատուածները, ծիածանները, մարդակերտերը, մարդկային անգայտ կերպարները, տարօրինակ առարկաներ, բեկորները, խլեակները, տառերը: Երեւութական քաոս մը:

Բայց թերեւս լոկ այլ աշխարհ մըն է, որուն մէջ այս բոլոր տարրերը «զիրար կը հետապնդեն, մանաւանդ երբ պարապի զգայնութիւնը իմ մէջս մեծ կը դառնայ, հսկայ: Յետոյ դանդաղօրէն բան մը կը սկսի մարմին առնել, եւ ա՛յս է, որ կը մնայ: Հոս կը գտնուի իմ պատումս, եւ ինչ որ կը մնայ, ճիշդ այն բանն է, զոր կ՛իրագործեմ օրն ի բուն, օր ըստ օրի»:

Իւրաքանչիւր պահ, կարելի է աւելցնել, երբ աչքէ անցընենք այն երեւակայատիպ մատիտանկարները, զորս միշտ իր ձեռքին տակ գտնուած փոքր տետրակի մը էջերուն կը յանձնէ նաեւ իր օդային ճամբորդութեան ընթացքին: Ան Ասատուր Պզտիկեանն է, եօթանասունմէկ տարեկան, որ ցոյց չի տար: Մաթերայի յատուկ բարեկամ մը, ուր կանոնաւոր կերպով կը վերադառնայ հեռաւոր 1981-էն ի վեր: Ան ապրող մեծագոյն փորագրիչներէն մէկն է, որ նաեւ մշակած է գեղարուեստական արտայայտութեան այլազան  ձեւեր, ինչպէս նաեւ քանդակագործութիւն եւ գիրքերու պատկերազարդում:

Բոլորը զինք Ասատուր անունով կը ճանչնան, որ համապատասխան է մեր Թէօտորոյին: Կը բնակի ֆրանսական մայրաքաղաքին մէջ, 1964-էն ի վեր, բայց ոչ մէկ ձեւով կը մոռնայ յիշել, թէ ինքզինքին համար ալ, ինք փորագրութիւնը սորված է Փերուճիա, Փիէթրօ Վաննուչչի ակադեմիային մէջ, երբ տակաւին տղեկ մըն էր, իտալացի կղերականի մը օգնութեամբ: Ան Տիէկօ կը կոչուէր: Անկէ ի վեր եւ Փարիզի գեղարուեստական վարժարանէն անցնելէն ետք, թաւալած են երկար տարիներ: Իտալացի մարդկայնապաշտներով անկեղծ սքանչացող մըն է, եւ այսօր չկայ փորագրական միջազգային հրատարակութիւն մը, որուն մէջ իր գործերէն վերարտադրուած չըլլան, նոյնպէս` մաս կազմելով հասարակական եւ անհատական հաւաքածոներու, մինչ իր ստացած մրցանակները եւ մեծարանքները շատ երկար շարք մը կը կազմեն:

Բայց դիմացինները կը զինաթափէ իր համեստութիւնը եւ իր կարողութիւնը փոխանցելու այն, ինչ որ կը զգայ: Կը բաւէ Մաթերայի մասին իրեն հարցում մը ուղղել` այս մէկը աւելի լաւ հասկնալու համար: «Վայր մը կարեւոր է ամէնէն աւելի այն անձերուն համար, որոնք հոն կը բնակին: Այս քաղաքին մէջ շատ բարեկամներ ունիմ եւ միշտ նորերու կը ծանօթանամ: Առանց անոնց` ամէն ինչ նուազ հետաքրքրական պիտի ըլլար, վայր մը, որ մարդկայնութենէ զուրկ է, ան ինչպիսի՞ վայր է` առանց արժէքներու»:

(«ԼաԿացեթթատելՄեցոճիոռնօ», 14 մարտ 2014)

Յատկապէս վերջին տասնամեակի ընթացքին միջազգային տասնեակէ մը աւելի յայտնի արուեստաբաններ ոչ միայն մեծ հետաքրքրութիւն ցուցաբերեցին, այլեւ բարձր գնահատանքներ արձանագրեցին Վահրամ Դաւթեանի հասցէին: Անոնցմէ մէկն է նաեւ «Արթ Մոնաքոյի»  միջազգային ամէնամեայ ցուցահանդէսի հիմնադիր տնօրէն Ժէօնեսքօ Ռոտրիկեզ, որուն հեղինակաւոր կարծիքը կու տանք ստորեւ:

Անկասկած որ Վահրամ կը շարունակէ պատիւ բերել արուեստ բառի իմաստին` մեր խոհերն ու զգացումները գրգռելով: Մշտապէս հոյակապ տաղանդով մը ան մեր ձեռքէն բռնելով` մեզ կ՛առաջնորդէ երեւակայական, սքանչելի եւ ապշեցուցիչ աշխարհի մը մէջէն, ուր կրնանք վստահօրէն գնահատել կատարեալ հաւասարակշռութիւն մը, որ առկայ է երանգներու գործածութեան մէջ… միշտ խայտաբղէտ, սակայն բնաւ` յագեցուած. բան մը, որ մեզի կ՛արտօնէ իւրաքանչիւր գործի մէջ տիրական դարձած ներդաշնակութեան փորձառութիւնը վայելել:

Վահրամին գործերը մշտապէս կը ներկայացնեն պատմութեան տարբեր ժամանակաշրջաններ, ուր քանի մը շարժումներ ի մի կու գան ներշնչելու համար իր իւրայատուկ արուեստի գործը: Կարելի է գտնել Զարթօնքի շրջանէն ժողովրդականութիւն ունեցող կարգ մը արուեստագէտներ, որոնք կարծր եւ տոնքիշոթեան տեսքերով մարդկային կերպարներ կը ստեղծեն, սակայն միեւնոյն ատեն ցոլացնելով գերիրապաշտութենէն` երեւակայութեան եւ իրականութեան միացումէն, միշտ արտօնելով, որ արուեստագէտը իր ձեւով ընթանայ` միջոցի, ժամանակի եւ ձգողութեան իր օրէնքները դնելով: Երբ անոր կտաւները կը դիտենք, անպայման կը տեսնենք ժողովրդային արուեստն ու բազմաթիւ զգացումներ եւ զգացողութիւններ` ներկայացուած ընկերային շարք մը պատահարներով, ուր մարդիկ նոյն նուիրումը կը ցուցաբերեն որոշ զգացումներու հանդէպ, օրինակ` զուարճութիւն, ուրախութիւն, միութիւն, ներդաշնակութիւն, եւ ուր ընտանի գեղեցիկ անասուններու առկայութիւնը կ՛օգնէ մեր զգայարանքներուն եւ զանոնք տրամաբանութեէն անդին կը տանի` այդ ձեւով արուեստագէտը սահմանելով որպէս բացարձակ ստեղծիչ մը:

ԺԷՕՆԵՍՔՕ ՌՈՏՐԻԿԵԶ
«Արթ Մոնաքօ»-ի նախագահ / Հիմնադիր

Ալփիական մարգագետին

Փետրուար 20-ին «Լիւսի Թիւթիւնճեան» ցուցասրահին մէջ կը բացուի հայրենի գեղանկարիչ Կառլոս Սայադեանի գեղանկարչական աշխատանքներու ցուցահանդէսը: Գեղանկարիչը հաւաքածոյ մը պատրաստած է, որ լաւագոյնս կը ներկայացնէ` իր արուեստը, տարիներու աշխատանքը, իր ձեռագիրն ու, վերջապէս, հայ ժամանակակից գեղանկարչութեան դասական միտումները:

Կառլոս Սայադեան կը բնակի Երեւանի կեդրոնը գտնուող Նորագիւղ աւանին մէջ, ուր կը գտնուի իր արուեստանոցը: Պատերուն վրայ եւ պատերուն տակ շարուած գեղանկարները կը վկայեն գեղանկարիչին տարիներու աշխատանքին մասին:  Բազամաթիւ նկարներ ալ վաճառուած են ցուցահանդէսներու ընթացքին կամ նոյն արուեստանոցէն: Ինք երբեք պատուէրով չի նկարեր, այլ արուեստասէրն է, որ կը հաւնի անոր ստեղծագործական միտքի ու վրձինին աշխատանքը եւ կը գնէ: Կան նաեւ Կառլոս Սայադեանի աշխատանքներով հետաքրքրուած հաւաքորդներ,  սակայն ընդհանուր առմամբ ան կ՛ըսէ, թէ հայ գեղանկարչութիւնը տակաւին չէ մտած մեծ հաւաքածոներու  մէջ, իսկ ատոր համար  շատ աշխատանք է անհրաժեշտ. ոչ թէ հայ նկարիչները չունին համապատասխան տաղանդ, այլ կարգ մը ուրիշ հարցեր կան` դպրոցի բացակայութիւն, արուեստի համադրողներ, մեծ գումարներ, որոնք պիտի ներդրուին հայ գեղանկարչի գործը  միջազգային ասպարէզ հանելու համար:

Իր առաջին անհատական ցուցահանդէսը Կառլոս Սայադեան ունեցած է Պուքրեշի մէջ, այնուհետեւ յաջորդած են ցուցահանդէսները` Լոս Անճելըս (1989, 1999, 2004), Աթէնք (1996), Ապու Տապի  (1996), Երեւան (1998, 2004) եւ այլ վայրեր: Անոր աշխատանքներէն կը պահուին կարգ մը թանգարաններու մէջ, որոնց կարգին`  Մխիթարեան միաբանութեան թանգարանը:

Լիբանանեան ցուցահանդէսէն առաջ հարցազրոյց մը ունեցանք Կառլոս Սայադեանին հետ:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Պարո՛ն Սայադեան, ձեր գեղարուեստական մտածողութիւնն ուրկէ՞ եկած է, ի՞նչ միջավայրի մէջ մեծցած եք, որ հետագային ազդած է ձեր վրայ:

ԿԱՌԼՈՍ ՍԱՅԱԴԵԱՆ.– Մօրս կողմը Վանէն են,    մեծ հայրերս բրուտներ էին, եթէ  նայինք, թերեւս այդ մէկն ալ իր ազդեցութիւնը ձգած է: Մեծ մայրս  Վանէն 1915 թուականին եկած է, Վանի մէջ ալ  մեծ մօրս կողմը մեղուապահներ եղած են, եկած են Հայաստան, նորէն շարունակած են մեղու պահել, ես մանկութիւնս բնութեան մէջ անցուցած եմ: Ամառը մեղուն դաշտերն ու սարերը կը հանէին, ես ալ իրենց հետ կ՛երթայի, վրանի տակ, ազատութեան մէջ օրեր կ՛անցընէի: Երեւի  մանկութեանս  տպաւորութիւնները մնացած են:  Առհասարակ մանկութիւնը տարբեր ձեւով կը տպաւորէ մէկը եւ հետագայ կեանքի բոլոր տարիներուն այս կամ այն կերպ կ՛ադրադառնայ:    Բնանկարը միշտ ներկայ է իմ  արուեստիս  մէջ, մոթիվները միշտ կը փոխեմ, բայց բնանկարը միշտ կայ:

Հ.- Իսկ տրամադրութիւնը կարեւո՞ր է բնանկար ստեղծելու ժամանակ, թէ՞  բնութիւնն ինքնին բաւարար է նկարիչի մը համար:

Կ. Ս.- Ինծի համար տրամադրութիւնը շատ կարեւոր է: Առհասարակ, տրամադրութեամբ գծելը իմփրեսիոնիսթներուն շնորհն է, իսկ իմ քովս տրամադրութիւնը, այո, կայ, սակայն այդ տրամադրութեամբ ստեղծուած պատկերները  աւելի դասական  ձեւերու մէջ կ՛արտայայտուին:

Մեղեդի

Հ.- Ինչպէ՞ս կը կոչէք ձեր ժանրը:

Կ. Ս.- Ես առհասարակ ազատ եմ այդ առումով, շատ չեմ սահմանափակուիր ժանրերուն մէջ, դասական, քիչ մը վերացական ուղղութեան մէջ եմ: Բայց տարբեր ժամանակներու զիս իրապաշտական գծանկարիչ կոչած են, նոյնիսկ  իմ գործերս բնութագրած են իբրեւ նոր դասականութեան յարող…

Բայց ես ինքզինքս կը զգամ եւրոպական արուեստի դասական ուղղութիւններուն մօտ արուեստագէտ մը, մանաւանդ որ ուսանելու, ուսումնասիրելու ժամանակ ալ ինծի համար մեծ հիմք ծառայած է եւրոպական  արուեստը:

Ճիշդ է` համալսարանի մէջ պահ մը կար, որ դիւրին էր Մինասի կամ հայկական նկարչութեան ազդեցութեան տակ իյնալը, թերեւս ես ալ ինկած եմ այդ ազդեցութեան տակ, սակայն  շատ արագ յաղթահարեցի, հասկցայ, որ ատիկա չէ իմ ճանապարհս: Կ՛աշխատիս, եւ ժանրերը, շրջանները ինքնին կու գան: Դասականի մէջ  վերացականութիւն պիտի ըլլայ, վերացականութեան մէջ ալ դասականութիւն պիտի ըլլայ:

Նկարին մէջ ես շատ կը նկատեմ քսուածքը, այդ մէկը նկարին մասին շատ բան  կ՛ըսէ: Կարծես   ժանրը ինքնին կարեւոր չէ, որքան` քսուածքը ի՛նքը: Քսուածքը շատ խորք պիտի ունենայ: Ստեղծագործութեան մը մէջ ամէն ինչ իր տեղը ունի` քսուածքը,  նիւթը,  նիւթն ալ պէտք է քուկդ ըլլայ,  շատ հոգեհարազատ:

Իբրեւ արդիւնք` ստեղծուած նկարը ազդեցութիւն պիտի ձգէ մարդու վրայ, եթէ չի ձգեր, անիմաստ է անոր մասին խօսիլ: Հնարաւոր է` հեղինակը ըլլայ հրաշալի վարպետ կատարող /այդպիսի նկարիչներ կան, որոնց նկարը դիտելով ես ալ կը զարմանամ,  թէ ինչպէ՞ս նկարած են այդպէս վարպետօրէն/, սակայն նկարին մէջը կեանք  եւ   ոգի չըլլայ: Նկարչութիւնը ոգի պիտի փոխանցէ: Եթէ անիկա իրական նկարչութիւն է, չափումներ  ունի` երկարութիւն, բարձրութիւն եւ խորութիւն,  իսկ իսկական նկարչութիւնը նաեւ մէկ այլ չափում  պիտի ունենայ` ժամանակի չափում: Եթէ ժամանակի չափումը պակսի, նկարը քարացած կը թուի, առանց  թրթիռներու: Ես բնութեան մէջ  մարդ կը նկարեմ երբեմն, բայց եթէ փորձեմ բնութիւնը առանց մարդու նկարել, նորէն անիկա պիտի շնչէ, թրթիռ ունենայ:

Առեւանգում

Հ.- Դուք բնութենէն զատ նաեւ կիներ կը նկարէք: Ովքե՞ր են Ձեր նկարչութեան կիները: 

Կ. Ս.- Ապրող, շնչող, կեանք պարգեւող էակներ են: Թերեւս եւ հայեր են: Հայ կինն ալ կրնայ մերկ ըլլալ: Այդպիսի քարացած կարծրատիպեր չկան, որ միայն օտար նկարչութեան մէջ, օտար կիներ կրնան մերկ ըլլալ,  եւ նկարիչը պատկերէ զանոնք: Անոնք տարբեր են իրենց էութեամբ: Ինծի համար դէմքը կարեւոր չէ, այլ` էութիւնը, ատոր համար ես  դիմագիծեր շատ չեմ շեշտեր, ամէն մարդ թող իր ուզած դէմքը տեսնէ:

Բոլոր նշանաւոր նկարիչներ ալ մերկ կիներ նկարած են, սակայն անոնք ամէնքն ալ տարբեր եղած են իրարմէ:

Տիցիանն ալ մերկ կին ունի գծած,  Էլ Կրեքոն ալ,  Կոյան ալ… Բայց Կոյայի  նկարած Մախան  նման չէ  Տիցիանի նկարած կիներուն,  մէկը իտալուհի է, միւսը`  սպանուհի, մէկը  Տիցիանին պատկերացուցած կինն է, միւսը` Կոյային:

Իմ կիներն ալ իմ պատկերացուցած էակներն են: Անգամ մը Յակոբ Յակոբեանը ինծին  հարցուց` չե՞ս վախնար, որ ազգային չըլլան. ես ալ պատասխանեցի` հայ կինը չի՞ մերկանար:

Հ.- Ի՞նչ ուսուցիչներ ունեցած էք:

Կ. Ս.- Անցած եմ գծանկարչական լաւագոյն  ճանապարհը, որ խորհրդային համակարգին մէջ կար: Նկարչական դպրոց յաճախած եմ, ետքը,  հինգ տարի Թերլեմեզեանի անուան ուսումնարան, իսկ հինգ տարի ալ` Գեղարուեստի ակադեմիա: Ուսումնասիրած եմ դասականն ալ, ժամանակակիցն ալ, շատ բան սորված եմ   Ռուպենսի, Էլ Կրեքոյի, Ռեմպրանտի,   Քարավաճոյի արուեստէն: Սակայն որքան ալ սորվիս, ուսումնասիրես, շնորհքդ պիտի ըլլայ: Անշուշտ, բանի մը միայն  աշխատասիրութեամբ պիտի հասնիս: Սուտ է, երբ կ՛ըսեն, թէ այնքան շնորհքով է, որ պէտք չունի աշխատելու: Եթէ չաշխատի, եղած շնորհքն ալ կ՛երթայ:

Ռապոսդիա

Հ.- Պարո՛ն Սայադեան, այնպիսի տպաւորութիւն մը կայ, որ դուք Երեւանի կեդրոնը գտնուող այս աւանին  մէջ կ՛ապրիք մեկուսի կեանքով, միայն կը նկարէք, այդպէ՞ս  է:

Կ. Ս.- Կան մարդիկ, որոնց հետ կը հաղորդակցիմ, սակայն ընդհանուր առմամբ կը սիրեմ առանձնութիւնը: Երկրի ընդհանուր տրամադրութիւնը զիս կը խանգարէ, ընկերային անարդարութիւնը շատ է, նման այլ հարցեր կան…  Ի հարկէ կրնամ գոցուիլ իմ աշխարհիս մէջ,  չհաղորդակցիլ. սակայն արուեստագէտի մը համար այդ մեկուսի կեանքը միշտ չէ, որ  լաւ է: Կու գան ընկերներ, կը զրուցենք, ատոնք հիմնականը նկարիչներ չեն ըլլար, այլ` տարբեր մասնագիտութիւններու տէր մարդիկ:

Հ.- Իսկ երիտասարդներ կու գա՞ն` մասնագիտական խորհուրդներ հարցնելու:

Կ. Ս.- Երբեմն, ոչ յաճախ: Այսօրուան երիտասարդները մեր ժամանակներու երիտասարդներուն պէս չեն, սակայն ըսեմ,  որ կան լաւ երիտասարդ նկարիչներ:

Հ.- Չէ՞ք ուզեր դուք դպրոց մը բանալ եւ անոնց սորվեցնել այն, ինչ որ ժամանակին ստացած եք, նաեւ` ձեր փորձը փոխանցել:

Կ. Ս.- Ո՛չ, որովհետեւ հասկցած եմ, որ դասաւանդելը իմ գործս չէ, ես ստեղծագործող մարդ եմ: Իմ երկու աղջիկներս ալ նկարչութիւն ուրիշին քով սորված են:

Հ.- Պարո՛ն Սայադեան, դուք ըլլալով միջին սերունդի գեղանկարիչ` ի՞նչ կրնաք ըսել, ի՞նչ վիճակի մէջ են ձեր սերդնակից նկարիչները Հայաստանի մէջ:

Կ. Ս.- Շաբաթներ առաջ  Նկարիչներու միութեան համագումարն էր, որուն նաեւ ես մասնակցեցայ եւ այդ համագումարին ժամանակ հասկցայ, որ այսօրուան նկարիչները  տեսակ մը  անհասկնալի  վիճակի մէջ են:

Տակաւին կարծես հին ժամանակները կը կարօտնան, որ ցուցադրուին, դուրս երթան, սակայն ես գիտեմ, որ այդ ամէնը ընելու համար մեր նկարչութիւնը արդէն դպրոց պիտի դառնայ, որ աշխարհի մէջ  ճանչնան իբրեւ հայկական նկարչութիւն,  եւ հայ նկարիչն ալ իր տեղը գտնէ: Այսօր հայկական նկարչութիւն աշխարհին մէջ իբրեւ դպրոց ճանչցուած չէ: Մենք պէտք է փորձենք մատուցել աշխարհին եւ յետոյ տեսնենք`  աշխարհը կ՛ընդունի՞, թէ՞ չէ: Մեր ազգին տաղանդը չի կորսուիր, ինչպէս ըսի` լաւ երիտասարդներ կան, սակայն շա՜տ շա՛տ աշխատանք պիտի կատարուի դուրսի աշխարհին ներկայանալու համար:

Ես  հոլանտացի մէկու մը  հետ կ՛աշխատէի, կ՛ըսէր, որ երեք տեսակի նկարչութիւն կայ`  տեքորաթիվ, առեւտրական եւ հաւաքածոյի յատուկ: Հայ նկարչութիւնը այդպէս ալ չդարձաւ հաւաքածոյի յատուկ նկարչութիւն: Մենք  չունինք   այդպիսի նկարչութիւն: Ո՛չ Փարիզի թանգարաններուն մէջ կայ, ո՛չ մէկ ծանօթ տեղ:  Համաշխարհային ասպարէզ հասնելու համար տաղանդը միայն բաւարար չէ, անհրաժեշտ է, որ քեզ ներկայացնեն եւ ճիշդ ներկայացնեն:   Նշանաւոր հրատարակութիւններու եւ արուեստաբաններու կազմած պատկերագիրքեր,       նշանաւոր  ցուցասրահներ, լայն  ճանաչում… ասիկա է այսօրուան նկարչութեան ճանապարհը:

Հ.- Դուք շատ ցուցադրուած էք դուրսը: Ո՞ր արուեստասէրը աւելի ուշադիր է արուեստի հանդէպ. Հայաստանի՞ թէ՞ դուրսի:

Կ. Ս.- Ճիշդը` ես այդպիսի  բաժանումներ չեմ դներ, այլ կ՛ըսէի ամէն տեղ ալ կան արուեսասէրներ եւ  ոչ արուեստասէրներ: Օրինակ, զիս Աթէնքի մէջ  շատ զարմացուց  այն, որ Աթէնքը, ըլլալով հնադարեան մշակութային կեդրոն, ժողովուրդը  հեռու է արուեստէն: Փարիզի արուեստասէրն ալ ինծի անծանօթ էր: Ամէն տեղ ալ կան ուշադիր եւ անտարբեր արուեստասէրներ: Միայն Հայաստանի մէջ արուեստասէրն ալ այսօր տեսակ մը մոլորած է: Այն, ինչ որ կը մատուցուի, որակը շատ ցած է, փայլուն ցուցահանդէսներ չկան,  ցուցահանդէսները կարծես աւելի շատ թուղթեր լրացնելու համար են: Արուեստասէրն ալ այսօր փոփոխութեան կարիք ունի:

Հ.- Չէ՞ք  մտածեր դուրս երթալու, հոն ստեղծագործելու մասին:

Կ. Ս.- Ես կ՛երթամ, կը ստեղծագործեմ, նորէն ետ  կու գամ: Դուստրս Միացեալ Նահանգներ է, կ՛երթամ, կու գամ, բայց մնայուն երթալու մասին չեմ մտածեր: Չեմ ալ կրնար ըսել,  թէ ատոր պատճառն այն է, որ շատ լաւ կը զգամ հոս… Հայաստանը  ամէն պարագայի քիչ է ստեղծագործողի մը համար: Միշտ դուրս երթալու,  տեսնելու, շնչելու կարիք կայ…

Հայաստանի մէջ շատ բան զիս կը նեղացնէ: Օրինակ, քրիստոնէութենէ հեռու ըլլալը: Երբ ես գացի Արեւմտեան Հայաստան, եկայ, հասկցայ, որ մեր շատ խնդիրները անկազմակերպութենէն կու գան: Կազմակերպելու հսկայական գործ կայ, իսկ մենք  միայն կը խօսինք հայրենասիրութենէ: Հայրենասիրութիւնը խօսքով չէ, այլ` գործով: Եթէ ամէն մարդ իր տեղը ըլլայ, շատ  հարցեր կը  լուծուին:

Մեր ժողովրդին մէկ մասը մինչեւ հիմա ալ չի գիտէր` ինք Արեւմուտքի՞, թէ՞ Արեւելքի մէջ է:

Հ.- Դուք ի՞նչ կը զգաք: 

Կ. Ս.- Ես ինքզինքս Արեւմուտքի մէջ կը զգամ  եւ  քրիստոնեայ կը զգամ, իսկ մեր  շուրջը ապրող բազմաթիւ մարդիկ  քրիստոնեայ նոյնիսկ չեն զգար. այդ մէկը շատ ցաւ կը պատճառէ:

Հ.- Իսկ ձեր նշած  ընկերային  անարդարութեան եւ  շատ մը այլ հարցերու լուծումը ինչպէ՞ս կը տեսնէք:

Կ. Ս.- Ժողովուրդն ի՛նքը պիտի հասուննայ, ոտքի կենայ,  եւ այդ պոռթկումով շատ հարցեր կը   լուծուին: Հակառակ պարագային` այսպէս ոչինչ կ՛ըլլայ: Ժողովուրդին մէջ կը տեսնեմ լուծումը, ոչ մէկ այլ տեղ:

Հ.- Արուեստը կրնա՞յ փոխել շրջապատը:

Կ. Ս.- Արուեստը փոխելու  նպատակ չունի, անիկա կը կրթէ:  Ես կողմնակից եմ անոր, թէ որքան շատ երեխաները պզտիկ տարիքէն   շփուին արուեստի հետ, երաժշտութիւն, պար եւ այլ արուեստներ սորվին, այնքան աւելի լաւ մարդ կ՛ըլլան, կարեւոր չէ` ի՞նչ մասնագիտութիւն կը ստանան:

Հ.- Լիբանանահայ արուեստասէրը ձեւով մը ծանօթ է ձեզի, նկատի ունենալով, որ շատ  տարիներ առաջ այցելած եք: Այսօր ի՞նչ զգացողութիւններով կ՛երթաք ցուցահանդէսի:

Կ. Ս.- Զգացողութիւններս շատ լաւ են, քանի որ  կը կարծեմ, որ կրնանք զիրար հասկնալ, փոխանցել մեր ապրումները, որովհետեւ 1993 թուին երբ  գացած էի, տեսած էի, որ իմ նկարներս կը հաւնին: Իսկ վերջերս ալ իմ որոշ նկարներ «Արամէ» պատկերասրահին միջոցով ցուցադրուած են Լիբանանի մէջ: Այնպէս որ, կրնամ ըսել, որ ձեւով մը  ծանօթ ենք իրարու: Լիբանանը, ըլլալով պատմական երկիր, իր պատմական վայրերով զիս շատ կը գրաւէ: Յուսամ` իմ արուեստս կը խօսի պատմութիւն եւ  հին մշակոյթ ունեցող այդ ժողովուրդին հետ: Իսկ հայկական համայնքն  ալ ինքնին հետաքրքրական է, քանի որ ձեւաւորուած է այդպիսի միջավայրի մը մէջ:

Եթէ չեմ սխալիր, 2000 թուականի սկիզբն էր. նստած էինք «Քազինօ Հաննուշ» (Թաանայէլ, Պեքաա) ու կը զրուցէինք անոր տիրոջ` Էմիլ Հաննուշի եւ գեղանկարիչ Ռաշիտ Ուահպէի հետ: Օրուան խօսակցութեան նիւթը լիբանանահայ գեղանկարիչ Ժան Դարբինեանն էր: Մինչ այդ, թէեւ լսած էի անոր մասին, սակայն ոչ մէկ ստեղծագործութիւն տեսած էի անկէ: Էմիլ Հաննուշ Դարբինեանէն նոր ձեռք բերած էր բնանկար մը, ուր պատկերուած էր հովիւ մը` լեռներուն վրայ: Ի տես այս փոքր չափի բնանկարին` զարմացած էի ու հիացած` միաժամանակ: Ռաշիտ Ուահպէ հպարտ էր, որ վրձնակից ընկերը եղած էր Դարբինեանի, սակայն ցաւով կը նշէր, թէ` «ան լքուած ու մոռացութեան ենթարկուած տաղանդ մըն էր»:

«Դերձակատուն` հին Պուրճ Համուտի մէջ»

Ռաշիտ Ուահպէի վկայութիւններն ու բնանկարի  կատարողական բարձր մակարդակը ոչ միայն հետաքրքրութիւնս շարժեցին, այլեւ յանցաւոր զգացի, որ մինչ այդ լուսանցքի վրայ ձգած եմ այս արժանաւոր արուեստագէտը: Ռաշիտ Ուահպէ պատմեց, թէ ինչպէս Փոլ Կիրակոսեանը, Ժան Դարբինեանը եւ ինք յաճախ օդափոխութեան կու գային Ժելելէ (Շթորայի շրջան) ու երբեմն կը շրջէին Պեքաայի դաշտը եւ բնանկարներ կը պատկերէին: (Ի միջի այլոց  ան տուաւ նաեւ Կալենցի, Թորոս Տէր Յակոբեանի, Յով. Ասատրեանի եւ Թերճանի անունները, որոնց նոյնպէս կը ճանչնար եւ անոնց հետ եւս որոշ մտերմութիւն ունեցած էր):

«Պտղավաճառը Քէմփ Սանճաքի մէջ»

Դարբինեանին բնանկարը մեր դիմացն էր, աթոռին վրայ. Ուահպէ մատնացոյց ընելով զայն` ըսաւ. «Դրէք զայն` Օմար Օնսիի եւ կամ Մուսթաֆա Ֆարրուխի քով ու պիտի համոզուիք, ու Դարբինեանը պիտի չտկարանայ անոնց դիմաց»: Իսկ Էմիլ Հաննուշ հիացական բացագանչութեամբ մը աւելցուց. «Դարբինեանը համալիբանանեան արժէք է, ես գոհ եմ, որ անկէ գործ մը ունիմ, եթէ ուրիշներ ալ ձեռք բերեմ, աւելի ուրախ կ՛ըլլամ»: Ի դէպ, Էմիլ Հաննուշ շարքային արուեստասէր մը չէ, այլ ան լիբանանեան կերպարուեստի մեծագոյն հաւաքորդը կը համարուի` թէ՛ որակով եւ թէ՛ քանակով: Անոր քով կարելի է տեսնել նաեւ բացառիկ Փոլ Կիրակոսեաններ, Կալենցներ, Թորոս Տէր Յակոբեաններ, Աշոտ Զօրեաններ, նոյնի՛սկ հալէպահայ «Եզեկել»-էն գեղեցիկ գործեր ունի:

«Վերապրողներ Քարանթինայի մէջ»

Երբ հարց տուի, թէ` «ի՞նչ տեսակ մարդ էր, եւ ո՞ւր են հիմա անոր գործերը», Ուահպէ գլուխը շարժեց ափսոսանքով ու ըսաւ. «Ոչ մէկը ունէր աշխարհի վրայ, խրճիթի մը մէջ կ՛ապրէր նուազագոյն պայմաններով: Տուփեղէն միսը տուփով կը տաքցնէր քարիւղով բանող ու ձայնաւոր օճախի մը վրայ եւ ուղղակի անկէ կ՛ուտէր… Տառապեալ մըն էր, թշուառ մը, սակայն գիտակից իր տաղանդին` հպարտ էր ու ինքնավստահ: Կատաղի վիճող մըն էր, ոչ մէկ զիջում կ՛ընէր իր արուեստի ըմբռնումներէն: Կը քննադատէր այն բոլորը, որոնց գործերը չէր հաւներ, այդ պատճառով ալ բազմաթիւ չսիրողներ ու «թշնամիներ» ունէր: Մնաց աղքատ ու չկրցաւ իր արուեստով օրապահիկը ապահովել ու տաղանդը ամբողջութեամբ դրսեւորել: Միջոցները կը պակսէին իրեն, կը նկարէր փոքր կտաւներու եւ կամ պատահական խաւաքարտերու ու թուղթերու վրայ: Քիչ կը ստեղծագործէր ու հազուադէպ պարագաներու միայն կը ցուցադրուէր: Կը մերժէր կողմնակի գործերով դրամ շահելու առաջարկները: Մնաց արուեստագէտ` առանց հասկցուելու ու գնահատուելու: Ափսո՜ս… շա՛տ ափսոս»:

«Հին Պէյրութ»

Թերեւս, հարազատօրէն չկրցայ արտաբերել Ռաշիտ Ուահպէի խօսքը, սակայն իր ամբողջութեանը մէջ իմաստն ու բովանդակութիւնը այս էր: Ան կը խօսէր խիստ զգացական ու յուզումով: Յուզուած էինք նաեւ մենք: Էմիլ Հաննուշ աւելցուց. «Փաստօրէն` Վան Կոկի Լիբանանին տարբերակը: Այո՛, պէտք է որոնենք անոր գործերը ու բացայայտենք անոր տաղանդը…»:

Այդ օրէն ի վեր սկսայ պրպտումներու: Այսօր ձեռքիս տակ ունիմ բաւականին նիւթ իր մասին: Կան վկայութիւններ իր ժամանակակիցներէն (Ժոզեֆ Թարրապ, Կիւվտեր, Զաւէն Խտըշեան, Յարութիւն Թորոսեան), որոնք համակրանքով ու գնահատանքով խօսած են իր մասին: Կան երկու խմբային պատմական լուսանկարներ` տրամադրուած Յարութիւն Թորոսեանի կողմէ: Մեզի յայտնի են արդէն շուրջ երեսուն ստեղծագործութիւններ, որոնցմէ մէկը կը գտնուի Հայաստանի պետական պատկերասրահը: Տնօրէնին` Տիգրան Ճինպաշեանի վկայութեամբ քանի մը հատ կայ «Մ. եւ Հայկ Արսլանեան» ճեմարանի հաւաքածոյին մէջ: Որոշ թիւով գործեր կան նաեւ Տիգրան Թոսպաթի, Սիմոն Սիմոնեանի եւ փարիզաբնակ այլ արուեստասէրի մը հաւաքածոյին մէջ: Հնարաւոր է, որ Զմմառի հայ կաթողիկէ վանքի հաւաքածոյի մէջ եւս յայտնաբերուին Ժան Դարբինեանին գեղանկարներէն, որովհետեւ վկայութիւններ կան այն մասին, թէ ան կեանքի վերջին տարիներուն հոն «ապաստանած» էր:

«Երդիքներ Քարանթինայի մէջ»

Տանիէլ Գզնունի իր «Հայ կերպարուեստագէտներու» համառօտ բառարանին մէջ տեղ տուած է նաեւ Ժան Դարբինեանին: Կը պարզուի, որ բուն անունը Յովհաննէս է եւ կը սերի «Չիլինկիրեան» գերդաստանէն: Ծնած է Կիւրին: 1937-1942 մասնագիտական կրթութիւն ստացած է, Պէյրութի Ժորժ Միշլէի արուեստանոցին մէջ, իբրեւ դասընկեր ունենալով` Կալենցը, Յովհաննէս Ասատրեանն ու Թերճանը: Առաջին անգամ կը ցուցադրուի 1946-ին, իսկ 1956-ին ու 1961-ին կու տայ անհատական ցուցահանդէսներ Պէյրութի մէջ: Իր վերջին ցուցահանդէսին առիթով «Սփիւռք» շաբաթաթերթի 1962, 14 յունիսի համարին մէջ Կարօ Բարսեղեան  դրուատական յօդուածով մը կ՛անդրադառնայ անոր ստեղծագործական կեանքին` «Ժան Դարբինեանի ցուցահանդէսը» խորագիրին տակ: Ըստ Գզնունիի, անոր կարեւոր գործերն են` «Սպասում», «Ափրիկէի  ափերը», «Տուներ Համրայի մէջ», «Ոսկեղէն երազներ», «Փարոսը անձրեւի տակ», «Կարմիր ճառագայթներ» եւ այլն: Բացի Ռաշիտ Ուահպէէն, ան կապեր ունեցած է նաեւ Նիքոլա Նամմարի, Ամին Սֆէյրի, Սալիմ Աթթարի եւ այլ լիբանանցի արուեստագէտներու եւ մտաւորականներու հետ:

«Նահր գետը Քարանթինայէն կ՛անցնի»

Բացի լիբանանեան եւ սուրիական շարք մը տեսարժան վայրերէ, Ժան Դարբինեան պատկերած է նաեւ Քարանթինայէն եւ Քեմփ Սանճաքէն առնուած որոշ տեսարաններ, ուր գեղեցկօրէն ու ամենայն հարազատութեամբ դրսեւորած է հայ գաղթականներու կենցաղն ու առօրեան: Այս առումով, անոր ստեղծագործութիւնները կը զգենուն նաեւ պատմամշակութային արժէք, յատկապէս երբ ի նկատի ունենանք, որ ան Եղեռնէն ճողոպրած հայ ստեղծագործ մըն է: Ցարդ անոր տոհմական ծագումն ու առհասարակ ստեղծագործական կեանքը կը մնան մութ ու խորհրդաւոր: Բացայայտելու պարագային աւելի լաւ պիտի կարողանանք ըմբռնել անոր արուեստն ու գնահատել զայն:

Եւ որպէսզի հնարաւոր ըլլայ  արժանին հատուցել արժանաւորին, պէտք է միասնաբար աշխատինք: Մեր ընթերցողներէն անոնք, որոնք ստեղծագործութիւններ եւ կամ որեւէ տեսակի տեղեկութիւններ ունին Ժան Դարբինեանի մասին, կը խնդրուի («Ազդակ»-ի միջոցով) կապ պահել մեզի հետ, որուն համար խորապէս շնորհակալ պիտի ըլլանք: Իսկ հնարաւորութեան չափ ամբողջական դարձնելու համար մեր հաւաքած տեղեկութիւններն ու լոյս աշխարհ բերելու մոռացութեան ենթարկուած տաղանդ մը, կը խնդրուի հայ մամուլէն ու համացանցային լրատուամիջոցներէն  արտատպել եւ կամ թէկուզ հակիրճ ձեւով անդրադառնալ այս թեմային:

Կապ: noahsark95@gmail.com
հեռ:+ 9613727211
+ 9614711852

Սիրուն Երէցեանի հայկական տառերը

Երբ կ՛ըսենք, թէ հարկաւոր է հոգեւոր ժամանակակից մշակոյթ ստեղծել, չի նշանակեր  անպայման անցեալէն կտրուիլ: Ընդհակառակը, խօսքը կը վերաբերի միջնադարեան մշակոյթի վերարժեւորման, վերաթարմացման ու վերաիմաստաւորման: Օրինակի համար, «Սիսթըմ աֆ է տաուն» ժամանակակից նուագախումբը գեղեցկօրէն վերամշակած է «Տէր ողորմեա»-ն ու պատշաճեցուցած` ժամանակակից հայ երիտասարդի խառնուածքին ու երաժշտական ճաշակին:

Այս առումով, հայ մանրանկարչութիւնը չափազանց հարուստ է եւ մեծ հնարաւորութիւններ ունի վերաիմաստաւորուելու: Ժամանակին, խորհրդային շրջանին, Սուրէն Խաչիկեանն ու կարգ մը այլ հայ գեղանկարիչներ փորձեր կատարեցին, սակայն անոնք մնացին շուքի մէջ` տարբեր պատճառներով:

Այսօր լաւ լուրը կու գայ Քալիֆորնիայէն: Վերջերս Կլենտէյլի «Էփրիլ փապլիշինկ» հրատարակչատունը լոյս ընծայած է գերիրապաշտական հակումներու տէր գեղանկարիչ Սիրուն Երէցեանի երկրորդ պատկերագիրքը` «Սիրուն տառեր», որ ունի «Armenian Ornate Initials» («Հայկական նկարազարդուած սկզբնական տառեր») ենթախորագիրը: Ճիշդ է, որ գիրքը մեծմասամբ նուիրուած է նկարազարդուած հայ սկզբնատառերուն, սակայն, բացի այն իրողութենէն, որ անոնցմէ իւրաքանչիւրը առանձին ստեղծագործութեան մը կշիռը ունի, կան նաեւ առանձին թեմաներով այլ գործեր, ինչպէս` «Կենաց ծառեր»-ու, «Սիրամարգ»-ի, «Դրախտ»-ի, «Խորաններ»-ու եւ այլ տարբեր տեսակի խորհրդանշաններու:

Երկու հարիւր յիսուն էջերէ բաղկացած այս գեղատիպ պատկերագիրքին շնորհահանդէսը տեղի պիտի ունենայ 5 փետրուարի երեկոյեան, «Կլենտէյլ փապլիք լայպրերի»-ին մէջ

Ահաւասիկ տաղանդաւոր արուեստագիտուհի մը, որ լաւապէս ուսումնասիրելէ ետք հայ միջնադարեան գեղանկարչութիւնը, կրցած է վերաթարմացնել, վերաիմաստաւորել եւ վերարժեւորել հայ հոգեւոր մշակոյթի մէկ կենսական երակը: Անոր ստեղծագործութիւններէն շատեր (որոնք ունին կոթողային բնոյթ), հարկաւոր է զետեղել մեր եկեղեցիներէն ներս, մանաւա՛նդ անոր համար, որ հայ մերօրեայ հաւատացեալը իր ժամանակակից գեղագիտական ըմբռնումներուն, խառնուածքին ու ճաշակին համապատասխան արուեստի պիտի հանդիպի ու հաճոյքով պիտի աղօթէ անոնց դիմաց: Այս պատկերագիրքը արժանի է գնահատանքի ու առանձինն քննարկման:

Երեւանի մէջ խստաշունչ ձմեռ է. գեղանկարիչ Քարլոս Սայադեանի հետ կ՛ուղեւորուենք Երեւանի կեդրոնը` Նորագիւղ թաղամասին մէջ գտնուող իր տունը, ուր նաեւ գեղանկարչին արուեստանոցն է… Ձմեռը կը մնայ դուրսը. տան մէջ մեզ կը դիմաւորէ տաքուկ գոյներու եւ հարուստ բնապատկերներու արուեստ մը, որ կը վկայէ գեղանկարիչին հոգիին ջերմութեան մասին: Ան կ՛ուզէ փոխանցել այդ ջերմութիւնը, քանի որ երբ նկարէ, գոյնն ու պատկերը այլեւս իրեն չեն պատկանիր: Ան կը դառնայ հաւասարապէս բոլորիսը, սակայն իւրաքանչիւրս իր ներաշխարհի ապրումներուն համահունչ կը զգայ կտաւը. «Այդպէս ալ պէտք է ըլլայ: Արուեստասէրը տարբեր կ՛ըլլայ: Իր ապրած ու անցած կեանքին, ստացած կրթութեան, ապրած միջավայրին, Աստծոյ տուած շնորհքին  համապատասխան ամէն մարդ կը զգայ արուեստը», կ՛ըսէ Քարլոս Սայադեան:

Երազային, բայց տպաւորիչ է Քարլոս Սայադեանի գեղանկարչական աշխարհը: Ան հայ ժամանակակից գեղանկարչութեան ամէնէն նշանակալի անուններէն մէկն է, որ տասնամեակներու իր աշխատանքով ստեղծած է ինքնուրոյն ձեռագիր մը:

Սայադեանի բնապատկերները հարուստ են եւ հիւթեղ. ողջ Հայաստանն ու Արեւմտահայաստանի մէկ մասը պտտած է` ամբողջացնելու համար հայոց բնաշխարհը  պատկերող  իր շարքը:

Սակայն բնապատկերներէն զատ, Քարլոս Սայադեան շատ կը  նկարէ նաեւ կիներ: Անոր գեղանկարներուն  կիները նուրբ են եւ գերող` համարձակօրէն կը ցուցադրեն իրենց մերկութիւնը: Ժամանակին ունեցած է բնորդներ, սակայն կ՛ըսէ. «Կիները վաղուց արդէն իմ երեւակայութեանս մէջ են, ուզած կինս կրնամ նկարել: Եւ մեծ մասամբ անոնք հայ են: Հայն ալ կրնայ մերկ ու համարձակ երեւիլ. հայկականութիւն ըսելով միայն ազգային տարազն ու գլխաշորը պէտք չէ հասկնալ», կ՛ըսէ գեղանկարիչը` միաժամանակ դիտել տալով, որ իր արուեստին մէջ տեղ գտած կիները խորք ունեցող, տպաւորող կերպարներ են:

Բնանկարներ, կիներ, նաեւ` քոլաժներ… Ահա հիմնականը, զոր կը պատկերէ Քարլոս Սայադեան իր արուեստին մէջ: Ժամանակին նաեւ այլ ոճերու եւ նիւթերու դիմած է, սակայն ի վերջոյ հասկցած է, որ միայն դասական նկարչութեամբ կարելի է արտայայտել ու ճիշդ կերպով փոխանցել ըսելիքը:

Շուտով Քարլոս Սայադեանի գեղանկարչութեան հաղորդակից պիտի ըլլայ նաեւ լիբանանահայ արուեստասէրը: Կազմակերպութեամբ Համազգայինի «Լիւսի Թիւթիւնճեան» ցուցասրահին, փետրուար ամսուն Համազգայինի ցուցասրահին մէջ պիտի բացուի հայրենի տաղանդաւոր գեղանկարիչ Քարլոս Սայադեանի գեղանկարներու ցուցահանդէսը:

Մեր այցելութեան  պահուն գեղանկարիչը կ՛աշխատէր, կը ստեղծէր նոր նկարներ` թարմ ու նոր  շունչով ներկայանալու համար: Իրեն հետ Լիբանան պիտի տանի նաեւ իր անցեալի նկարներէն, որոնք արդէն դասականութեան շունչը կը կրեն իրենց վրայ:

Ի դէպ, ան Լիբանանի մէջ եղած է տարիներ առաջ (1993 թուականին): Այդ ժամանակ իրեն հետ բերած գեղանկարները տեղ գտած են հայ մեծահարուստի մը անձնական հաւաքածոյին մէջ. «Այնպէս որ,  ես ծանօթ եմ լիբանանահայ արուեստասէրին, յուսամ իրենք ալ զիս կ՛ընդունին», ցուցահանդէսի նախապատրաստական աշխատանքներէն առաջ  ըսաւ Քարլոս Սայադեան:

Սայադեան  կը պատկանի հայ ժամանակակից  կերպարուեստի  դասական դպրոցին. կ՛ըսէ, թէ իր վրայ մեծ ազդեցութիւն ունեցած է դասական նկարչութիւնը, մանաւանդ` արեւմտեան արուեստը, չի ծածկեր այն, որ նաեւ հայկական ազդեցութիւն կրած է իր նկարչութեան մէջ: Սակայն ժամանակի ընթացքին ազդեցութիւնները մէկ կողմ մղուած են եւ, Աստծոյ տուած շնորհքին միախառնուելով իր ստացած հրաշալի կրթութիւնն ու աշխատասիրութիւնը, Սայադեան ստեղծած է արուեստ մը, որ արդէն դուրս եկած է Հայաստանի սահմաններէն` հիացնելով բազմաթիւ օտարները:

Գեղանկարիչը առհասարակ ինքզինք կը նկատէ արեւմտեան արժէքներու կրող եւ իսկական քրիստոնեայ. «Ցաւօք մեր ժողովուրդին մէկ մասը քրիստոնեայ է միայն խօսքով: Իսկ քրիստոնէութիւնը ապրելակերպ է, եւ ոչ` խօսք:  Մեր կեանքին մէջ շատ բաներ այլ կերպ կ՛ըլլային, եթէ հայերս իսկական քրիստոնէական արժէքներուն հաւատարիմ մնայինք, եւ ամէն մարդ գտնուէր իր տեղը», մեր զրոյցի ընթացքին ըսաւ Քարլոս Սայադեան:

Ան ցուցահանդէսներ ունեցած է նաեւ Միացեալ Նահանգներու, Ֆրանսայի, Ռումանիոյ, Արաբական Միացեալ Էմիրութիւններու, Յունաստանի, Ռուսիոյ եւ այլ երկիրներու մէջ:

Քարլոս Սայադեանի հետ ամբողջական հարցազրոյցը` իր ունեցած յաջողութիւններուն, արուեստին եւ հայութեան շատ մը հարցերուն մասին, պիտի ներկայացնենք մեր յառաջիկայ թիւերուն մէջ` իր լիբանանեան ցուցահանդէսէն առաջ:

Վերջապէս…

21 նոյեմբեր 2013-ին Հայաստանի Հանրապետութեան նախագահ Սերժ Սարգսեան, Մովսէս Խորենացjի բարձրագոյն մետալով պատուեց «Արեւելեան քրիստոնեայ գորգը»-ի հեղինակ, գերմանացի գիտնական, դոկտ. Վոլքմար Կանցհորնը, որ 1987-ին ուսումնասիրած էր հայկական գորգը եւ ներկայացուցած զայն իբրեւ իր դոկտորական թէզը` Գերմանիոյ Թիւպինկըն քաղաքի համալսարանի «Մշակոյթներու ուսումնասիրութիւն» բաժնին մէջ: Նոյն տարին ան հրատարակած է իր թէզը` «Արեւելեան քրիստոնեայ գորգը», նախ գերմաներէն, ապա` ֆրանսերէն եւ անգլերէն լեզուներով:

Երբ մեր ձեռքին տակ ունեցանք 2003-ին, Փարիզի մէջ` սոյն աշխատութեան ֆրանսերէն հրատարակութիւնը, գրախօսական մը գրեցինք հետեւեալ խորագրով. «Վոլքմար Կանցհորնի գիրքը հայկական գորգաշինութեան բերած նպաստին մասին»: Կը զարմանայինք, որ Հայաստանի կառավարութիւնը արձագանգ չէր տար` հեղինակը Հայաստան հրաւիրելով եւ պատուելով արժանացնել Հայաստանի բարձրագոյն մրցանակով:

Իր պարգեւատրման առիթով լրագրողներուն հետ ունեցած զրոյցին ընթացքին գերմանացի արուեստաբանը ըսաւ, որ հայկական գորգարուեստի ուսումնասիրութեան ընթացքին քննած է հայկական գորգարուեստի 2,5 հազար տարուան հարուստ պատմութիւնը: «Իմ գիրքս նուիրուած է հայկական զարդարուեստին: Ազնիւ պէտք է ըլլամ ու ըսեմ, որ գիրքի պատրաստութիւնը պատահականութեան արդիւնք էր: Ես արուեստի պատմութեան մասնագէտ եմ, տարիներ առաջ ինծի տուած էին գորգ մը, որուն ծագումը պէտք է բացայայտէի», ըսաւ ան: Կանցհորն դիտել տուաւ, թէ ինչ որ գրականութիւն մը գրուած է անպայման ճիշդ չէ: «Կ՛ենթադրէի, որ այս գորգը իսլամական ծագում ունի, սակայն հետազօտութիւնը ցոյց տուաւ, որ գորգը հայկական է», հաստատեց ան:

Ան նաեւ խոստովանեցաւ, որ թուրքերուն հետ երբեմն հարցեր ունեցած է, թէեւ ունի մեծ թիւով թուրք գիտնական ընկերներ:

Նշենք, որ Վոլքման Կանցհորնը Հայաստան կը գտնուէր «Հայկական հանգոյց. գորգարուեստի աւանդութիւնները» խորագիրով Երեւանի մէջ տեղի ունեցած միջազգային գիտաժողովին մասնակցելու, ինչպէս նաեւ իր աշխատութեան հայերէն թարգմանութեան շնորհահանդէսին առիթով: Գիրքը, որուն խորագիրն է «Քրիստոնեայ-արեւելեան գորգը. ակունքներից մինչեւ 18 դարն ընկած պատկերագրական եւ պատկերագիտական զարգացման ուրուագիծ», շնորհահանդէսին ընթացքին ներկայացուեցաւ Հայաստանի պատմութեան տնօրէն Անելկա Գրիգորեանի կողմէ: Ան հաստատեց, որ հանրագիտարանային բնոյթ ունեցող այդ ծաւալուն (534 էջ) աշխատութիւնը աննախընթաց պատկերներու վրայ հիմնուելով շատ մեծ արժէք կը ներկայացնէ: Գրիգորեանի համաձայն, անոր հայերէն թարգմանութեամբ հրատարակուիլը մշակութային իրադարձութիւն է, գորգագիտութեան իւրայատուկ ձեռնարկ, հայոց պատմութեան եւ մշակոյթի տարբեր խնդիրներու առաջադրման ու մեկնութեան իւրայատուկ հրաւէր մերօրեայ եւ ապագայ գիտնականներուն:

Ստորեւ գրախօսականը` գրուած 2003-ին, տպուած «Դիտանկիւնէս» հատորին մէջ:

Վոլքմար Կանցհորնի Գիրքը`
Հայկական Գորգաշինութեան Բերած
Նպաստին Մասին

Հայ ժողովուրդի բարեկամներու ցանկին վրայ կ՛աւելնայ նոր անուն մը` Վոլքմար Կանցհորն (Volkmar Ganthorn) գերմանացի աշխարհահռչակ արուեստաբան, որ իր դոկտորական թէզին համար ընտրած է հայկական գորգարուեստը եւ զայն ներկայացուցած Թիւպինկըն քաղաքի համալսարանի «Մշակոյթներու ուսումնասիրութիւն» բաժնին մէջ, 1987-ին:

Նոյն տարին ան հրատարակած է իր թէզը` «Արեւելեան քրիստոնեայ գորգը», նախ գերմաներէն, ապա ֆրանսերէն եւ անգլերէն լեզուներով:

Եթէ դոկտոր Լեփսիւս արեւմտեան աշխարհին ծանօթացուցած է թուրքերուն կողմէ գործուող Ցեղասպանութիւնը, եթէ Արմին Վեկներ լուսանկարած է սովամահ երեխաներն ու մայրերը` օր մը զանոնք աշխարհի խղճին ներկայացնելու, եթէ Մարի Ճեքըպսըն հաւաքած ու փրկած է հազարաւոր հայ որբեր եւ Նանսէն տուած է` անապատէն փրկուածներուն, պատկանելիութիւն, ապա Վոլքմար Կանցհորն, մշակութային գետնի վրայ, նոյնքան կարեւոր գործ մը կատարած է` յայտնելով աշխարհին, թէ գորգաշինութիւնը ծագում առած է Հայաստա՛նի մէջ, զարգացած եւ ճառագայթած աշխարհի չորս ծագերը:

Իսկ այս ըսածը փաստելու համար աշխարհի տարածքին գտնուող բոլոր թանգարաններու եւ անձնական հաւաքածոներու գործերը քննութենէ անցընելէ ետք գիտականօրէն, սելճուքներու եւ թուրքերու վերագրուած գորգերը կը վերադարձնէ անոնց բո՛ւն տիրոջ` հայ ժողովուրդին:

Հայկական գորգերը եւ անոնց ազդեցութեամբ հիւսուած գորգերը կը բաժնէ 12 խումբերու, ըստ իրենց իւրայատուկ խաչամոթիվներուն:

Ահա թէ ի՛նչ կը գրէ ան իր գիրքի յառաջաբանին մէջ. «Հեղինակին նպատակը ոչ միայն ցոյց տալ է, թէ արեւելեան գորգը շինուած չէ գետին փռուելու եւ կոխկռտուելու «բարբարոս» եւրոպացիներուն կողմէ, որոնք եղած են առաջիններէն` իրենց կօշիկներով զայն փճացնող: Կը յուսայ, որ մարդիկ կը գիտակցին ի վերջոյ, թէ հաւատացեալ քրիստոնեաներու համար անոնք եղած են սրբանկարներ` ոչ պատկերաւոր, պաշտամունքի առարկաներ արեւելեան քրիստոնեայ եկեղեցիներուն մէջ: Ուրիշ այլ հիւսուածեղէններու կողքին, գորգաշինութիւնը կը հանդիսանայ հայ ժողովուրդին մեծագոյն նպաստը ամբողջ աշխարհի արուեստի պատմութեան: Այս իրողութիւնը թող նկատուի պզտիկ սրբագրութիւն մը ժողովուրդի մը նկատմամբ, որ իր պատմութեան աւելի քան 2000-ամեայ շրջանին տառապած է, աւելի քան որեւէ ժողովուրդ իր աշխարհագրական դիրքին պատճառով, որովհետեւ անիկա կը գտնուի արեւելքի եւ արեւմուտքի միջեւ: Ան բազմաթիւ անգամներ եղած է բաժան բաժան, շահագործուած, կողոպտուած, հարկադրուած գաղթելու, հալածուած, անարգուած ու սպաննուած: Յարձակողները նոյնիսկ տիրացած են իր արուեստի գործերուն: Այս գործերը վերագրուած են բռնագրաւողներուն, ըլլայ ծանօթութեան պակասէն, ըլլայ զեղծարարութեամբ:

«Արեւելեան գորգերու մոթիվներու հայկական պատկանելիութիւնը կարեւոր տարր մըն է հայկական ինքնութեան համար, եւ պէտք է ընդունուի որպէս այդպիսին»:

Նոր հատորը` յաւելուած եւ վերամշակուած, հրատարակուած է ֆրանսերէն լեզուով, 1998-ին Գերմանիա, «Թաշըն» հրատարակչութեան կողմէ, «Արեւելեան գորգը» խորագիրով, «Գորգաշինութիւնը եւ իր հոլովոյթը սկիզբէն մինչեւ 18-րդ դար»: Կը պարունակէ 1000 գորգերու, գծագրուած մոթիվներու, մանրանկարներու, խաչքարերու լուսանկարներ, 600-ը` գունաւոր, 400ը` սեւ-ճերմակ:

Աշխարհի ամէնէն նշանաւոր արուեստագէտներու գործերուն մէջ երեւցող հայկական գորգեր

Գիրքի «շնորհակալութիւններ» բաժնին մէջ հեղինակը կը գրէ. «Արեւելեան քրիստոնեայ գորգը արդիւնքն է հիմնական փնտռտուքներու, որոնք տեւեցին բազմաթիւ տասնեակ տարիներ: Սկիզբը ոչ մէկ ծանօթութիւն գոյութիւն ունէր, ոչ իսկ կասկած մը, որ կրնար մտածել տալ անոր քրիստոնէական ծագումին մասին: Վերջացնելէ առաջ այս գիրքին ձեռագիր խմբագրութիւնը, հեղինակը նոյնպէս նպատակ ունէր ներկայացնել իսլամական արեւելեան գորգը: Սակայն, դժբախտաբար, շատ քիչ գորգեր` հիւսուած մինչեւ 19-րդ դար, կրնան նկատուիլ վստահօրէն, իսլամական գործածութեան մէջ: Կարեւորագոյնները անոնցմէ` այս գիրքին մէջ տեղ գտած են` բաղդատութեան նպատակով միայն»:

Գիրքին մէջ կարելի է տեսնել բազմաթիւ նշանաւոր նկարիչներու իւղանկարներ, որոնց մէջ կան հայկական գորգեր: Յիշենք անոնցմէ` Հոլպէյնը, Մեմլինկը եւ Ճիոթթոն:

Տրուած են Հայաստանի 4 քարտէսներ, զանազան ժամանակաշրջաններու սահմաններով եւ քարտէս մը, որ ցոյց կու տայ հայերու գաղթօճախները` Ասիայէն մինչեւ Ծայրագոյն Արեւելք, մինչեւ Հնդկաստան եւ Չինաստան մէկ կողմէ, Ֆրանսա, Անգլիա, Սպանիա, Պոլոնիա` միւս կողմէ: Տուեալ երկիրներու մէջ, ինչպէս Եգիպտոս, Թուրքիա, Պարսկաստան, Արեւելեան Եւրոպա եւ Ռուսիա, հայերը իրենց հետ տարած են գորգագործութեան արհեստը եւ զարգացուցած զայն:

Պատմական խորապատկերի վրայ, Վոլքմար Կանցհորն փաստեր կը բերէ Խեթական եւ Ուրարտական թագաւորներու հագուստներու զարդանախշերէն, Բազիրիկ գորգէն, որ կը պատկանի Վանի հայկական թագաւորութեան (Ուրարտու) շրջանին, եւ որ ունի նոյն խաչաձեւ մոթիվը եւ նոյն գործուածքի ձեւը, որ հանգուցաւոր ձեւն է, ինչ որ 1000 տարի յետոյ գործուած գորգը: Մեծ արուեստաբանը կը յիշատակէ Մարքօ Փօլոյի այցելութիւնը Կիլիկիա եւ հայ թագաւորներու պալատներուն մէջ տեսած հրաշալի գորգերը: Նաեւ կը յիշատակէ մէկ առ մէկ արաբ պատմիչներու տուած տեղեկութիւնները հայկական գորգերու մասին: Չի մոռնար յիշելու հայոց` արաբներուն տուած տուրքերու շարքը, հայկական մետաքսէ եւ բուրդէ հիւսուած գորգերը:

Գիրքին մէջ տպուած են բազմաթիւ հայկական մանրանկարչական գործեր, խաչքարեր, զարդաքանդակներ, որոնց մոթիվները զուգահեռաբար կ՛ընթանան հայկական գորգերու մոթիվներուն հետ:

Վոլքմար Կանցհորն բացատրութիւններ կու տայ հայկական գորգերուն վրայ գտնուող հայերէն տառերու մասին, ինչպէս Տ:Տէր, Է:Էութիւն եւ այլն:

Բազմաթիւ հին գորգերու նմուշներ, որոնք ցուցադրուած են Պոլսոյ կամ Անգարայի թանգարաններուն մէջ, «Թրքական եւ իսլամական հնութիւններ» վերագրումով, քննութեան առնուած են եւ հաստատուած, որ հայկական են:

Պիտի չզարմանանք եթէ օր մը Թուրքիոյ տարածքին գտնուող հայկական եկեղեցիներն ալ ներկայացուին իբրեւ «Թրքական եւ իսլամական հնութիւններ»:

Գիրքը կը փակուի 1041 թուի գեղեցիկ խաչքարով մը (Եղէգնաձոր) եւ հայերէն տառերու աղիւսակով մը:

Ոեւէ հայ պէտք է ունենայ այս գիրքը իր տան մէջ, ինչպէս պիտի ունենար «Խաչքարերու» կամ «Եկեղեցիներու» գիրքերը:

Գերմանացի արուեստաբանը աւելի բան գիտէ հայոց պատմութեան եւ հայ արուեստին մասին, քան հայերս:

ՅԱՐՈՒԹԻՒՆ ԹՈՐՈՍԵԱՆ

Փարիզ-Պէյրութ
28 ապրիլ 2003

ՏՈՂԱՏԱԿ

1.- Վոլքմար Կանցհորն, երբ պիտի հրատարակէր իր թէզը, երկար մտածելէ ետք, ընտրեց «Արեւելեան քրիստոնեայ գորգը» վերնագիրը, որովհետեւ թուրքերը կրնային հրատարակուած բոլոր գիրքերը` տպարանէն դուրս չելած, գնել եւ փճացնել, քանի Անգարայի եւ Պոլսոյ թանգարաններուն մէջ գորգի կտորներ ներկայացուած էին որպէս իսլամական-թրքական գորգաշինութեան նմուշներ: Կանցհորն առանձին առանձին ուսումնասիրելով այդ նմուշներու մոթիվները, զանոնք կը վերադարձնէր իրենց տէրերուն` հայերուն:

2.- 1955-ին Վ. Ս. Թեմուրճեան, գիրքը Հայկական ՍՍՌ գիտութիւնների. Ակադեմիայի պատմութեան ինստիտուտի կողմէ հրատարակուած էր «Գորգաշինութիւնը Հայաստանում» վերնագրուած:

Այդ` «պատմա-ազգագրական ուսումնասիրութիւնը» միակ գիրքն է, աշխարհի բոլոր լեզուներով տպուած, հայկական գորգին նուիրուած գիրքերուն մէջ, ուր հանգամանօրէն ուսումնասիրուած է հայկական գորգաշինութեան պատմութիւնը եւ ստացած իր արժանի տեղը. թէ «գորգաշինութիւնը ծագում առած է Հայաստանի մէջ ու տարածուած աշխարհով մէկ, շնորհիւ հայերու գաղթերուն»: «Գորգաշինութիւնը ըլլալով ազգային արհեստ, հայերը իրենց հետ տարած են ու սորվեցուցած զայն այլոց»:

Հեղինակը` Վ. Ս. Թեմուրճեան, տրուած ըլլալով, որ չէր կրնար բացայայտօրէն ըսել, թէ «գորգը ծնած է Հայաստանի մէջ, այդ մէկը կրնար ազգամոլութիւն սեպուիլ խորհրդային գաղափարախօսութեան կողմէ, տուրք տուած է, խօսելով նաեւ ազրպէյճանական գորգերու մասին, որոնք ընդօրինակութիւններ են հայկական գորգերէ», ինչպէս գրած է Վոլքմար Կանցհորն:

Էութեամբ պոռնիկ կին գոյութիւն չունի, պոռնիկի խառնուածք ունեցող տղամարդիկն են, որ կ’այլասերեն զանոնք:

ՓՈԼ ԿԻՐԱԿՈՍԵԱՆ

Այնքան Ատեն, Որ Կիներու Վարկն Ու Իրաւունքը
Փոլ Կիրակոսեանի Նման Պաշտպանող
Մեծազդեցիկ Արուեստագէտներ Կան,
Կիները Մտահոգուելու Պէտք Չունին…

«Նստած կինը անապատին մէջ»

Եթէ ոչ շարադրանքը, ապա այս ասոյթին իմաստն ու բովանդակութիւնը ուղիղ կը համեմատին Միխայիլ Նայիմէի արտայայտած մտքին հետ: Միխայիլ Նայիմէն ու իր նման շատեր ատենին ոչ միայն բարձր գնահատեցին Կիրակոսեանին արուեստը, այլեւ շեշտը դրին անոր մարդասիրական եւ կատարողական բացառիկ կարողականութեան վրայ: Իսկ Կիրակոսեանի արուեստին մարդասիրական բնոյթը տղամարդէն առաջ պայմանաւորուած է կին կերպարի կերտումով, ուր իգական սեռը  կը մեծարուի եւ կը գնահատուի իբրեւ կեանքի աւիշ ու ստեղծագործ սերմ:

Թերեւս չկայ կերպարուեստագէտ մը, որ յօրինած եւ կամ անդրադարձ չըլլայ կին կերպարի բացայայտման: Սակայն չափազանց  քիչ են այն գեղանկարիչները, որոնք քանի մը (երբեմն միայն մէկ) վրձնահարուածներով կրնան կերտել կազմաւորուած կերպարներ: Այդ չափազանց քիչ գեղանկարիչներէն մէկը  անկասկած որ Փոլ Կիրակոսեանն է:

Կին էակի հանդէպ բացառիկ սէր ու ակնածանք տածող այս արուեստագէտին կերտած  կերպարները, բարոյական եւ կամ հպարգելքներէ (թապու) ձերբազատած ու հաճոյամոլ կիներ չեն, այլ մարդասիրական գաղափարական լիցք ունեցող ու անոր համապատասխան կեանքի հանդէպ բարոյական կեցուածք որդեգրած այն էակներն են, որոնք կա՛մ մայրանալու ընդունակ պարմանուհիներ են, կա՛մ կեանքի շարունակականութիւնը ապահոված մայրեր եւ կա՛մ ալ տոհմին նեցուկը հանդիսացող տանտիկիններ: Փոլ Կիրակոսեանին կերտած կին կերպարներու հոգեկան ներքին ամրութիւնը պայմանաւորուած է նախ անոնց կեանքին փորձութիւններու մէջ տաղուած ըլլալու եւ ապա իրենց արժանապատուութիւնը բարձր պահելու վճռակամութենէն: Նոյնիսկ երբ ան կը պատկերէ մերկուհիներ եւ պարուհիներ, զանոնք չի ներկայացներ իբրեւ անասնական բնազդներով տարուած այլասերածներ, այլ  հրապուրիչ ու ցանկայարոյց ըլլալով հանդերձ, անոնք կը մնան կիրթ ու պարկեշտ էակներ:

Գրեթէ չեն ժպտիր, անոնք թախծոտ եւ մտազբաղ տեսք ունին եւ յաճախ կը տուայտին ապագայի անորոշութեան դիմաց:

Այս կենսասէր ու մարդասէր ստեղծագործողը, նոյնիսկ եթէ ցանկար, պիտի «ձախողէր» սեռայնութենէ պարպուած կերպարներ կերտել` Ուիլիըմ Պլէյքի եւ կամ Ժըպրան Խալիլ Ժըպրանին նման, որովհետեւ անոր արուեստին ելակէտը կեանքի շարունակականութիւնն է, որուն գրաւականը բնականաբար կայ ու կը մնայ «էրոթիզմը»:

Եւ բնաւ պատահական չէ, որ անոնք վաւաշոտ ըլլալով հանդերձ, երեխաներու անմեղութիւն ու հոգեկան մաքրութիւն կ՛ունենան եւ կամ երբեմն օժտուած կ՛ըլլան դիցուհիներուն յատուկ վեհութեամբ եւ ներքին հպարտութեամբ:

«Կնամոլ» եւ «կնամեծար» բառերը յարիր չեն Կիրակոսեանի խառնուածքին: Ան կինը կը սիրէ, կը յարգէ, կը գնահատէ, թերեւս կը պաշտէ նաեւ, պարզապէս անոր համար որ իրեն համար կինը առանցքն ու առհաւատչեան կը կազմէ ստեղծագործական կեանքին:

«Ռահէլ` արուեստագէտին մայրը»

Անոր ճանչցած առաջին կինը բնականաբար իր մայրը` Ռահէլը պիտի ըլլար: Թէեւ յաճախ պատկերած է զայն, սակայն իբրեւ ամբողջական կերպար մայրը ի յայտ կու գայ «Ռահէլ` արուեստագէտին մայրը» ստեղծագործութեան մէջ, ուր պատկերուածը կեանքին մէջ տոկալու փորձառութիւն ձեռք բերած այն մայրն է, որ տակաւին փոքր աղջնակ` ականատես եղաւ Հայոց ցեղասպանութեան ու իր դիմաց վայրագաբար մորթեցին իր ծնողներն ու քոյր-եղբայրները: Ինք հրաշքով փրկուած, հոգեկան ու մարմնական ծանր ցնցումներէ ետք կրցաւ հասնիլ մինչեւ Երուսաղէմ, կրցաւ վերսկսիլ կեանքը զերոյէն, կազմել ընտանիք ու պայքարիլ իր գլխատուած գերդաստանին գոյատեւումը շարունակելու համար:

Այս ընտանիքին մէջ ծնած ու հասակ առած Փոլ Կիրակոսեան իր մօրը դիմանկարին մէջ դրսեւորեց ամբողջ ժողովուրդի մը գողգոթան, վերապրելու տենչն ու վճռակամութիւնը միաժամանակ: Անոր սեւեռուն աչքերը, պրկուած շրթներն ու նոյնիսկ ծունկին վրայ ծալուած ձեռքերը խիստ տպաւորիչ են ու տանջուած կեանքի մը դրոշմը կը կրեն իրենց վրայ:

Իր արտայայտչաձեւերով, իրապաշտութենէ դէպի տպաւորապաշտութիւն մեկնող այս կտաւը Կիրակոսեան իրագործած է 1948 թուականին, երբ նոր կը սկսէր հասուննալ ու կազմաւորուիլ իբրեւ ինքնուրոյն արուեստագէտ: Յստակ է, որ ան երկար ժամանակ տրամադրած է, որպէսզի հարազատօրէն պատկերէ իր մայրը, որուն այնքան կապուած էր բազմաթիւ ու բազմազան հոգեմտաւոր թելերով:

Մայրը մինչեւ վերջ մայր մնաց Կիրակոսեանին համար, որ պատկերեց զայն որեւէ առիթի ու ժամանակի մէջ:

«Արուեստագէտին մայրը կռնակէն դիտուած»

Երեսուն տարիներու ընթացքին, երփնագրելու մեծ փորձառութիւն ձեռք բերելէ եւ պարբերաբար իր մօրը կերպարին անդրադառնալէ ետք, 1979-ին ան կը կերտէ մայրական նոր կերպար մը` բոլորովին նոր յղացքով եւ իւրայատուկ ոճով մը, ընդամէնը 27×13 սմ. փոքր թուղթի մը վրայ: Այս անգամ մայրը պատկերուած է սեւ չինական մելանով եւ իրագործուած` քանի մը վրձնահարուածներով եւ քանի մը վայրկեաններու ընթացքին միայն: Մանրամասնութիւնները կը բացակային, ընդհանուր կերպարը կ՛երեւի կռնակէն, կրկներեւոյթի մը նման: Ժամանակի բեռան տակ մարմինը ծանրացած կը թուի ըլլալ, բայց` ոչ կքած, ոտքերը տառապանքի հետքերը կը կրեն, սակայն դիմացկուն են տակաւին ու կը շարունակեն յառաջ ընթանալ: Գլխաշորը ամուր կապած գլխուն, մէկ կողմէ խորասուզուած կը թուի ըլլալ դէպի ներաշխարհն ու անցեալը, իսկ միւս կողմէ` հայեացքը կը յարէ հեռուն, հաւանաբար` դէպի ապագան, ուր կ՛ուղղուի առանց խուճապի եւ ինքնավստահ քայլերով:  Ապրելու եւ գոյատեւելու իրաւունք նուաճած մայրն է ան, մայրը` Փոլ Կիրակոսեանի նման  ջինջ հոգիի տէր ստեղծագործողի մը:

Երբ գեղանկարիչ մը քանի մը վրձնահարուածներով  եւ միայն սեւ գոյնով կրնայ այսքան գեղագիտական (Aesthetical) ուժ դրսեւորել ու կերտել ամբողջական խառնուածք ունեցող կերպար մը, ապա հարկաւոր է լռել պահ մը ու մտածել, թէ մենք կը գտնուինք բացառիկ ընդունակութիւններու տէր արուեստագէտի մը դիմաց:

Փոլ Կիրակոսեան ընտանիքին հետ, իր արուեստանոցին մէջ (1964, Պուրճ Համուտ)

Իր երկրորդ ճանչցած կինը եղած է կողակիցը` Ժիւլիէթը, որ Կիրակոսեանի մշտական եւ լաւագոյն բնորդուհին եղաւ նոյնիսկ մերկուհիներ պատկերելու պարագային: Թէեւ Ժիւլիէթի կերպարին մէջ մայրական խառնուածքային որոշ գիծեր փոխանցուեցան իր մօրմէն` Ռահէլի կերպարէն, սակայն Ժիւլիէթը իր հերթին եղաւ ամբողջական կերպար, որ շարունակուեցաւ իր դուստրերուն` Սիլվային, Արաքսիին եւ Մանուէլային մէջ: Ժիւլիէթը Փ. Կիրակոսեանին համար եղաւ թէ՛ երիտասարդ աղջկայ, թէ՛ մայրութեան եւ թէ՛ իտէալականացած կնոջ կերպար: Կիրակոսեանին ընտանիքը (ներառեալ իր երկու ուստրերը` Մանոն եւ Ժան-Փոլը) իր արուեստի հիմնական ու անմիջական բնորդները եղան: Սակայն ան պատկերեց նաեւ իր շրջապատն ու լաւապէս ճանչցած անձնաւորութիւններ, ինչպէս` եղբայրը, դրացիներն ու մտաւորական ընկերները, որոնք տեղ մը եւ չափով մը հետք ձգեցին իր ստեղծագործական կեանքին վրայ:

«Ուխտաւորներ»

Կիրակոսեանին շօշափած թեմաներն ու կերտած կերպարները, բոլորն ալ կու գան բնութենէն ու կեանքէն` առանց միջնորդուած ըլլալու արհեստական երեւակայութեամբ ու մտքի չոր թելադրականութեամբ: Երբ Տիրամայր կը նկարէր, ապա իր իտէալականացած կինը նկատի կ’ունենար: Իսկ երբ խաչեալ Քրիստոսը պիտի պատկերէր  իտալական Սենթ Անթուան տը Փատու եկեղեցիին համար, ապա ամիսներ շրջեցաւ Պուրճ Համուտի թաղամասերուն մէջ, մինչեւ որ գտաւ յարմար բնորդ մը, լաւապէս ուսումնասիրեց, բերաւ, նոյնիսկ պառկեցուց զայն խաչափայտին վրայ եւ ապա միայն իրագործեց «Խաչեալ Քրիստոսը»: Հոս, որքան որ մարմնապէս արիւնաքամ եղած եւ հիւծած է Քրիստոսը, նոյն ուժգնութեամբ ալ անոր դէմքին վրայ դրսեւորուած է աստուածային վեհութիւնն ու հոգեկան ներքին ամրութիւնը, ուր ժամանակն ու տարածութիւնը` կեանքն ու մահը խտացուած ու միաձուլուած կը թուին ըլլալ:

Այո՛, Կիրակոսեան թէեւ իր ներշնչումը կ՛առնէ կեանքէն ու կեանքին կը վերադարձնէ զայն, սակայն անոր սկիզբը ծնունդը չէ, այլ` մահը: Ան ծնած է Երուսաղէմ, 1925-ին, Ցեղասպանութենէն փրկուած ընտանիքի մը մէջ: Այս իսկ պատճառով անոր արուեստը կը սկսի մահուան գաղափարէն` իբրեւ սկիզբ ու կը մեկնի դէպի յաւիտենութիւն:

Փոլ Կիրակոսեան Սոֆիա Յակոբեան ազգային վարժարանի աշակերտներուն հետ, իր ցուցահանդէսին ընթացքին

Ան կարողութիւնը ունէր իր «պատգամները»  փոխանցելու արուեստի ուժով եւ գեղարուեստական գեղեցկութեամբ, որովհետեւ ստեղծագործելու ներքին կրակներն են, որոնք կ’առաջնորդեն իր զգացումները, եւ որոնք` կրքոտ են ու կը պայթին պաստառին վրայ իբրեւ ժամանակակից յղացք ու կեանքի արտացոլացում:

Անոր արուեստը կը միտի  աշխարհը մաքրելու, կեանքը նուիրագործելու եւ վերանորոգելու: Ան յաճախ կ’ըսէր` «Էութեամբ պոռնիկ կին գոյութիւն չունի, պոռնիկի խառնուածք ունեցող տղամարդիկն են, որ կ’այլասերեն զանոնք»: Ահաւասիկ թէ ինչո՛ւ ան կը հաւատար ու կը վստահէր կնոջ մարդկային առաքելութեան ու կ՛անմահացնէր զայն:

Փոլ Կիրակոսեանին յետահայեաց ցուցահանդէսին բացումը տեղի ունեցաւ 20 նոյեմբերին, «Պէյրութ էկզիպիշըն սենթըր»-ի  մէջ: Ցուցահանդէսը պիտի շարունակուի մինչեւ յունուար 6:

Ցուցադրութեան դրած գեղանկարներուն կարեւոր մէկ մասը առաջին անգամն է, որ կը ներկայացուի արուեստասէր հանրութեան:

Հարկաւոր է զանգուածային այցելութիւններ կազմակերպել` յատկապէս դպրոցներու եւ կամ այլ միութիւններու, որովհետեւ ցուցահանդէսը թելադրական է ու դաստիարակչական, նաեւ` ազգային առումով:

«Սեն Միշել զգետնելով հրէշը» նկարը Լուվրի թանգարանին մէջ, գործ՝ Ռաֆայէլի

Շաբաթ մը անկողին մնալէ ետք, սաստիկ ցուրտին պատճառով այսօր վերջապէս քաղաք կ՛իջնեմ Լուվրի անդամատետրս վերանորոգելու եւ տեսնելու Ռաֆայէլի «Սեն Միշել զգետնելով հրէշը» պաստառը, որ անցեալ տարի առաջին անգամ ըլլալով ցուցադրուեցաւ Լուվրի «Երկար» ցուցասրահին աջ կողմը:

Մեթրոյէն կ՛իջնեմ «Փալէ ռուայալ Միւզէ տը Լուվր» կայարանը ու մտնելով թանգարանի ապակեայ բուրգին տակ` ուղիղ քալելով կը հասնիմ անդամակցութեան բաժինը: Հեռուէն սեւամորթ պաշտօնեան ձեռքով նշան կ՛ընէ, որ մօտենամ իրեն: Կը մօտենամ, իրարու ձեռք սեղմելէ ետք կ՛ըսեմ, թէ կ՛ուզեմ նորոգել Լուվրի անդամատետրս:

– Խնդիր չկայ,- կը պատասխանէ` աւելցնելով,- հաճեցէք ձեր անձնագիրը տալ եւ լեցնել այս երկու էջերը:

– Քանի՞ պէտք է վճարեմ, նոր սակով:

– Երեսունհինգ եւրօ, մէկ տարուան համար:

– Հրամեցէք, պարո՛ն:

Ամբողջ գործողութիւնը կը տեւէ տասը վայրկեան:

Շնորհակալութիւն կը յայտնեմ ու դուրս ելած պահուս դրան վրայ կը տեսնեմ պրոշիւրներ, որոնցմէ մէկուն վրայ տպուած է Ալպեր Տիւրերի (Albert Durer) դիմանկարը: Պրոշիւրներէն մին առնելով` կը դնեմ գրպանս: Ալպեր Տիւրեր նոյնանման երկու ինքնադիմանկար ունի, մին Լուվրի մէջ` երկար մազերով, ձեռքին բռնած փշածաղիկ մը` խորհրդանիշ հաւատարմութեան` ամուսնական կեանքին մէջ… Միւս դիմանկարը տեսած եմ Մատրիտի «Փրատօ» թանգարանին մէջ, նոյն յատկանիշներով, որքան կը յիշեմ:

Ռաֆայէլի ինքնադիմանկար (Իտալացի) 1483 – 1520

Օրուան երկրորդ ծրագիրս է տեսնել Ռաֆայէլի պաստառը` 2,5 մեթր բարձրութեամբ եւ մէկ մեթրէ աւելի լայնքով: Այս նկարը 1518 թուականին Լէոն 10-րդ պապը ապսպրած է Ռաֆայէլին, Ֆրանսայի թագաւոր` Ֆրանսուա Առաջինին նուիրելու համար: Քանի մը ամիս ետք պապին զարմիկին` Լորենզօ Մետիչիին կողմէ կը յանձնուի թագաւորին, դիւանագիտական փոխանակումի ծիրին մէջ: Նկարին թեման` «Սեն Միշել զգետնելով հրէշը», հաճոյակատար ձեւ մըն էր դրսեւորելու Սեն Միշելի եղբայրակցութիւնը, որուն մեծ վարպետը Ֆրանսուա Առաջինն էր, Ֆրանսայի եւ եկեղեցիին միջեւ գոյութիւն ունեցող դաշնակցութեան, վերանորոգուած այդ թուականին եւ նպատակ ունենալով պայքարիլ թուրքերուն դէմ:

Անցնելով «Մոնա Լիզա»-ի սրահէն, ուր մեծ բազմութիւն մը խռնուած էր Լէոնարտոյի գործին առջեւ, կ՛առնեմ վերելակը` իջնելու համար բուրգին տակը, սակայն, կոճակը սխալ կոխած ըլլալով, վերելակին դուռը կը բացուի իսլամական բաժնի յարկին վրայ, որ բացուած է անցեալ տարի, 18 սեպտեմբեր 2012-ին:

Ինքնադիմանկար Ալպեր Տիւրերի (գերմանացի) 1471 – 1528

Առ ի հետաքրքրութիւն` աչք մը նետել կ՛ուզեմ: Կտրելէ ետք նեղ անցք մը, կը գտնուիմ ընդարձակ սրահի մէջ: Լուվրի ոչ մէկ բաժին ունի այս ցուցասրահին շքեղութիւնը:

Թանգարանին տնօրէնութիւնը նկատելով, որ Ֆրանսայի երկրորդ կրօնը իսլամութիւնն է, ուզած է լաւագոյնս ցուցադրել իսլամական արուեստի նմուշները, զորս ամբարած է տարիներէ ի վեր: Երկրորդ, նկատի առած իսլամական քարիւղն ու շուկան` ճիգ չէ խնայած ամենագեղեցիկ ձեւով ներկայացնելու ցուցադրուած նիւթերը:

Հիմնական նիւթերը` իսլամական այս բաժնին, կը կազմեն պարսկական, օսմանեան եւ մնացեալ արաբական երկիրներու նիւթերը: Զրահներ, վահաններ, եաթաղաններ, սուրեր` կարճ, երկար, ուղիղ, կոր, դաշոյններ, որոնք բազմահազար կեանքեր հնձելէ ետք, այս պահուն խելօք կեցած են` իբրեւ վկաներ բարբարոսութեան:

Միւս ծայրայեղութիւնը իսլամական արուեստին ծաղիկներն ու տեքորաթիւ զարդերն են: Ցուցադրուած յախճապակեայ սրուակներն ու սպասներն են: Իսկ մնացեալ մոզայիքները, գորգերը եւ այլն կը կրեն գրաւուած երկիրներու արուեստին ազդեցութիւնը: Օրինակ, այն գորգերը, որոնք հիւսուած են Կեսարիոյ, Սեբաստիոյ, նոյնիսկ Սպահանի մէջ, հայերու կողմէ, ներկայացուած են իբրեւ իսլամական արուեստի նմուշներ: Ամէնէն ինքնուրոյն ցուցանմուշները անկասկած արաբերէն գեղագիր եւ ոսկեզօծ ձեռագիր գիրքերն են, սկսած` 7-րդ դարէն:

***

Լուվրի թանգարարնի անդամատետրը

Հայութեան ոխերիմ թշնամի եւ դահիճ Օսմանեան կայսրութիւնը, գրաւելէ ետք Բիւզանդիոնն ու Միջերկրականի եզերքը գտնուող երկիրներն ու Արաբիան, կը ծրագրէ գրաւել, կոտորել ու կողոպտել Եւրոպան: Օսմանեան զօրքերը երբ կը հասնին Վիեննայի դռներուն, եւրոպական երկիրներն ու Հռոմի Լէոն 10-րդ պապը միասնական ուժերով կը կազմակերպեն զօրաւոր դիմադրութիւն: Այդ միջոցին է, որ պապը կ՛ապսպրէ Ռաֆայէլին «Սեն Միշել զգետնելով հրէշը» նկարը. հրէշը Թուրքիան էր, այս ձեւով պապը կ՛ուզէր ապահովել Ֆրանսուա Առաջինին մասնակցութիւնը սրբազան դիմադրութեան:

Թուրքիան այդ ամօթալի պարտութենէն 500 տարի ետք արիւնոտ ձեռքերը լուացած, եաթաղանը թանգարան ղրկած եւ նոր հագուստներ հագած` պատիւներով կ՛ուզէ մտնել Եւրոպա…

Երէկուան հրէշը, այսօր հրեշտակի թեւեր առած` կ՛ուզէ Եւրոպական Միութեան մաս կազմել… շնորհիւ ընկերվարական եւրոպացիներուն…

16 ապրիլ 2013, Փարիզ

Յ. Գ.- Ֆրանսայի ընկերվարական նախագահ` Ֆրանսուա Հոլլանտ, Լուվրի իսլամական արուեստի ցուցասրահի բացման հանդիսութեան համար հրաւիրած է Ազրպէյճանի նախագահ` Ալիեւը` չգտնելով ոեւէ արաբ իսլամ երկրի այլ ղեկավար:

Ի՜նչ փոյթ, որ ազերի սպան կացինահարած է հայ սպայ Գուրգէն Մարգարեանը քնացած պահուն: Կարեւորը Ազրպէյճանի քարիւղն էր…

Այս պահուն կը յիշեմ ողորմած մօրս երգը.

Ասպետական սեւ սատանան (Ֆրանսան)
Կ՛ուզէ առնել մեր Կիլիկիան,
Մենք Կիլիկիան զէնքով առինք,
Ուզեն չուզեն մեզ պիտի տան*:

* Պահուած է այնպէս, ինչպէս երգած է յօդուածագիրին մայրը: