Ռուսական ռազմավարական մշակոյթի կեդրոնի կայքէջը, Ազրպէյճանի մէջ կրօնական կազմակերպութեանց հետ գործակցող պետական յանձնախումբի նախագահ Միւպարեզ Կիւրպաթլըի վերագրելով իր յայտարարութիւնը, կը հաղորդէ, որ Ազրպէյճան մարդուժի ու նիւթական զօրակցութեան շտեմարան մըն է ՏԱՀԵՇ-ի համար:

Ըստ Կիւրպաթլըի, յիշեալ կրօնական կազմակերպութիւնները իրենց առեւտրական գործառնութեանց եկամուտին մէկ մասը կը յատկացնեն Սուրիոյ իսլամ ծայրայեղական զինեալներուն: Այս մարզի մասնագէտ Այտըն Ալիզատէի համաձայն, այդ կազմակերպութեանց կողմէ տարեկան աւելի քան 5 միլիոն տոլար կը տրամադրուի ՏԱՀԵՇ-ի զինեալներուն:

Գումարը գլխաւորաբար կը գործածուի քարոզչութեան, թոշակներու ու կաշառքի համար: Ըստ Ալիզատէի, Ազրպէյճանի մէջ իսլամական արմատական գաղափարաբանութեան տարածումը կապուած է ընկերային անիրաւութեանց, ժողովրդային զանազան աւանդութեանց, չքաւորութեան ու անգործութեան:

Թուրքիայի զինուած ուժերի յատուկ նշանակութեան զօրքերի հրամանատար, զօրավար Զեքայի Աքսակալլըն նոյեմբերի 8-ին այցելել է Ազրպէյճան, ապա նաեւ հայ-ազրպէյճանական զինուած ուժերի շփման գիծ (Արցախի հատուած):

Ինչպէս տեղեկացնում է թուրքական Սի. Էն. Էն. թիւրքը»-ը, թուրք զօրավարն իր գլխաւորած պատուիրակութեան հետ Պաքու է ժամանել 3 օր առաջ, ապա մի շարք հանդիպումներ է ունեցել Ազրպէյճանի պաշտպանութեան նախարարութեան բարձրաստիճան պաշտօնեաների հետ:

Աւելի ուշ նա մեկնել է առաջնագիծ, որտեղը ըստ թուրքական աղբիւրների, դիտել է հայկական զինուժի դիրքերը, ապա նաեւ զրուցել Ազրպէյճանի զինեալ ուժերի զինծառայողների հետ, ովքեր հսկել են սահմանի այդ հատուածը:

«Ձեզանով հպարտանում եմ: Ձեր բարոյահոգեբանական վիճակը, զինուորական արհեստագիտութիւնը, զէնքերը լաւ վիճակում են: Սա ինձ շատ է ուրախացնում: Թուրքիան մշտապէս Ազրպէյճանի կողքին է: Ազրպէյճանի- Թուրքիայի զինուորներն անպարտելի են: Պատերազմներում մենք սա բազմիցս ցուցադրել ենք»,- ազրպէյճանցի զինծառայողների հետ զրոյցում յայտարարել է Թուրքիայի զինեալ ուժերի յատուկ նշանակութեան զօրքերի հրամանատարը:

Հարկ է նշել, որ «անպարտելի» ազրպէյճանական բանակը ոչ վաղ անցեալում  հայկական կողմից անառարկելի պարտութիւն է կրել արցախեան պատերազմում:

Համակարգման կեդրոնները, որոնք Ուքրանիոյ եւ Գերմանիոյ մէջ կը բացուին ազրպէյճանական կողմի աջակցութեամբ, գործելու պիտի սկսին նոյեմբերի վերջ-դեկտեմբերի սկիզբը:

Այս հարցը քննարկուած է սփիւռքի հետ աշխատանքի ազրպէյճանական պետական յանձնախումբի ղեկավար Նարիման Կուրպանովի ղեկավարութեամբ պատուիրակութեան եւ Թրքախօս պետութիւններու համակարգման խորհուրդի ընդհանուր քարտուղար Ռամիլ Հասանովի միջեւ, Պոլսոյ մէջ տեղի ունեցած հանդիպումին ընթացքին:

Աղբիւրը կը յայտնէ, որ նշեալ կեդրոնները առաւել եւս պիտի ամրապնդեն միջազգային բեմի վրայ թրքախօս երկիրներու սփիւռքներու դիրքը եւ պիտի ընդլայնեն անոնց բնակած երկիրներուն մէջ անոնց ազդեցութիւնը:

Հանդիպումը նաեւ անդրադարձած է 2015-ին «երեւակայածին ցեղասպանութեան» 100-ամեակի նշման հայկական քարոզչութեան դէմ պայքարելու միացեալ քայլերը ամրապնդելու հարցերուն:

Ատոր կողքին, վերոնշեալ երկիրներուն, ներառեալ Թրքախօս պետութիւններու համագործակցութեան խորհուրդի անդամ երկիրներուն մէջ սփիւռքի համակարգումի կեդրոններ բանալու աշխատանքը արագացնելու շուրջ կարծիքներ փոխանակուած են:Քննարկուած հարցերը նաեւ կը վերաբերէին Թրքախօս պետութիւններու համագործակցութեան խորհուրդի անդամ երկիրներուն միջեւ ուսանողներու փոխանակման: Մօտիկ ապագային Ազրպէյճան եւ Թուրքիա այս մարզին մէջ աշխատանքներու պիտի սկսին:

Ազրպէյճանական սփիւռքը ներկայ է բազմաթիւ երկիրներու մէջ, ներառեալ` Թուրքիոյ, Ռուսիոյ, Ուքրանիոյ, Իրանի, Իրաքի, Վրաստանի, Ղազախստանի, Ուզպեքիստանի, Թուրքմենիստանի, Խըրխըզիստանի, Պիելոռուսիոյ, Միացեալ Նահանգներու, Քանատայի, Արժանթինի, Պրազիլի, Մեքսիքոյի, Հոնտուրասի, Կուաթեմալայի, Փերուի, Պանկլատեշի, Հնդկաստանի, Աֆղանիստանի, Փաքիստանի, Յորդանանի, Ինտոնեզիոյ, Եմէնի, Չինաստանի, Օմանի, Սէուտական Արաբիոյ, Սուրիոյ, Եգիպտոսի, Ալճերիոյ, Սուտանի, Քոնկոյի Ժողովրդավարական Հանրապետութեան, Աւստրալիոյ, Լաթվիոյ, Էսթոնիոյ, Լիթուանիոյ, Լեհաստանի, Գերմանիոյ, Բրիտանիոյ, Նորվեկիոյ, Դանիոյ, Շուէտի, Հունգարիոյ, Ֆրանսայի, Իտալիոյ, Սպանիոյ, Աւստրիոյ, Ալպանիոյ, Ֆինլանտայի, Փորթուգալի, Հոլանտայի, Պելճիքայի, Զուիցերիոյ, Սլովաքիոյ եւ Չեխական Հանրապետութեան մէջ:

30 երկիրներու մէջ գործող շուրջ 150 պետական, ազգային եւ մշակութային ազրպէյճանական ընկերակցութիւններ եւ կազմակերպութիւններ գոյութիւն ունին:

Կը նշուի, որ այս տարուան առաջին 9 ամիսներուն քարիւղի հիմնադրամի միջոցներու կառավարումէն ստացուած եկամուտը կազմած է 162.3 միլիոն մանաթ, երբ անցեալ տարուան նոյն ժամանակահատուածին այս գումարը 311.2 միլիոն մանաթ էր:

Նշենք, որ ազրպէյճանական մէկ մանաթը 1.27 տոլար կ՛արժէ:

«Հաքքին» կայքին համաձայն, Ազրպէյճանի քարիւղի պետական «Սոքար» ընկերութեան փոխնախագահ Էլշատ Նասիրով խոստովանած է, որ Ազրպէյճանի եկամուտներուն 90 առ հարիւրը կը գոյանայ ուժանիւթի արտածումէն, եւ երկրի տնտեսական աճը պայմանաւորուած է քարիւղի եւ կազի հանքերու շահագործումէն:

Աշուն է: Տերեւաթափ: Սակայն ես խօսում եմ Ազրպէյճանի քաղաքական խոր աշնան մասին: Այսպէս են մտածում նաեւ Պաքուի առաջադէմ մտաւորականներն ու քաղաքագէտները` յայտարարելով, որ այս պետական կառուցուածքի վերջը մօտենում է: Եւ այլեւս ոչ ոք չի խուսափում քաղաքական դաժան ձմեռ կանխատեսելուց:

Դատելով քաղաքագէտների եւ վերլուծաբանների խօսքերից, նրանք գիտակցում են պետական կառուցուածքի փոփոխութեան անխուսափելիութիւնն ու փորձում են այդ իրողութիւնը ժողովրդին հասցնել: Ի դէպ, վերոյիշեալները դեռ երէկ սուիններով էին ընդունում ամէն նման կարծիք:

Եւ ահա այս վիճակում Ազրպէյճանի քաղաքագէտների մի մասն իրենց փրկութիւնը պայմանաւորում է Ռուսաստանի կործանումով, աւելի ստոյգ` նրա մասնատումով: Օրինակ` քաղաքագէտ Ֆահրատ Մեհտիեւը, որ վերջերս է եղել Մոսկուայում, այնտեղից վերադարձել է իր ժողովրդի համար ուրախ լուրով, իբր Ռուսաստանում աճում է ժողովրդի դժգոհութիւնը իշխանութիւնից, եւ իբր արդէն արեւմտեան պատժամիջոցները քայքայել են Ռուսաստանի տնտեսութիւնն, եւ որպէս փաստարկ` բերում է հոլանտական պանրի բացակայութիւնը խանութներից… Անհեթեթութիւն…

Ռուսաստանի նկատմամբ չթաքնուած թշնամական դիրքորոշում ունի Ազրպէյճանի «Ազգային զարթօնք շարժում» կուսակցութեան նախագահ Հապիպ Ալլահվերտիեւը: Նա խօսելով Մերձաւոր Արեւելքի զարգացումների մասին` այն կարծիքն է յայտնում, որ տարածաշրջանի համար առաւել վտանգաւոր են «ահաբեկչութիւնը հովանաւորող» պետութիւնները, քան հէնց իրենք` ահաբեկչական կազմակերպութիւնները: Եւ որպէս «ահաբեկչութիւնը հովանաւորող» երկրներ է ներկայացնում Իրանը, Հայաստանը եւ Ռուսաստանը: Վերջինս որպէս տարածաշրջանի կայունութեան եւ խաղաղութեան միակ ճանապարհ մատնանշում է թուրքական պետութիւնների քաղաքական, տնտեսական եւ ռազմական միաւորումը:

Մէկ այլ քաղաքագէտ Է. Շահինօղլուն մի իսկական «ողբ» է դրել Փութինի ճակատագրի համար, քանի որ Ռուսաստանի նախագահն այլեւս մինչեւ իր կեանքի վերջ չի կարողանայ Քիեւ ոտք դնել. «Եւ ծիծաղելին այն է, որ Խրիմը բռնազաւթած, Տոնպասը «երկրորդ Ղարաբաղի» վերածած Փութինը դեռ ասում է, որ «Ուքրանիան եղբայրական պետութիւն է»:

Իսկ Ազրպէյճանի գիտութիւնների ակադեմիայի մի գիտաշխատող` Տիլաւար Ազիմլին աւելի հեռուն գնացող ենթադրութիւններ է անում. «Ռուսաստանը մասնատուելու է, իսկ թէ ե՞րբ, ինքս դեռ չգիտեմ: Գլխաւորն այն է, որ ՕԹԱՆ-ի զինուած ուժերը Պալքաններում են եւ արեւելեան Եւրոպայում… է:

Կարելի է մէջբերումների շարքը երկարացնել, սակայն այսքանն էլ բաւական է հասկանալու համար, որ Ազրպէյճանն իր փրկութեան համար ձեռքը փրփուրներին է գցում: Այս ամէնը գալիս է հիմնաւորելու մեր տեսակէտը, այն է` Ազրպէյճանի խոր աշնանը հետեւելու է դաժան քաղաքական ձմեռը, այդ երկրի թերեւս նոյնիսկ վերջին ձմեռը: Այնպէս որ, նրանց խորհուրդ կը տայի աւելի յաճախակի հետեւել «Եղանակի տեսութեան» թողարկումներին…

Ի ԴԷՊ

Օրերս աւարտուեց Երեւանի պետական համալսարանի իրանագիտութեան ամպիոնի նախաձեռնութեամբ կազմակերպուած երկօրեայ սեմինարը նուիրուած «Թալիշագիտութեան արդի հիմնախնդիրները» թեմային: Իրենց մասնակցութիւնն էին բերել հայաստանեան եւ արտասահմանեան մի շարք յայտնի թալիշագէտներ եւ արեւելագէտներ:

ՖԱՀՐԷՏՏԻՆ ԱՊՈՒԶՈՏԱ
Թալիշական ազգային շարժման առաջնորդ

ԹԱԼԻՇ-ՄՈՒՂԱՆԵԱՆ
Հանրապետութեան խորհրդարանի նախագահ

Վերջերս Շուշիից հեռարձակուող «Թալիշստանի ձայն» ռատիոկայանը տօնեց իր առաջին հաղորդման մէկ տարին, եւ ահա եթեր դուրս կը գայ «Թալիշստանի ազգային հեռուստատեսութիւն» հեռուստաալիքը: Այս յիրաւի ոչ միայն մշակութային, այլեւ աշխարհաքաղաքական նշանակութիւն ունեցող իրադարձութեան մասին առաջինը «Հայ զինուոր»-ին մանրամասնէր հաղորդեց փրոֆեսէօր Գառնիկ Ասատրեանը:

Ինչպէս եւ ի սկզբանէ ծրագրել էինք` բոլոր միջոցներով հետամուտ լինել հարաւ-արեւելեան Կովկասի պետականազուրկ բնիկ ժողովուրդների շահերին, նրանց մշակոյթի, լեզուի պահպանութեանը, ազգային ինքնագիտակցութեան զարգացմանն ու ազգային ծինային ֆոնտի ամրակայմանը, այնպէս էլ տեւապէս ու հետեւողականօրէն ի կատար ենք ածում այդ ուղղութեամբ մեր նախագծերը:

«Թալիշստանի ձայն» ռատիոկայանի շուրջ մէկամեայ աշխատանքը պարզորոշ ցոյց տուեց մեր նախանշած ծրագրերի հիմնաւորուածութիւնն ու հեռանկարների իրական լինելը: Ռատիոյի հաղորդումների շնորհիւ թափ առաւ թալիշական ազգային ինքնագիտակցութեան ձեւաւորման ու ամրապնդման գործընթացը. սկիզբ առաւ ներթալիշական համազգային լայն խօսոյթ, որը յանգեցրեց թալիշական հասարակական-քաղաքական եւ մշակութային նորանոր կազմակերպութիւնների ստեղծմանը. թալիշական մտաւորական շրջանակներում (թէ՛ Թալիշստանում` Ազրպէյճանում, թէ՛ սփիւռքում) յստակ ձեւաւորում ստացաւ սեփական ազգային մշակոյթի ու լեզուի հանդէպ շահագրգիռ դիրքորոշումը, ինչը մինչ այդ անթեղուած վիճակում էր. անգամ թալիշական գիւղաբնակ շրջանակներում կոտրուեց հայի` որպէս թշնամու, Ազրպէյճանի պաշտօնական քարոզչութեան կողմից օրնիբուն ներկայացուող կարծրատիպը, աւելի՛ն, հայամէտութիւնը դարձաւ թալիշների ազգային աշխարհայեացքի անկապտելի մասը եւ, ի վերջոյ, ռատիոկայանը զգալիօրէն նպաստեց այդ ժողովրդի ազգային շարժման հասունութեան մակարդակի բարձրացմանը: Յաւելեմ նաեւ, որ «Թալիշստանի ձայնը» արթնացրեց նաեւ Ազրպէյճանում ապրող միւս խոշոր ազգային փոքրամասնութեան` թաթերի դարձեալ անթեղուած ազգային ինքնագիտակցութիւնը, որի լաւագոյն վկայութիւնը թաթական կազմակերպութիւնների` յատկապէս վերջերս ստեղծուած «Շիրվանի ազատագրութեան ճակատի» ստեղծումն է:

«Թոլիշսթոնի միլլի թելեվիզիա», այն է` «Թալիշստանի ազգային հեռուստատեսութիւն» հեռուստաալիքի կեանքի կոչումը, որը շուտով համացանցային ուղիներով առայժմ օրը մէկ ժամ տեւողութեամբ եթեր կը հեռարձակուի, այո՛, կարեւոր, բայց ընդամէնը մեր հերթական հանգրուանն է: Հեռուստատեսութիւնն արդէն բոլորովին այլ մակարդակի, այլ որակի եւ այլ ձեւաչափի ձեռնարկում է: Մեզ յաջողուել է ի մի բերել եւ պատրաստել բանիմաց ու արհեստավարժ նուիրեալների մի կուռ ստեղծագործական խումբ` թալիշագէտներ, թաթագէտներ, իրանագէտներ, ազրպէյճանագէտներ, կովկասագէտներ, ազգագրագէտներ ու քաղաքագէտներ, որոնք, վստահ եմ, ոգի ի բռին իրագործելու են մեր ժողովրդի մարդասիրական աւանդոյթներից բխող ծրագրերը: Նուիրեալների մի խումբ, որը, զինուորական լեզուով ասած, ի զօրու է իրագործելու ցանկացած «մարտական» առաջադրանք:

Եկէ՛ք յաջողութիւն կամ ինչպէս ընդունուած է նման դէպքերում ասել, բարի եթեր ցանկանանք «Թոլիշսթոնի միլլի թելեվիզիա» հեռուստաալիքին, որը ժողովուրդների բարեկամութեան եւ խաղաղութեան պատգամներ է սփռելու:

Հազարաւոր հայեր Հայաստան կու գան, կ’երթան, տուրիստներ, տեսարաններով եւ ճաշարաններով գինովցողներ, որոնք ալ ունակ չեն հարազատ հայերէն լսելով գինովնալ` օտարման պարտադրած ստորակայութեան զգացումի պատճառով:

Ընդհանուր կանոնէն շեղողն է անբնական, այսինքն` Կեդրոնականցին:

Փոխանակ գալու եւ ըսելու, թէ որքա՜ն կը սիրէ հայրենիքին օդը եւ  ջուրը, կազմած է իր լսած հայերէնը ակրեսիայի ենթարկած բառերու ցանկ մը, լսուած` երկրի աւագանիի, փողկապաւորներու եւ մոդեռնիզացած փափկասուններու բերնէն:

Եկաւ եւ պատմեց:

Ահաւասիկ, այդ բառերը, որոնց համար կ’ըսեն, թէ բնական են, քանի որ լեզուները կը յառաջդիմեն. ակրեսիա, պլանտացիա, իմպլանտացիա, բրոսեդիւրա, էպիլացիա, էկզոտիկ, սիմպատիա, ակրարային, ֆորմաթ, օպյեկտ, նոնսենս, կենետիկական, մոստ, մոնումենտ, մաղատանոս,  գալիս ա՜… սիրում ա՜…

Արմենակ կ’ըսէ, թէ գալիս Ա՜-ն, ըստ յառաջդիմիկան ինտելիգենտների, արդէն իւրացուած է, մաս կը կազմէ հայերէնին, այդ Ա՜-ն նորահնար էական բայն է, փողոցէն մուծուած` ոսկեղնիկին մէջ:

Եւ տխրօրէն կ’եզրակացնէ` հարց տալով, թէ ե՞րբ մեր եկեղեցիներու խորաններուն վրայ գրուած Է-ն պիտի փոխարինեն Ա՜-ով: Ինչո՞ւ եկեղեցին ետ պիտի մնայ… Այդ փոփոխութիւնը գործ ալ կը հայթայթէ… Հինցած Է-ն կը ջնջուի եւ նոր Ա՜– կը գրուի, Երեւան, Էջմիածին, Շուշի, առանց մոռնալու Նիցցան եւ Երուսաղէմը: Ազգի միասնականութիւն պէտք է ստեղծել…

Արդէն Հայաստանէն առաքուած տէրտէր-վարդապետները բոլշեւիկեան սխալագրութիւնը կը սրսկեն զանգուածներուն, որոնք հայերէնէ հեռացած են կամ կը հեռանան…

Հայերէնը առաջ գնում Ա՜… Դէպի ո՞ր պլանտիացաները եւ իմպլանտիացաները…

Հիմա չեն ալ կրնար արգիլել, ինչպէս գերերջանիկ օրերու տխրադէմ նախագահը ըրած էր, որ Արմենակներ Հայաստան երթան-գան, քանի որ ֆրանսացիները, նաեւ Արմենակի պէս ֆրանսացիները, նախապէս մուտքի արտօնագիր ստանալու կարիք չունին:

Ափսո՜ս… Եթէ արգիլեն, Արմենակ ինտելիգենտները չի խանգարեր եւ ինքզինք ալ չի հիւանդացներ:

Մտածել, որ արգելքներու վերացումը անպայման չէ, որ լաւ բան ա՜…

ՄԱԿԱՐ, ք.
Երեւան, Մասիսի դիմաց,
18 Օգոստոս 2014

Հրթիռարձակներուն մեծ մասը գնուած է Ռուսիայէն. անոնցմէ 454-ը արդէն իսկ յանձնուած է Ազրպէյճանի բանակին:

Ազրպէյճան նաեւ Ուքրանիայէն գնած է տարբեր տեսակի 294 հրթիռարձակներ, իսկ Պիելոռուսիայէն` 132: Հրթիռարձակներ գնուած են նաեւ` Թուրքիայէն, Իսրայէլէն, Պուլկարիայէն եւ Պոսնիայէն:

Ուրախութեամբ կը դիմաւորենք ազգային մեր կեանքին մէջ իր արժանաւոր դերը ունեցած «Խաչեր Գալուստեան մանկավարժական կազմաւորումի կեդրոն»-ին 25-ամեակին առիթով լոյս տեսած «Յուշամատեան Խաչեր Գալուստեան մանկավարժական կեդրոնի 25-ամեակի» հատորը, հրատարակուած` 2013-ին, Անթիլիաս: 191 էջերէ բաղկացած հատորը կը ներկայացնէ կեդրոնին 25 տարիներու ջանադիր աշխատանքը: Հատորը հրատարակութեան պատրաստած է Շահէ Գալուստեան, իսկ Պարոյր Աղպաշեան կատարած է համակարգումի դասաւորումը եւ խմբագրումի աշխատանքը:

Հատորը կը բացուի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ Արամ Ա. կաթողիկոսին օրհնութեան գիրով, ուր վեհափառը կը շեշտէ ըսելով. «Խաչեր Գալուստեան մանկավարժական կեդրոն»-ը, իր հետեւողական ու նուիրեալ աշխատանքով արդարացուց իր նպատակը` մեծ թիւով ուսուցիչներ կազմաւորելով եւ իր կարեւոր ներդրումը կատարելով հայ դպրոցի մարդակերտումի ու հայակերտումի առաքելութեան»:

Յառաջաբանին մէջ կը շեշտուի, որ կեդրոնը ամբողջ քառորդ դար մնաց պատնէշի վրայ, այն հաստատուն հեռանկարով որ ան կը պատրաստէր մասնագէտ մանկավարժներ, որակաւոր ուսուցիչներ եւ յանձնառու դասատուներ: Անիկա կատարած է եւ յաջողած` իր մանկավարժական առաջադրութիւններուն մէջ, հայ ուսուցիչին տալով կազմաւորման համապատասխան հիմք եւ ուղի, նաեւ` ասպարէզային աստիճանաւորական (պետական) ընդունում ու ճանաչում:

Փրոֆ. Խաչեր Գալուստեան

Փրոֆ. Խաչեր Գալուստեանի կենսագրութեան նուիրուած բաժինին մէջ կը յիշուի, որ ան ծնած է 1915-ին, Մարաշ: Նախակրթարանի ուսումը ստացած է Մարաշի, Ժիպէյլի որբանոցներուն եւ Հալէպի Հայ աւետարանական Բեթէլ նախակրթարանին մէջ: Ան իր երկրորդական ուսումը ստացած է Հալէպի Ամերիկեան քոլեճէն: 1932-1938-ին ուսուցչական պաշտօն վարած է Հալէպի Կիլիկեան վարժարանին մէջ, իսկ 1938-1942-ին` Թրիփոլիի Ամերիկեան բարձրագոյն վարժարանին մէջ: 1944-1953-ին իբրեւ տնօրէն պաշտօնավարած է Պէյրութի Հայ աւետարանական բարձրագոյն վարժարանին մէջ: Պաշտօնավարութեան զուգահեռ շարունակած է ուսում եւ 1958-ին Պէյրութի Ամերիկեան համալսարանէն ստացած է մագիստրոս տիտղոս մանկավարժութեան մէջ: 1960-1964-ին իբրեւ տնօրէն պաշտօնավարած է Կիպրոսի ՀԲԸՄ-ի Մելգոնեան կրթական հաստատութեան մէջ: 1966-ին Ֆիլատելֆիոյ Թեմպըլ համալսարանէն ստացած է յառաջացեալ ուսմանց վկայական: 1966-1976-ին Հայկազեան քոլեճին մէջ պաշտօնավարած է իբրեւ մանկավարժութեան փրոֆեսէօր:

Փրոֆ. Խաչեր Գալուստեանի իտէալը եղած է ունենալ իր սեփական դպրոցը, որ կեանքի կոչուեցաւ 1974-ին. դպրոցը կոչուած է Գալուստեան Համապարփակ կրթական հաստատութիւն: Գործեց մինչեւ 1981, որմէ ետք փակուեցաւ: Փրոֆ. Գալուստեան մահացաւ 1985-ին:

«Խաչեր Գալուստեան հիմնադրամ»-ի հաստատման եւ մանկավարժական կեդրոնի բացման, ինչպէս նաեւ անոր ուսումնական ծրագիրին վերաբերեալ համապարփակ տեղեկութիւններ արձանագրուած են:

«Խաչեր Գալուստեան» հիմնադրամը հաստատուած է փրոֆ. Գալուստեանի յիշատակին, իր կնոջ` Վանուհիի եւ զաւակներուն կողմէ: Հիմնադրամը կը գտնուի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան հովանիին ներքեւ:

Մանկավարժական կեդրոնը նպատակ ունեցած է որոնել կամ ստեղծել գործնական միջոցներ, որոնցմով կարելի ըլլայ պատրաստել ուսուցիչներ հայ դպրոցներուն համար եւ բարձրացնել ուսուցիչներուն  որակը: Հիմնադրամէն կրնան օգտուիլ բոլոր այն հայ երիտասարդ-երիտասարդուհիները, որոնք իրենց երկրորդական ուսումը աւարտած են եւ կ՛ուզեն նուիրուիլ մանկավարժական ասպարէզին:

Կեդրոնին գործնական դասանիւթերը եղած են.

1) Շարադրական գործնական աշխատանք
2) Հայերէն լեզուի ուսուցումի կերպ նախակրթարանի մէջ
3) Հայերէն լեզուի եւ հայ գրականութեան ուսուցումի կերպ միջնակարգի եւ երկրորդականի մէջ
4) Հայոց պատմութեան ուսուցումի կերպ նախակրթարանի մէջ
5) Հայոց պատմութեան ուսուցումի կերպ միջնակարգի եւ երկրորդականի մէջ
6) Կրօնի դասաւանդումը նախակրթարանի մէջ
7) Գործնական մանկավարժութիւն
8) Լսա-տեսողական սարքերու օգտագործում
9) Մանկական հոգեբանութիւն:

Գրիգոր Շահինեան կը զեկուցէ. կողքին Գարեգին Բ. վեհափառ հայրապետը, Ոսկեբերան Արզումանեանը եւ Ժիրայր Դանիէլեանը

Կեդրոնին առաջին վարիչը եղաւ Գրիգոր Շահինեան: Կեդրոնը ունի եռանդամ ուսանողական խորհուրդ մը, որ վարիչին եւ դասախօսներուն հետ կը կազմակերպէ մշակութային եւ ընկերային ձեռնարկներ:

«Խաչեր Գալուստեան մանկավարժական կազմաւորումի կեդրոն»-ը 2003 յունուարին ստացաւ կրթական նախարարութեան յատուկ արտօնագիրը, որով կեդրոնը օրինական գոյութիւն կ՛ունենայ այնուհետեւ:

Գրիգոր Շահինեան իբրեւ վարիչ քսան տարի շարունակ իր նպաստը բերաւ կեդրոնի զարգացման մէջ: Այնուհետեւ Կարօ Յովհաննէսեան ստանձնեց վարիչի պատասխանատուութիւնը:

Գրիգոր Շահինեանի բերած նպաստին արժեւորումը կատարելով Կարօ Յովհաննէսեան, անոր կենսագրական գիծերը ներկայացնելով կ՛ըսէ. «Շահինեան ստանձնած է ղեկավարութիւնը այս կեդրոնին քսան տարի շարունակ (1987-2007): Այս ժամանակաշրջանին կեդրոնը տուած է աւելի քան հարիւր շրջանաւարտ:… Կեդրոնին մէջ Շահինեանի մեծագոյն իրագործումներէն մէկը եղաւ գոյակցութեան յատուկ մթնոլորտի մը ստեղծումը»:

Կարօ Յովհաննէսեան

Այնուհետեւ Կարօ Յովհաննէսեան կը շեշտէ. «Քսանամեայ այս վաստակին դիմաց, կը հաստատենք անվերապահօրէն, որ «Խաչեր Գալուստեան մանկավարժական կազմաւորումի կեդրոն»-ը մեծաւ մասամբ հաւասար է Գրիգոր Շահինեանի»:

Հատորի վերջաւորութեան փրոֆ. Խաչեր Գալուստեանէն անտիպ գրութիւններու փունջ մը ներկայացուած է:

25-ամեակին առիթով արձանագրած իր խօսքին մէջ Շահէ Գալուստեան կ՛ընդգծէ. «Գիտութիւնը ունեցողներուն իրենց գիտութիւնը եւ զօրութիւնը ճարտարօրէն, արդիւնաբեր եւ գործնական փուլի մէջ դնելով եւ օգտակար դարձնելով իրենց եւ շրջապատի մտածողութեան մէջ նոր հորիզոններ բանալով է որ կ՛արժեւորուի: Առ այդ գիտնալը եւ գիտութիւն ունենալը ինքնին նպատակակէտ ըլլալէ կը դադրին եւ կը դառնան նախանիւթ մը զայն արդարացի դարձնելու»:

Իսկ «Ազգապահպանումի եւ ազգապահակութեան կրթութիւն» խորագրեալ բաժինով Շահէ Գալուստեան կ՛ըսէ. «Ազգապահպանման կերտումը եւ դաստիարակչական խախտումները դարմանելով եւ յաւուր կարեւորութիւն ընծայելով առողջ դաստիարակչական սկզբունքներով` մանուկ հասակին կրնայ նպաստաւորուիլ արմատականօրէն: Կանուխ տարիքին առողջ դաստիարակութեան պակասը մեծ տոկոսով անդարմանելի է անհատին կեանքին ապրած տարիներու ընթացքին: Չափահաս պայմաններու մէջ անհատին ընկալումը մանկութեան շրջանին ստացած ուղեցոյցներէն տարբեր, շատ քիչ տոկոսով եւ քիչերով միայն իրագործելի է»:

Հատորի վերջաւորութեան ներկայացուցած է մանկավարժական եւ ուսուցչանոցի հեռակայ համալիրի ծրագիրը, ուր կ՛ըսուի. «Խաչեր Գալուստեան մանկավարժական կեդրոն»-ը կը միտի իր արդիւնաւէտութեան դաշտը ընդլայնել, «հանդէս գալ նոր համալիրով մը, որուն իրականացման համար զաւակները պատրաստ են յաջողցնելու գործունէութեան ու շինարարական նախագիծ-ծրագիր մը»: Ծրագիրը կը ներառէ հաստատութիւն մը` սրահով, գիշերօթիկի բաժինով, ճաշարանով, ներքին եւ բացօթեայ զբօսանքի դիւրութիւններով, դասախօսական սրահով, դասասրահներով: Նախագիծը իրագործելու համար մօտաւոր պահանջը գնահատուած է երկու հազար քառակուսի մեթր հողային տարածութեամբ, Մեթնի շրջանին մէջ:

«Խաչեր Գալուստեան մանկավարժական կազմաւորումի կեդրոն»-ը ունեցած է նաեւ հրատարակչական գործունէութիւն: Կեանքի կոչուած է նաեւ «Ֆանարի Գալուստեան օժանդակ հիմնադրամ»-ը: Աւարտին, տեղին է մէջբերում կատարել Արամ Ա. վեհափառին կողմէ այս գիրքի հրատարակութեան առիթով յղուած հայրապետական օրհնութեան գիրէն.

«Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան կառոյցին ու համազգային առաքելութեան մաս կազմող մանկավարժական այս կեդրոնը պէտք է դառնայ աւելի կազմակերպ իր գործունէութեամբ եւ նպատակասլաց` իր կոչումով: Ինչո՞ւ: Առաջին, որովհետեւ հայ մանուկի դաստիարակութեան լծուած հայ ուսուցիչներու հետզհետէ նօսրացող ներկայութիւնը հայ դպրոցներուն մէջ սկսած է դառնալ լուրջ մտահոգութիւն: Երկրորդ` որովհետեւ հայերէն գիտցող եւ հայագիտական նիւթերու մասին ընդհանուր տեղեկութիւններ ունեցող հայ ուսուցիչներուն թիւը զգալի նահանջի մէջ է: Այս խորապէս մտահոգիչ երեւոյթը համասփիւռքեան է: Ահա այս կացութեան դիմաց «Խաչեր Գալուստեան մանկավարժական կեդրոն»-ը կոչուած է ո՛չ միայն մանկավարժական մեթոտներով ու գիտելիքներով կազմաւորել հայ ուսուցիչը, այլ նաեւ զինք զինել հայագիտական հիմնական գիտելիքներով»:

Ռուսիա Եւրոպական Միութեան եւ Միացեալ Նահանգներու կողմէ իր դէմ հաստատուած պատժամիջոցներէն անմիջապէս ետք զիջում մը կատարեց, երբ երկուշաբթի օր առերեւոյթ հրաժարեցաւ Խրիմը իրեն կցելէն եւ թերակղզին ճանչցաւ իբրեւ «գերիշխան եւ անկախ պետութիւն»: Անկախ Խրիմ մը եւ Ռուսիոյ կցուած Խրիմ մը նոյն մետալին երկու երեսներն են, որովհետեւ այսպէս կամ այնպէս երկուքն ալ ամբողջովին Ռուսիայէն կախեալ պիտի ըլլան: Քրեմլին նշեց, որ այդ քայլը որդեգրելու համար հիմնուեցաւ «խրիմեան հանրաքուէին ընթացքին Խրիմի ժողովուրդի կամքի արտայայտման վրայ», հակառակ անոր որ նշեալ հանրաքուէն Ռուսիոյ միանալու շուրջ էր եւ ոչ թէ անկախանալու: Այդ հակասութիւնը մասամբ «կոկելու» համար Փութինի հրամանագիրին հրապարակումէն ժամեր առաջ Խրիմի խորհրդարանը անկախութեան հռչակագիր մը որդեգրեց:

Մէկ օր ետք, Փութին անկանխատեսելի ըլլալու տպաւորութիւն ստեղծելով` այդ քայլէն ետդարձ կատարեց եւ ստորագրեց Խրիմը Ռուսիոյ վերամիացնելու համաձայնագիր մը` նշելով, որ այդպիսով «պատմական սխալ մը» կը սրբագրէ: Ան ընդգծեց, որ Արեւմուտքը Ուքրանիոյ մէջ կարմիր գիծը անցած է, իսկ Խրիմի հարցին պատճառով «անշուշտ արտաքին ճակատում պիտի դիմագրաւենք»: Միացեալ Նահանգներու փոխնախագահ Ճօ Պայտըն յայտարարեց, որ իր երկիրը յառաջիկայ շաբաթներուն Ռուսիոյ դէմ յաւելեալ պատժամիջոցներ պիտի որդեգրէ, իսկ Եւրոպական Միութիւնը արդէն սպառնացած էր նոր պաղ պատերազմով մը եւ «հեռահաս» տնտեսական շրջափակումով, եթէ Ռուսիա Խրիմը իրեն կցէ:

Տիրող կացութիւնը մտածել կու տայ, որ կը գտնուինք Խրիմի երկրորդ պատերազմի մը շեմին: Խրիմի առաջին պատերազմին ընթացքին (հոկտեմբեր 1853-փետրուար 1856) Բրիտանիոյ, Ֆրանսայի, Օսմանեան կայսրութեան եւ Սարտինիա-Փիետմոնթի բանակները պաշարեցին Սեւասթոփոլը եւ Խրիմի մէջ ճակատեցան ռուսական բանակին դէմ: Պատերազմը ընթացք առաւ, երբ Ռուսիա իրեն կցեց տարածքներ, որոնք ներկայիս մաս կը կազմեն Մոլտաւիոյ, Ռումանիոյ եւ Ուքրանիոյ: Օրին Ռուսիա ուղղափառ քրիստոնեաներու իբրեւ պաշտպան կը ներկայանար, իսկ այսօր` ռուսախօսերուն: Օրին Արեւմուտքը կ՛ուզէր Ռուսիան պաշարել եւ անոր ծովուժը հեռացնել Սեւ ծովէն, այսօր նպատակը նոյնն է:

Եթէ մեծ տէրութիւնները պատմութենէն դաս չառնեն, ապա անոր կրկնութիւնը անխուսափելի պիտի դառնայ: Սակայն այս անգամ ճակատումը տնտեսական գետնի վրայ ուղղակի, իսկ զինուորական գետնի վրայ անուղղակի պիտի ըլլայ, որովհետեւ Ռուսիան հիւլէական ուժ մըն է:

Արեւմուտքի ղեկավարները պէտք չէ Փութինի Ռուսիան մէկ այլ երկրի հետ շփոթեն եւ երեւակայեն, որ պատժամիջոցներու հաստատումը կամ հաստատման սպառնալիքը արգելք պիտի հանդիսանան, որ անիկա իր շահերը պաշտպանէ: Անոնք վստահաբար պիտի տեսնեն, որ Ռուսիան, ինչպէս Խրիմի առաջին պատերազմի ընթացքին, նաեւ երկրորդ պատերազմին ընթացքին, դժուար հակառակորդ մըն է: Արեւմուտքը նաեւ պէտք է յիշէ, որ ինչպէս Նափոլէոնի եւ Հիթլերի դէմ պատերազմները կը վկայեն, Ռուսիան նաեւ կրնայ արժէքաւոր դաշնակից մը ըլլալ եւ շարք մը հարցերու լուծման օժանդակել, եթէ ուքրանական տագնապին պէս հարցեր հրահրելով զինք չգրգռեն, այլապէս անիկա կրնայ հարցեր ստեղծել կամ գոյութիւն ունեցող հարցերը բարդացնել:

Էմիլ Սուլէյմանով Կեդրոնական Ասիա-Կովկաս վերլուծողական կայքէջին վրայ լոյս տեսած իր յօդուածին մէջ կը գրէ, որ սուրիական քաղաքացիական պատերազմին մէջ Ազրպէյճանի քաղաքացիներուն մասնակցութեան մասին լուրերը վերջերս աւելի յաճախակի դարձած են: Ա

Նախաբան

Սուրիոյ յարանուանական պատկերը կը նմանի Ազրպէյճանի յարանուանական պատկերին, սակայն` շրջուած ձեւով: Պաշտօնապէս, ազրպէյճանցիներուն շուրջ երկու երրորդը շիի է: Բնակչութեան մէկ երրորդը սիւննի է եւ կեդրոնացած է երկրին հիւսիսային նահանգներուն մէջ: Սիւննի են Ազրպէյճանի մէջ բնակող ազգային փոքրամասնութիւններէն` լեզգիները, աւարները եւ ժողովրդագրականօրէն տկար շարք մը փոքրամասնութիւններ, որոնք տարածուած են Տաղստանի հետ սահմանին վրայ: Թէեւ ազրպէյճանցիներուն մեծամասնութիւնը ինքզինք իսլամ կը նկատէ, սակայն եօթը տասնամեակներու վրայ երկարած խորհրդային իշխանութեան պատճառով աշխարհիկ դարձած է: Շարք մը հարցախոյզեր ցոյց կու տան, որ ազրպէյճանցիները կրօնական հարցերով հետաքրքրուած չեն:

Վերջերս, սակայն, կրօնի դերակատարութիւնը աճ արձանագրած է` շարք մը ազդակներու իբրեւ հետեւանք: Առաջին` երկրին մէջ քաղաքական ընդդիմութեան դէմ լայնածաւալ ճնշումը պատճառ դարձած է, որ աշխարհիկ քաղաքական կուսակցութիւնները նկատառելի կերպով տկարանան: Այդ կուսակցութիւնները իրենց ժողովրդականութիւնը կորսնցուցած են վարչակարգին հետ գործակցելնուն կամ ապիկարութեան եւ իրենց ղեկավարներու տկարութեան իբրեւ հետեւանք: Երկրորդ` թէեւ ազրպէյճանցիներուն մեծամասնութիւնը աշխարհիկութեան բարձր մակարդակով կը բնորոշուի, սակայն իսլամութիւնը իբրեւ մշակութային երեւոյթ կը շարունակէ բնակչութեան որոշ հատուածին մէջ, մասնաւորաբար գիւղական շրջանի բնակիչներուն մէջ դերակատարութիւն ունենալ: Երրորդ` աշխարհի տարածքին քաղաքական իսլամութեան վայելած ժողովրդականութեան լոյսին տակ ազրպէյճանցի երիտասարդներու մէկ մասը տարուած է սալաֆականութեան յեղափոխական գաղափարախօսութեամբ, ինչպէս նաեւ կը պայքարի բարեպաշտութեան, համերաշխութեան եւ բարօրութեան սկզբունքներու վրայ հիմնուած արդար իսլամական պետութեան մը հաստատման համար:

Մինչ ազրպէյճանցիներու մեծամասնութիւնը կը շարունակէ չհետաքրքրուիլ կրօնական հարցերով, երկրին արմատականացած իսլամները Իրանէն կամ տաղստանցի ժիհատականներու կողմէ աջակցութիւն ստացած են: Փաստերը ցոյց կու տան, որ մինչ երկրին շիի արմատականները Թեհրանի զօրակցութիւնը վայելող Հըզպալլայի խմբակներու մէջ զինուորագրուած են, անդին` սիւննի արմատականները Ազրպէյճանի մէջ սալաֆական պետութեան մը հաստատումը կը ջատագովեն, ինչ որ առնչուած կրնայ ըլլալ Հիւսիսային Կովկասի մէջ աստուածապետութեան մը` Կովկասեան ամիրայութեան, որ տարածաշրջանին մէջ ռուսական իշխանութեան դէմ պատերազմ կը մղէ:

Թէեւ Ազրպէյճանի սիւննի եւ շիի համայնքներէն արմատականները ազրպէյճանական իրաւապահ մարմիններու բռնաճնշումներուն պատճառով տկարացած են, սակայն անոնք կը շարունակեն երկրին մէջ ապահովական մտահոգութիւն մը ներկայացնել` ի հեճուկս բնակչութեան մէջ իրենց ներկայացուցած փոքր թիւին:

Վերլուծում

Ազրպէյճանի քաղաքացիներու սուրիական քաղաքացիական պատերազմին մասնակցութիւնը այս վերջին ընթացքին համահունչ է: Ազրպէյճանի սիւննի արմատականները Թուրքիոյ ճամբով մեծ թիւերով Սուրիա կը մեկնին մաս կազմելու համար վարչակարգի ուժերուն դէմ կռուող միջազգային ժիհատական ջոկատներուն: Ըստ կարգ մը տուեալներու, ազրպէյճանցի շուրջ 300 քաղաքացիներ մաս կազմած են ժիհատական խումբերու, մասնաւորաբար` Քայիտայի հետ կապ ունեցող «Ժապհաթ նուսրա»-ի եւ «Ժէյշ ալ-մուհաժիրին ուալ անսար»-ին:

Ապու Եահիա Ալ Ազերի

Իրաքի եւ Շամի իսլամական պետութեան (ՏԱՀԵՇ) զինեալներու հետ դաշնակցելով` ազրպէյճանցի ժիհատականները մեծ մասամբ կը գործեն Սուրիոյ`  Թուրքիոյ սահմանակից հիւսիսային նահանգներուն մէջ, մասնաւորաբար` Իտլիպ եւ Հալէպ նահանգներուն մէջ: Նկատի ունենալով, որ անոնք ռուսերէնի կը տիրապետեն, ազրպէյճանցի զինեալները Հիւսիսային Կովկասէն, Կեդրոնական Ասիայէն եւ Վոլկա-Ուրալ շրջանէն եկած ժիհատականներու հետ անջատ խումբեր կը կազմեն: Ազրպէյճանցի հռչակաւոր ժիհատական մը` Ապու Եահիա ալ-Ազերի, որ անցեալ տարի կռուի ընթացքին սպաննուած էր, չեչեն ժիհատական հրամանատարներ Ապու Ումար ալ-Շիշանիի եւ Սալահուտին ալ-Շիշանիի սերտ գործակիցներէն մէկն էր եւ շարք մը տեսերիզներու մէջ անոնց կողքին կ՛երեւէր:

Կը հաղորդուի նաեւ, որ շուրջ հարիւր ազրպէյճանցի շիիներ վերջին ամիսներուն Սուրիա մեկնած են` կազմելով Ասատի վարչակարգին կողքին կռուող ազրպէյճանական հրամանատարութեամբ իրանեան զինեալ խմբակներու կորիզը: Կը թուի, թէ Սուրիա մեկնող ազրպէյճանցի շիի կամաւորներուն նկատառելի մէկ մասը կազմուած է իրանեան Քոմ եւ Մաշհատ քաղաքներուն մէջ գտնուող իսլամական աստուածաբանութեան կեդրոններու ուսանողներէ: Մինչ ազրպէյճանցի ժիհատականներուն մեծամասնութիւնը կը թուին երկրին հիւսիսէն, Պաքուէն եւ հիւսիսարեւմտեան կարգ մը շրջաններէ ըլլալ, շիի արմատականները մեծամասնութեամբ Ապշերոն թերակղզիի եւ Լենքորան շրջանէն են: Վերջինս իրանամէտ շիի արմատականութեան կեդրոնը կը նկատուի:

Ազրպէյճանցի կամաւորներու զինուորագրման ձեւը հետաքրքրական է: Ազրպէյճանցի ժիհատականները անհատական միջոցներով կը մեկնին Սուրիոյ ռազմաճակատ եւ այդտեղ հասնելէ ետք կը միանան խմբակներու` հիմնուելով իրենց անհատական ծանօթութեանց կամ թուրք, հիւսիսկովկասցի կամ սուրիացի ժիհատականներու աջակցութեան վրայ:

Շիի արմատականները կը թուին զինուորագրման աւելի կազմակերպուած ձեւի մը հետեւիլ եւ իրանեան իշխանութիւնները աջակցութիւնը վայելել: Անոնք իրանեան իշխանութիւններու կողմէ պատերազմական գօտի կը փոխադրուին եւ տարբեր զինեալ խմբաւորումներու մէջ կը խմբուին: Իրանեան իշխանութիւնները հաւանաբար կամաւորներուն նախնական մարզումը կը կատարեն: Այս ենթադրութիւնը հիմնուած է այն իրողութեան վրայ, որ ազրպէյճանցի շիի զինեալներու դիակները Ազրպէյճան կ՛ուղարկուին Իրանէն, քայլ մը, որ իրանեան իշխանութեան հաւանութեան կը կարօտի:

Իրանամէտութեամբ ծանօթ շարք մը շիի ազդեցիկ ղեկավարներ, ինչպէս` Էլշան Կուլիեւ, Էլշան Մուսթաֆաօղլու եւ Իլկար Իպրահիմօղլու,  ժիհատականներուն Սուրիոյ պատերազմին մասնակցութիւնը նկատած են` բոլոր շիիներու բնական դաշնակից, իրանամէտ ալեւի Ասատը տապալելու ամերիկեան աջակցութեամբ ջանքերու մէկ այլ ցուցանիշ մը: Բայց եւ այնպէս, Ազրպէյճանի իշխանամէտ հոգեւորականութիւնը,  ղեկավարութեամբ շէյխ Ալլահշիւքիւր Փաշազատէի, Սուրիոյ տագնապին վերաբերեալ կեցուածք չէ արտայայտած:

Սուրիոյ մէջ քաղաքացիական պատերազմի սկիզբէն ի վեր` ազրպէյճանական իշխանութիւնները ջանացած են չէզոք մնալ սուրիացի ժողովուրդին կոչ ուղղելով` բռնարարքներուն վերջ տալ եւ տագնապին խաղաղ լուծում մը գտնել: Այդ մէկը մասնակի կերպով կարելի է բացատրել դիւանագիտական նկատառումներով: Իրենց կողմէ օրինական նկատուած կառավարութիւնները տապալելու փորձերը, տասնամեակ մը առաջ յետխորհրդային տարածաշրջանին մէջ գունաւոր յեղափոխութիւններու տարածումը, ինչպէս նաեւ «Արաբական գարուն»-ը եւ ատոր ռազմական հետեւանքները Պաքուի մէջ ազրպէյճանական հասարակութեան յեղափոխական ձգտումներու հեռանկարին նկատմամբ մտահոգութիւն ստեղծած են, նկատի ունենալով, որ վերջինիս մօտ վարչակարգին նկատմամբ դժգոհութիւնը աճ կ՛արձանագրէ: Տեղական ցոյցերու շարժումով զբաղելով` Ազրպէյճանի կառավարութիւնը կը թուի թերագնահատած ըլլալ սուրիական ռազմաճակատ մեկնող ազրպէյճանցի քաղաքացիներուն ներկայացուցած վտանգը:

Վերջին անգամ, որ ազրպէյճանցիներ կամաւոր կերպով մասնակցած են հեռաւոր պատերազմի մը, 1877-1878-ի ռուս-թրքական պատերազմին ընթացքին էր, երբ սիւննի ազրպէյճանցիները իրենց օսմանցի հաւատակիցներուն աջակցեցան, իսկ շիի ազրպէյճանցիները միացան ռուսական բանակին` կռուելու համար սիւննի «անհաւատներուն» դէմ: Մինչ Ազրպէյճանի ընկերային պատկերը նկատառելի կերպով փոխուած է, Սուրիոյ պատերազմը ցոյց կու տայ, որ այժմ թեթեւցած այդ պառակտումները որոշ պայմաններու մէջ կրնան վերակենդանանալ: Եթէ պատերազմի մթնոլորտէն ներշնչուած վճռակամութեամբ, ռազմական փորձառութեամբ զինուած եւ աշխարհի տարածքին կապեր ունեցող ազրպէյճանցի հարիւրաւոր կամաւորներ յաջողին պատերազմի աւարտէն ետք հայրենիք վերադառնալ, անոնք կրնան Ազրպէյճանի ներքին ապահովութեան մեծ վտանգ ներկայացնել:

Երկու կողմերն ալ հաւանաբար Լեռնային Ղարաբաղին ռազմական միջոցներով վերատիրանալու հարցով իշխանութեան վրայ ճնշումը աւելցնեն: Ժիհատականները ամենայն հաւանականութեամբ դաշնակցին տաղստանցի ըմբոստներու եւ ազրպէյճանցի դաշնակիցներու հետ` երկրին հեռաւոր հիւսիսային շրջաններուն մէջ իրարանցում ստեղծելով եւ այդպիսով Ազրպէյճանը տկարացնեն անոր հիւսիսային հարեւանի կողմէ ճնշումներուն դիմաց: Միւս կողմէ` շիի վեթերաններ կրնան երկրին շիի արմատական կեդրոնները վերաշխուժացնել, իբրեւ Իրանի 5-րդ զօրասիւնը: Թէեւ երկրին մէջ վարչակարգի փոփոխութիւնը, ազրպէյճանական հասարակութեան կողմէ կրօնական արմատականներու զօրակցութեան բացակայութեան պատճառով անհաւանական պիտի ըլլայ, վերջիններս կրնան մարտահրաւէր ուղղել Պաքուի իշխանութեան կամ իրարու հետ բախումներ ունենալ: Ազրպէյճանցի երիտասարդութենէն որոշ հատուածի մը համար անոնք վարչակարգին այլընտրանք մը կրնան ներկայացնել:

Սուրիոյ մէջ իրավիճակի սրումէն ետք Ազրպէյճանի քաղաքացիներ մեկնած են հոն եւ սկսած են կռուելու տարբեր ծայրայեղական խմբաւորումներու շարքերուն մէջ: Ցարդ աւելի քան հարիւր ազրպէյճանցի զինեալներ սպաննուած են Սուրիոյ տարածքին:

Ցանկին վրայ յայտնուած են` Սէուտական Արաբիան, Արաբական Միացեալ  Էմիրութիւնները, Աֆղանիստանը եւ Ազրպէյճանը: Ըստ նոյն զեկոյցին, համագործակցութեան ծիրէն ներս Իսրայէլի տեղեկութիւններ տրամադրուած են Պահրէյնի, Իրանի եւ Պաղեստինի վերաբերեալ: Հոն կը  նշուի նաեւ, որ Իրանի հիւլէական ծրագրին գծով Սէուտական Արաբիոյ հետ ուղղակի համագործակցութիւն ծաւալած է:

Տեղեկագիրը կը հաստատէ  նաեւ, որ Իսրայէլը Ազրպէյճանին ու Աֆղանիստանին վաճառած զինամթերքը մատակարարած է Փաքիստանի տարածքով: Կը նշուի նաեւ, որ Իսրայէլ Ազրպէյճանէն գաղտնի տեղեկութիւններ ստացած է Իրանի մասին:

Անոնց մեծամասնութիւնը կը թուի Ազրպէյճանի սիւննի փոքրամասնութեան անդամներ ըլլալ, եւ անոնք իսլամական արմատական միլիսներու կ՛անդամակցին:

Ժիհատականներու յատուկ կայքէջեր կը հաղորդեն, որ Ասատի կառավարութեան դէմ կռիւներուն ընթացքին Ազրպէյճանի առնուազն 100 քաղաքացիներ սպաննուած են:

Վերջերս սպաննուածներէն մէկն էր հիւսիսային Ազրպէյճանի Կուսար քաղաքէն 18-ամեայ Միժաթ Սէյֆուլլայեւը, որ Սուրիա մեկնելով սիւննի իսլամական «Ժապհաթ Նուսրա» խմբաւորման անդամակցելէ առաջ` Կիպրոսի մէջ կ՛ուսանէր:

Համալսարանի մէջ Սէյֆուլլայեւի դասընկերներէն Պահաէտտին Ալիեւ Դիմատետրի իր էջին վրայ գրեց, որ` «սկիզբը Նիժաթ պարզապէս սովորական անձ մըն էր, սակայն առաջին կիսամեակի աւարտին ան սկսաւ մօրուք ձգել: Կը թուի, թէ ան կապ հաստատած է ուահապականներու հետ (սիւննի արմատականներ): Ապա սկսաւ մզկիթին մէջ քնանալ… եւ օր մըն ալ ան պարզապէս անյայտացաւ, եւ մենք չգիտցանք, թէ ո՛ւր գնաց: Երբ իր լուսանկարը եւ տեղեկագրութիւնը տեսանք, զինք ճանչցանք»:

Նաժաֆ Քարիմով, որ միայն 14 տարեկան էր, իր կարգին այս ամիս մահացաւ: Ան Նախիջեւանի Շարուր շրջանէն էր: Անոր հօրաքոյրը` Կոնել Պապայեւա IWPR-ի հաստատեց անոր մահը` յայտնելով, որ ան իր հօր կողքին «Ժէյշ ալ մուհաժիրին ուալ անսար» խմբաւորման շարքերուն մէջ կը կռուէր:

IWPR-ի մէկ լրագրողը, որ գործով Սուրիա կը գտնուէր նկատեց, որ ընդդիմութեան կողքին կռուող ազրպէյճանցիները գլխաւորաբար մաս կը կազմեն «Ժապհաթ նուսրա»-ի կամ «Ժէյշ ալ մուհաժիրին ուալանսար»-ի: Վերջինս կազմուած է օտարներէ, եւ ազրպէյճանցի կամաւորները նոյնիսկ Ապու Եահիա Ազերի ծածկանունով իրենց յատուկ հրամանատարը ունին: Կը հաղորդուի, որ ան վերջերս սպաննուած է:

Ազրպէյճանցի զինեալները ընդհանրապէս կը գտնուին Հալէպի եւ Իտլիպի մէջ: Ասոր պատճառը մասամբ այն է, որ անոնց լեզուն ու սովորութիւնները տեղւոյն սուրիացի թիւրքմէններուն լեզուին ու սովորութեանց նման է, եւ` մասամբ, որովհետեւ այդ քաղաքները Թուրքիոյ սահմանին մօտ են, ուստի Սուրիա նոր հասնողներուն համար աւելի հասանելի են:

Պաքուի մէջ Արեւելք-Արեւմուտք հետազօտական կեդրոնի ղեկավար Արասթուն Օրուճլու IWPR-ի յայտնեց, որ անգամ մը, որ զինեալները սկսին Ազրպէյճան վերադառնալ, անոնք կրնան նկատառելի խնդիրներ ստեղծել:

«Այս զինեալ խմբաւորումներուն անդամ երիտասարդները օտար երկիրներու գործակալներու կողմէ լաւ մարզուած են: Անոնք յատուկ գործողութիւններու համար կ՛օգտագործուին: Անոնց Ազրպէյճան վերադարձը սովորական տուն դարձ մը պիտի չըլլայ», ըսաւ Օրուճլու:- «Կը կարծեմ, որ եթէ վերադառնան, պիտի գան յատուկ նպատակներով, որոնք կը կասկածիմ, թէ խաղաղ պիտի ըլլան: Պէտք է այդ մասին հիմա մտածենք, որպէսզի հետագային սուղ գին չվճարենք»:

Ազրպէյճանի գաղտնի սպասարկութեան` ազգային ապահովութեան նախարարութեան նախկին անդամ Իլհամ Իսմայիլ սիւննի ժիհատական զինեալները երկրին ուղղակի սպառնալիք մը կը նկատէ, որովհետեւ անոնք կրնան ջանալ իսլամական պետութիւն մը ստեղծել: «Այդ մարդիկը, այդ արմատական իսլամականները երբեմն փորձած են ահաբեկչական արարքներ գործել եւ Ազրպէյճանի մէջ փոքր տարողութեամբ դէպքերւկ մասնակցած են,- ըսաւ ան:-  Ազրպէյճանցի քաղաքացիները Թուրքիոյ ճամբով Սուրիա կ՛անցնէին անձնական նախաձեռնութեամբ: Սակայն հիմա այդ հոլովոյթը կը վերահսկուի որոշ անհատներու կողմէ եւ կազմակերպուած է», ըսաւ ան` աւելցնելով, որ` պէտք է լուրջ հասարակական կրթութեան աշխատանք տանինք: Եթէ հարկ ըլլայ, ապօրինի զինեալ խմբաւորումներու դէմ պայքարի ձեւերը պէտք է կիրարկենք»:

Ազրպէյճանցի զինեալների` Սուրիայում կռուելու եւ սպաննելու խնդիրն արդէն իսկ դուրս է եկել զուտ սուրիական հակամարտութեանը միջամտելու շրջանակներից` վերհանելով Ազրպէյճանում ծայրայեղ իսլամական կազմակերպութիւնների պառակտիչ գործունէութիւնը, ինչի վկայութիւնը իսլամական երկու խմբաւորումների սպառնալիքներն են` ուղղուած Ազրպէյճանի իշխանութիւններին:

Ազրպէյճանում գործող «Անտառային եղբայրներ» եւ «Ճէյշուլլահ» («Ալլահի բանակ») ծայրայեղ իսլամական խմբաւորումները յունուարի 28-ին սպառնացել են Ազրպէյճանի իշխանութիւններին` նրանց դէմ «ժիհատ» (կրօնական սուրբ պատերազմ) սկսել: Նման յայտարարութեան պատճառը թերեւս վերջին շրջանում Ազրպէյճանի պատկան մարմինների, կրօնական առաջնորդների, հասարակական ու քաղաքական գործիչների դիրքորոշման փոփոխութիւնն է Սուրիայում կռուող ազրպէյճանցի իսլամական զինեալների հարցում: Նրանք միաձայն կոչ են անում հեռու մնալ Սուրիայում պատերազմելուց, չլսել իսլամական յորդորները, չմիանալ նրանց, քանի որ Սուրիայում սպաննուելով` «շեհիտ» (կրօնի նահատակ մարտիրոս) չեն դառնայ, իսկ Սուրիայի պատերազմը բնաւ «ժիհատ» չէ: Ազրպէյճանը կիրառում է «շեհիտ» բառը զուտ քարոզչական նպատակներով: Իրավիճակի լրջութեան մասին են վկայում յայտարարութիւնները, որ Սուրիայից յետ վերադարձած զինեալները պատժուելու են օրէնքի ողջ խստութեամբ, եւ սա թղթի վրայ չի մնացել, յայտնի են ձերբակալութիւնների կայացած փաստեր:

Եւ ահա այս իրավիճակում հնչող սպառնալիքները, եթէ դրանք իրական համարենք, կարծես արգասիք են 2012-2013-ին Ազրպէյճանի պատկան մարմինների` Սուրիա մեկնող եւ Սուրիայից վերադարձող իսլամական ազրպէյճանցիների հարցն անտեսելու:

«Ճէյշուլլահ». գործունէութիւնն ու նպատակը

Դեռեւս 2001-ին Միացեալ Նահանգների իշխանութիւնները «Ճէյշուլլահ» ընդգրկել էին այն ահաբեկչական խմբաւորումների շարքում, որոնց անդամներին պէտք է անյապաղ արտաքսել Միացեալ Նահանգներից: Ազրպէյճանի Ազգային անվտանութեան ծառայութեան տուեալներով, 1996-ից գործող «Ճէյշուլլահ»-ի վերջնանպատակն է Ազրպէյճանում պետական համակարգի արմատական փոփոխութիւնը, այն իսլամական պետութեան վերածելը: Խմբաւորումը սերտ կապեր ունի «Քայիտայի»  հետ, ստանձնել է մի  քանի ահաբեկչութիւնների, այդ թւում 1998-ին Ազրպէյճանի «էքսթրասենս»-երի միութեան նախագահ Էթիպար Էրքինի ու նրա երկու որդիների սպանութեան պատասխանատուութիւնը:

Համագործակցութեան եզրեր ունենալով չեչեն գրոհայինների եւ Շամիլ Պասայեւի հետ` 1998-ին «Ճէյշուլլահ»-ի զինեալների մի մասը Չեչենիայի տարածք է ներթափանցել` կապեր հաստատելով թուրք զինեալների «Իսլամի ֆիտայիներ» կազմակերպութեան հետ, որի օգնութեամբ էլ 1999-ի յունիսին փորձել է Պաքուի օդակայանից Մի-8 ուղղաթիռ առեւանգել:

Հետաքրքիր է, որ այս խմբաւորման առաջնորդի եւ անդամների դատավարութիւնն աւարտուել է դեռեւս 2000 թուականի օգոստոսի 28-ին. առաջնորդ 23-ամեայ Մուպարիզ Ալիեւը դատապարտուել էր ցմահ, իսկ 12 անդամները` 7-13 տարուայ ազատազրկման: Ազատազրկման ժամկէտները, ինչպէս տեսնում ենք, արդէն լրացել են, այսինքն այս խմբաւորման անդամներն ազատութեան մէջ են, բացի այդ ընկերային կայքէջերում միմեանց հետեւից բացւում են խմբաւորումը եւ առհասարակ ծայրայեղ իսլամը քարոզող էջեր:

Կարեւոր է նշել, որ դեռեւս 2013-ի փետրուարի սկզբից սկսեցին լուրեր շրջանառուել, որ «Ճէյշուլլահ»-ի զինեալներն Ազրպէյճանի տարածքում աշխուժ քարոզչական գործողութիւններ են ծաւալել, ցանկանում են համալրել իրենց շարքերը եւ համակիրներ են փնտռում ոչ միայն հասարակ քաղաքացիների, այլեւ ՏԻՄ շարքերում, մամուլում, ուժային կառոյցներում:

«Ճէյշուլլահ»-ի զինեալներն ազրպէյճանական մամուլի փոխանցմամբ մասնակցում են Սուրիայում ընթացող մարտերին:

Աջակցութիւն իշխանական շրջանակներում

Միւս կողմից, եթէ հաւատանք վերջին հրապարակումներին Ազրպէյճանի ռազմական, քաղաքական համակարգերում որոշ պաշտօններ զբաղեցնում են հէնց իսլամական «ուահապ»-ները, որոնց գաղափարախօսութիւնը մօտ է «Ճէյշուլլահ»-ի նպատակներին: Չի բացառւում, որ հէնց այս պաշտօնեաներն են ֆինանսապէս օգնում իսլամական կազմակերպութիւններին: Այս յայտարարութեամբ հանդէս է եկել Ազրպէյճանի հոգեւոր առաջնորդ, այսպէս կոչուած «Կովկասի մուսուլմանների վարչութեան» նախագահ, շէյխ ուլ իսլամ Ալլահշիւքիւր Փաշազատէն:

Ազրպէյճանական «Մուսաւաթ» կայքի տուեալներով` Պաքուի քաղաքապետի որդի Իսրաֆիլ Ապութալիպովը եւ նախկին պաշտօնեաներից մի քանիսի որդիները եւս, որոնք ունեն սեփական գործարքներ, ծայրայեղ իսլամականներին նիւթական նշանակալից օգնութիւն են ցոյց տալիս: Փաստօրէն, իսլամիստներն աջակցութիւն ունեն նաեւ բարձրաստիճան պաշտօնեաների շարքերում, ինչն անհնար է դարձնում պետական մակարդակով ծայրայեղ իսլամի դէմ միասնական ճակատով հանդէս գալը:

«Անտառային եղբայրներ»

«Անտառային եղբայրներ»-ն ազրպէյճանական խմբաւորում չէ, գործում է 2007-ից: Այն աշխուժ է հիմնականում Տաղստանի տարածքում: 2008-ի օգոստոսին Ազրպէյճանի Ազգային անվտանգութեան ծառայութեան վկայութեամբ, ահաբեկչութիւն է իրականացրել «Ապու Պեքր» ազրպէյճանական մզկիթում: 2008-ին Ազրպէյճանի յատուկ ծառայութիւնները մի շարք գործողութիւններ են ձեռնարկել խմբաւորման անդամներին ոչնչացնելու ուղղութեամբ[2]:

Հաշուի առնելով Ազրպէյճանում ծաւալած գործունէութունը` այս խմբաւորման սպառնալիքն Ազրպէյճանի իշխանութիւններին իրատեսական է հնչում, սակայն կասկած է յարուցում, թէ ինչո՞ւ են 2 խմբաւորումներ նոյն օրը հանդէս եկել միեւնոյն կոչով: Հաւանական է, որ նրանց նպատակներն ու շահերը համընկել են:

Սուրիա զինեալների հոսքի դէմ պայքարելու պատճառները

Մի կողմից Թուրքիային սիրաշահելու նկրտումներից ելնելով, միւս կողմից Արեւմուտքի հակաասատական տրամադրութիւններին սատարելով` Ազրպէյճանը երկար ժամանակ լռում էր Սուրիա իր տարածքից ներթափանցած ազրպէյճանցի մեծ թուով զինեալների մասին: «Ծայրայեղ իսլամական» եւ «ուահապական» բնորոշումները կիրառւում էին միայն Ազրպէյճանի ուժային կառոյցների կողմից հիմնականում ազգային փոքրամասնութիւններին ճնշելու ու նրանց ձերբակալութիւններն արդարացնելու նպատակով: Ժամանակ առ ժամանակ էլ Ազրպէյճանն այս որակաւորումները կիրառում էր նաեւ Իրանին ու Սէուտական Արաբիային մեղադրանքներ յղելու հարցում:

Ստացւում է` Սուրիայում կռուող ազրպէյճանցի զինեալների թեման իրականում խորը շերտեր ունի, եւ վերհանում է Ազրպէյճանում միջկրօնական խնդիրներ, որոնք հմուտ կերպով սքողւում էին: Ազրպէյճանն իր ներսում աճեցնում է ահաբեկչական իսլամական տրամադրութիւններ, դրանք արմատախիլ անելու լուրջ քայլեր տեւական ժամանակ չի ձեռնարկել, ընդ որում` մինչ օրս չկայ թէ՛ ոչ պաշտօնական, թէ՛ առաւել եւս պաշտօնական վիճակագրութիւն, թէ հիմնականում Թուրքիայի տարածքով Սուրիա մեկնող ազրպէյճանցի զինեալներից քանի՞սն են յետ վերադարձել, քանի՞սն են սպաննուել, քանի՞սն են պատրաստւում մեկնել: 2012-ին եւ մինչեւ 2013-ի կէսերն ազրպէյճանական իշխանամէտ մամուլը խթանում էր նման գաղափարների տարածումը` Սուրիայում զոհուածներին ներկայացնելով որպէս «շեհիտներ» իսկ Սուրիայի զինեալ ահաբեկիչներին բնութագրելով որպէս «մոճահիտներ» (կրօնի համար մարտիկ):

Ներկայումս փորձեր են արւում լրջօրէն պայքարելու ազրպէյճանցիների` դէպի Սուրիա հոսքի դէմ, քանի որ Սուրիայից հետ եկած իսլամական զինեալների առկայութիւնն Ազրպէյճանում կարող է խթանել ինչպէս միջկրօնական բախումներ, այնպէս էլ յանցաւորութեան աճ, իսկ զինեալների շարքերում ազրպէյճանցիների ու Ազրպէյճանի քաղաքացիների առկայութեան հանգամանքը վկայում է Սուրիայի ներքին հակամարտութեան կողմերից մէկին սատարելու մասին, ինչն էլ բնաւ դրական չի անդրադառնայ Սուրիայի հետ յարաբերութիւնների վրայ: Բացի այդ, իր ներսում ահաբեկչական խմբաւորումներ ունենալու փաստն ինքնին դրական ազդեցութիւն չի թողնում Ազրպէյճանի միջազգային վարկանիշի վրայ: Չի կարելի բացառել, որ թեման լծակ կը դառնայ դրսից Ազրպէյճանի վրայ ներազդելու համար թէկուզ հէնց Արեւմուտքի ձեռքերում:

Այնունամենայնիւ, այս հոսքի դէմ պայքարն արդիւնաւէտ չի լինի, եթէ չչէզոքացուեն բուն պատճառները: Ի մի բերելով ազրպէյճանական մամուլի, ընկերային կայքէջերու եւ ֆորումների քննարկումներում, ինչպէս եւ փորձագէտների հնչեցրած տեսակէտները` ազրպէյճանցիները Սուրիա են մեկնում սոցիալական կարիքից դրդուած, յաճախ` ընտանիքներով, քանի որ Պաշար Ասատի կողմնակիցների դէմ կռուելու դիմաց գումար են ստանում: Առաջնային դրդապատճառների շարքում են նաեւ ծայրայեղ իսլամական գաղափարներից տոգորուած սրբազան «ժիհատին» մասնակցելու ձգտումները. հէնց այս հարցում էլ կարեւոր դեր ունեն կրօնական կազմակերպութիւնները եւ հաստատութիւնները:

Որպէս պատճառ նշւում է, որ` «ազրպէյճանցիները չեն ստանում իշխանութիւնների կողմից տարիներ շարունակ խոստացուած պատերազմը յանուն Ղարաբաղի վերադարձի, ուստի կռուելու ունակութիւնները կիրառելու համար այլ տեղ են փնտռում, իսկ ամենայարմարը Սուրիան է: Սա իրականութիւնից հեռու պնդում է, քանի որ նոյն յաջողութեամբ «կռուելու ունակութիւնները սպառելու» ձգտող ազրպէյճանցին կարող է զինծառայութեան անցնել առաջնագծում, որտեղ լարուածութեան աստիճանը երբեմն պատերազմական իրավիճակից հեռու չէ:

Եւ վերջապէս, զինեալների եւ նրանց գործունէութիւնը խթանող իսլամական կազմակերպութիւնների առկայութիւնն Ազրպէյճանի տարածքում հերթական անգամ վկայում է` դեռեւս 1992-1994 թթ. արցախեան պատերազմի թէժ շրջանում ազրպէյճանցիները դիմել են չեչեն գրոհայինների եւ թուրք զինեալների օգնութեանը: Այս օգնութիւնն անհետեւանք չի մնացել. հէնց այդ տարիներից Ազրպէյճանում տարածուած իսլամական գաղափարները պարարտ հող են ստեղծել զինեալների նոր խմբաւորումների եւ տեղական կրօնական կազմակերպութիւնների ստեղծման համար:

Եզրակացութիւն

Կարող ենք եզրակացնել, որ Ազրպէյճանում հասարակական-կրօնական դաշտն առաջիկայում միտում ունի պառակտուելու իսլամականներին դէմ եւ կողմ դիրքորոշում որդեգրած հակադիր ճամբարների, ինչը վերջնահաշուարկում կարող է յանգեցնել միջկրօնական հակասութիւնները խորացմանը: Առանցքային է այն հանգամանքը, որ իսլամականներն ալիեւեան վարչակարգ եւ պետականութիւն հասկացութիւնները չեն ընդունում, բնականաբար չեն ենթարկւում Ազրպէյճանի սահմանադրութեանը եւ օրէնքներին: Այս պարագայում իսլամականների մարտական փորձը որքանով որ կարող է կիրառուել «իշխանութիւնների խոստացուած, Ղարաբաղի համար մղուող ազրպէյճանական պատերազմում», այնքան էլ ներքին լարուածութիւն ստեղծելու հարցում` ֆինանսական կայուն հենքի ձեռքբերման եւ նպաստաւոր պայմանների ի յայտ գալու դէպքում:

Ներկայիս Ազրպէյճանը հրատապ խնդիր ունի լուծելու. այն է` ծայրայեղ իսլամական գաղափարախօսութեան վտանգների չէզոքացումը ներպետական հարթակներում, քանի որ այդ գաղափարների ու դրանց կրողների` սեփական շահերի համար կիրառելը ներկայ դրութեամբ սպասուած արդիւնքներ չի բերում:

Ազրպէյճանի գաղթի օրէնքի որդեգրումէն ետք, Ազրպէյճանի մէջ օտար երկիրներու դեսպանատուներու ներկայացուցիչներէն բացի, բոլոր օտարահպատակները կրնան Ազրպէյճան մուտք գործել միայն իբրեւ զբօսաշրջիկներ եւ կեցութեան արտօնութիւն ստանալ: Ապա այցելուն պէտք է երկրին մէջ մէկ տարի մնալու համար կեցութեան ժամանակաւոր արտօնութիւն ստանայ եւ միայն այն ատեն ան կրնայ գաղթականի կարգավիճակ ստանալ: Սակայն կարգ մը քայլեր առնուած են Ազրպէյճանի մէջ գաղթականներու կացութիւնը բարելաւելու համար: Օրինակի համար, կեցութեան վայրի մէջ արձանագրութեան սակը ջնջուած է, եւ այն գաղթականները, որոնք Ազրպէյճանի քաղաքացիներու հետ կ՛ամուսնանան, աշխատանքի արտօնագիր ստանալու կարիք չեն ունենար:

Օրաթերթը կը նշէ, որ ներքին տեղափոխութեան պատճառը Պաքուի եւ Ապշերոն թերակղզիի տնտեսական աւելի մեծ զարգացումն է: Պաքուի մէջ միջին ամսականը այլ շրջաններու միջին ամսականին կրկնապատիկն է: Թոշակներու տարբերութիւնը աշխատաւորներու դէպի մայրաքաղաք ու անոր շրջապատ տեղափոխութեան կ՛առաջնորդէ: Ներկայիս գործի տէր բնակչութեան 45 առ հարիւրը կամ շուրջ 2 միլիոն մարդ Պաքուի եւ անոր արուարձաններուն մէջ կ՛աշխատի:

Գաղթականներուն մեծաթիւ ըլլալը եւս կը շարունակէ հարց մը մնալ: Ըստ կառավարական վիճակագրութեանց եւ ՄԱԿ-ի, շուրջ 1.4 միլիոն ազրպէյճանցի քաղաքացիներ կեանքի աւելի լաւ պայմաններ ու աշխատանք փնտռելով` երկրէն գաղթած են: Անոնց 82 առ հարիւրը ԱՊՀ երկիրներ գաղթած են, որոնց 61 առ հարիւրը` Ռուսիա: Եւրոպական Միութիւն գաղթածներուն համեմատութիւնը 2.5 առ հարիւր է, Իսրայէլ գաղթածներունը` 2.4 առ հարիւր, իսկ Թուրքիա գաղթածներունը` 1.3 առ հարիւր:

Օրաթերթը կը նշէ, որ փոքր եւ միջին չափի գործերը սակաւապետներու եւ սեփական մենաշնորհներու ձեռքն են:

Ներկայիս Իսրայէլ-Ազրպէյճան երկկողմանի յարաբերութիւնը լաւ վիճակի մէջ է, եւ նոյնիսկ երկու երկիրներուն միջեւ յարաբերութեանց յաւելեալ ամրապնդման հեռանկարներ գոյութիւն ունին:

Միջին Արեւելքի մէջ խառնակ վիճակը Կասպից ծովու շրջանին կ՛ազդէ եւ նոյն ատեն առիթներ կ՛ընծայէ Իսրայէլի, որուն` Ազրպէյճանի հետ հասարակաց շահը արմատական իսլամութեան դիմակայումն է:

Անուանապէս իսլամ Ազրպէյճանի աշխարհիկ վարչակարգը սիւննի եւ շիա արմատականները վտանգ մը կը նկատէ: Քայիտայի առնչուած սիւննի արմատականները պատրաստ են գործակցելու հարեւան Տաղստանի ահաբեկչական գաղտնի ցանցին հետ, որ Ազրպէյճանի հիւսիսային բաժիններուն մէջ մերթ ընթ մերթ գործունեայ կը դառնայ: Մտահոգութեան աւելի մեծ աղբիւր մըն են շիա արմատականները, որոնք Իրանի Յեղափոխութեան պահակագունդին ձեռքին մէջ գործիք մըն են եւ կը ջանան Ազրպէյճանի մէջ արմատական փոփոխութիւններ կատարելով` զայն իրանամէտ վարչակարգի մը վերածել: Ուստի Իսրայէլի հետ ազրպէյճանական որեւէ կապ Իրանի Իսլամական Հանրապետութեան մէջ մտահոգութիւն կը պատճառէ. օրինակի համար, 2009-ին Իսրայէլի նախագահ Շիմոն Փերեսի Ազրպէյճան այցելութիւնը Պաքուի եւ Թեհրանի միջեւ բարդութիւններ ստեղծեց եւ «խորհրդակցութեանց համար» Իրանի դեսպանին տուն կանչուելուն պատճառ դարձաւ:

Ազրպէյճանի ներքին կայունութիւնը ականահարելու Իրանի միտումին վերաբերեալ եւս ուժեղ փաստեր գոյութիւն ունին: Ուստի, ըստ օտար աղբիւրներու, զարմանալի չէ, որ Ազրպէյճան արեւմտեան եւ իսրայէլեան հակաիրանեան ռազմական եւ տեղեկահաւաքի ջանքերու ռազմավարական կամուրջ մըն է: Թեհրան մտահոգ է այն իրերայաջորդ, թէեւ` պաշտօնապէս հերքուած, տեղեկութիւններէն, թէ իսրայէլեան բանակը Ազրպէյճանը կ’օգտագործէ իբրեւ Իրանի դէմ յառաջապահ զօրակայան: Անկախ այդ տարաձայնութեանց ստոյգ ըլլալէն, իսրայէլեան իշխանութիւնները կը գնահատեն համագործակցութեան կարեւորութիւնը Ազրպէյճանի հետ, որ կը ջանայ իրանեան սպառնալիքին առջեւ ինքզինք պաշտպանել: 2012-ի սկիզբը այս գործակցութիւնը ձեռք բերաւ լաւ արդիւնքներ. Պաքուի մէջ իսրայէլացի դիւանագէտներու դէմ ահաբեկչական յարձակումներ կ՛անխարգիլուեցան:

Բացի Իրանէն, Ռուսիան եւս պատճառ մըն է, որ Պաքու եւ Թել Աւիւ իրենց ռազմավարական գործընկերութիւնը ամրապնդեն: Իսրայէլ դժգոհ է Միջին Արեւելքի մէջ Ռուսիոյ ներկայութենէն, մասնաւորաբար` Իրանի եւ Համասի հետ անոր կապերէն:

Ազրպէյճան, իր կարգին, դժգոհ է Մոսկուայի` Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան մէջ Հայաստանին զօրակցելու ընթացքէն: Սակայն Իսրայէլ կրնայ Ռուսիոյ հետ աւելի լաւ յարաբերութիւններ մշակել` շնորհիւ արհեստագիտական մարզին մէջ համագործակցութենէն բխելիք կարողական շահերուն, ինչպէս նաեւ` արմատական իսլամութեան նկատմամբ հասարակաց մտավախութեանց, մանաւանդ որ հակառակ գործընկերութեան կերպարանքին, Ռուսիոյ` Իրանի հետ յարաբերութիւններուն մէջ բաւական լարուածութիւն գոյութիւն ունի: Իրան կրնայ Ազրպէյճանի դէմ բուռն կերպով հակազդել, եթէ իր հիւլէական կեդրոններուն դէմ արեւմտեան յարձակում մը տեղի ունենայ: Պաքու իր կարգին կը գիտակցի, որ Մոսկուա իր աշխարհիկ վարչակարգին կը զօրակցի եւ Կասպից ծովու մասնատման վերաբերեալ Ազրպէյճանի դիրքորոշման նկատմամբ լաւ տրամադրուած է:

Նաեւ գոյութիւն ունի Լեռնային Ղարաբաղի հարցը, որ Ազրպէյճանն ու Իսրայէլը իրարու կապող կէտ մըն է: Ազրպէյճանի համար Հայաստան թունդ թշնամի մըն է, որուն հետ մօտիկ ապագային հաշտութիւն գոյացնելու լուրջ առիթներ գոյութիւն չունին: Ինչ կը վերաբերի Իսրայէլի, Հայաստան Իրանի ամէնէն մտերիմ գործընկերներէն մէկն է, ան հաւանաբար նաեւ նախկին խորհրդային հանրապետութիւններէն արգիլուած զէնքերու եւ արհեստագիտութեան ձեռքբերման համար կամուրջ մըն է:

Իսրայէլ-Ազրպէյճան յարաբերութեանց առջեւ ցցուած արգելքներէն մէկը «թրքական հարցը» կրնայ ըլլալ: Անցեալին ատիկա պարզ կը թուէր, որովհետեւ Թուրքիա Ազրպէյճանի ամէնէն մտերիմ դաշնակիցն ու Իսրայէլի ռազմավարական գործընկերն էր: Սակայն վերջին քանի մը տարուան ընթացքին Թուրքիոյ իսլամականացման պատճառով կացութիւնը նկատառելի կերպով բարդացած է: Ներկայիս Իսրայէլը հետաքրքրողը թրքական ազդեցութենէն Ազրպէյճանի հեռացումն է:

Իսրայէլ եւ Ազրպէյճան յարաբերութեանց յաւելեալ ամրապնդումէն մեծապէս պիտի օգտուին: Իսրայէլեան տեսանկիւնէն` տնտեսական կապերը ընդլայնելու լուրջ կարողականութիւն մը գոյութիւն ունի, պարզապէս այն պատճառով, որ Պաքու Իսրայէլի քարիւղ կը ծախէ եւ արդէն իսրայէլեան արհեստագիտութեան եւ ռազմական ճարտարարուեստի յաճախորդ մըն է:

Իսրայէլի առանց օդաչուի թռչող սարքերը Ազրպէյճանի մէջ նոյնքան պահանջուած են, որքան` այլուր: Իսրայէլի իր ազրպէյճանցի գործընկերոջ նաեւ զրահապատ մեքենաներ, հրթիռարձակման համակարգեր, «Թաւոր» տիպի հրացաններ եւ փամփուշտեր կը ծախէ:

Բայց եւ այնպէս, նկատի ունենալով, որ այդ երկիրներէն ոչ մէկը իր սահմաններէն անդին բաւարար բարեկամներ ունի, պէտք է յստակ ըլլայ, որ իւրաքանչիւր գործընկեր կրնայ միւսին համար պահանջուած արտաքին լոպիինկ կատարել: Ազրպէյճան կրնայ Թուրքիոյ մէջ դրական ազդեցութիւն մը ըլլալ, իսկ Իսրայէլ կրնայ հաւասարապէս օգտակար ըլլալ Եւրոպական Միութեան եւ Միացեալ Նահանգներու մէջ Ազրպէյճանի համար լոպիինկ կատարելով: Թէեւ Երուսաղէմի եւ Պաքուի միջեւ յաւելեալ համագործակցութիւնը կախեալ պիտի ըլլայ աշխարհաքաղաքական զարգացումներէն, սակայն Իսրայէլ պէտք է այս առիթը օգտագործէ:

Ազրպէյճանի քաղաքական վերնախաւի ձեռնարկած քայլերից յստակ երեւում է, որ  նրան մտահոգող թեման այսօրուայ դրութեամբ նախագահական ընտրութիւններն են: Իսկ ընտրարշաւն, ինչպէս յայտնի է, ենթադրում է աշխուժ եւ նպատակային քարոզչութիւն: Իլհամ Ալիեւն այս իրողութեան գիտակցումով էլ որոշեց Ազգային մամուլի օրուայ առթիւ կարեւորել լրագրողների աշխատանքը, շոյել նրանց ինքնասիրութիւնը:

Ազրպէյճանի առատաձեռն նախագահը, սակայն, չէր կարող բաւարարուել լոկ խօսքերով. նրա գլխաւոր խոնարհութիւնն, անշուշտ, նիւթական բովանդակութիւն պիտի ունենար:

Նա մտածեց, կամ նրան յուշեցին, որ լրագրողներին կարելի է սիրաշահել նախեւառաջ բնակարան նուիրելով: Խօսքը վարչակարգին ծառայող լրագրողների մասին է եւ ոչ թէ նրանց, ում Ալիեւ Կրտսերը բանտ է նետում ազատ արտայայտուելու, վարչակարգի քաղաքականութիւնն անխնայ քննադատելու համար, ում ազրպէյճանցի ոստիկանները Պաքուի Շատրուանների հրապարակում ռետինէ մահակներով դաժան ծեծի են ենթարկում` բողոքի ցոյցերի ժամանակ  աշխուժութիւն ցուցաբերելու համար, ինչին, ի դէպ, միջազգային կազմակերպութիւնները մէկ անգամ չէ, որ գնահատական են տուել:

Այն, որ իշխող վերնախաւը նախապատրաստւում է նախագահական ընտրարշաւին` անակնկալ նուէրներով լրագրողներին սիրաշահելով, ամենեւին զարմանք չի յարուցում, բայց որ այդ վերնախաւի քարոզչութիւնն արւում է ամենատգէտ ձեւով, թերեւս արժէ ի ցոյց դնել:

Ազրպէյճանական կայքերից մէկը, որի լեզուն հայերէնն է, օրերս վերոնշեալ թեմայով երկու` իրար հետ չկապակցուող եւ տրամաբանութիւնից ի սպառ զուրկ տեղեկատուութիւն է հրապարակել: Յուլիսի 22-ին հրապարակուած լուրն իրազեկում էր, որ Ազրպէյճանի նախագահը ներկայ է եղել լրագրողների համար կառուցուած բնակելի շէնքի շահագործման յանձնելու արարողութեանը, որի ժամանակ շնորհաւորել է զանգուածային լրատուամիջոցների աշխատակիցներին` Ազգային մամուլի օրուայ կապակցութեամբ եւ ասել, որ Ազրպէյճանն առաջին երկիրն է, որտեղ բնակարաններ են կառուցւում լրագրողների համար: Ըստ այդ լուրի, երկրի առաջնորդը նաեւ ասել է, որ լրագրողի մասնագիտութիւնը շատ դժուար ու պատասխանատու գործ է, եւ քանի որ զանգուածային լրատուամիջոցների աշխատակիցներից շատերն ինքնուրոյն ի վիճակի չեն լուծել իրենց բնակարանային հարցը, պետութիւնը նրանց օգնում է:

Երկրորդ տեղեկատուութեան համաձայն,   Ազրպէյճանի նախագահը յուլիսի 23-ին կարգադրութիւն է ստորագրել զանգուածային լրատուամիջոցների ընկերային-տնտեսական պաշտպանութեան ուժեղացման վերաբերեալ լրացուցիչ միջոցառումների մասին: Որոշուել է 2013թ. պիւտճէում նախատեսուած` նախագահի պահուստային հիմնադրամից տրամադրել 5 միլիոն մանաթ` բնակելի շէնքի կառուցման առաջին փուլն իրականացնելու համար, ֆինանսների նախարարութեանն էլ յանձնարարուել է սահմանուած կարգով ապահովել նախատեսուած գումարի ֆինանսաւորումը:

Հարց է ծագում. այդ ինչպէ՞ս է ստացուել, որ յուլիսի 22-ին լրագրողների համար կառուցուած բնակելի շէնքը շահագործման է յանձնուել, Ի. Ալիեւն էլ ելոյթ է ունեցել, իսկ մէկ օր յետոյ` յուլիսի 23-ին, նա կարգադրութիւն է ստորագրել այդ բնակելի շէնքի կառուցման նպատակով նախնական գումար յատկացնելու մասին` համապատասխան յանձնարարականներ տալով:

Հայատառ լրատուամիջոցը, որ հայկական կողմի վրայ որոշակի ազդեցութիւն գործելու նպատակ է հետապնդում, ըստ երեւոյթին, չի էլ պատկերացրել, որ ընթերցողն այդ երկու տեղեկատուութիւնն անպայման համադրելու է: Բայց քանի որ նրանց նպատակը քարոզչութիւն իրականացնելն է, թէկուզեւ` ամենատգէտ ձեւով, ուրեմն միջոցներն այնքան էլ էական չեն:

Սակայն դա հարցի մի կողմն է: Ալիեւ Կրտսերը միջազգային ասպարէզում բաւականին ցածր վարկանիշ ունեցող առաջնորդի համբաւ ունի, եւ նրա աշխատակազմն այսօր խնդիր է դրել փրկել գործող նախագահի արտաքին` զերոյի ձգտող վարկանիշը: Ի. Ալիեւը, ազրպէյճանական քարոզիչների կարծիքով,  տպաւորութիւն է թողնում  արտաքին աշխարհի վրայ, երբ յայտարարում է, որ Ազրպէյճանն առաջին երկիրն է, որտեղ բնակարաններ են կառուցւում լրագրողների համար, իսկ ազատ մամուլի հիմքերը, պարզւում է, դրել է համազգային առաջնորդ Հայտար Ալիեւը` գրաքննութիւնը վերացնելով:

Աշխարհին յայտնի է, որ Ազրպէյճանն այն բռնապետական երկրների թւում է, որտեղ ոտնահարուած են լրագրողների իրաւունքներն ու ազատութիւնները: Այդ մասին քանիցս բարձրաձայնել են միջազգային կառոյցները` Պաքւում պաշտօնական շրջանակների հետ ունեցած հանդիպումների ժամանակ, սակայն, ինչպէս յայտնի է, այդ հանդիպումների մէջ շահագրգռուած կողմը միայն միջազգային կառոյցներն են: Ազրպէյճանի նախագահին հաւատարիմ գործիչներն ամէն ինչ անում են գործող նախագահին որպէս ամենաընդունելի եւ մրցակցութիւնից դուրս թեկնածու ներկայացնելու համար: Նաեւ` որպէս ազրպէյճանցիների հոգատար հայր:

Քանի որ իրադարձութիւններն անմիջականօրէն առնչւում են Ազրպէյճանի տեղեկատուական դաշտին, կարծում ենք, հարկ է յիշեցնել 2012-ի նոյեմբերին ազրպէյճանական լրատուամիջոցներով տարածուած այն յայտարարութիւնը, որով հանդէս է եկել  այդ օրերին Պաքւում գտնուող ԵԱՀԿ-ի, Եւրոմիութեան եւ Եւրոխորհրդի ներկայացուցիչների պատուիրակութիւնը: Վերջինս Ազրպէյճանի իշխանութիւններին կոչ է արել բանտերից ազատել լրագրողներին ու քաղաքացիական գործիչներին: Պատուիրակութիւնն իր տարածած յայտարարութեան մէջ մտահոգիչ է համարել այն պնդումները, որ այդ անձինք ազատազրկուել են իշխանութիւններին քննադատելու համար: Պատուիրակները պաշտօնական Պաքուին յորդորել են անաչառ եւ թափանցիկ հետաքննութիւն իրականացնել լրագրողների վրայ  յարձակումների գործերով:

Վերոնշեալին յաւելենք նաեւ, որ անցեալ տարուայ վերջին Ազրպէյճանում մարդու իրաւունքների, խօսքի ազատութեան վիճակի վերաբերեալ հիմնաւորուած տեսակէտ են ներկայացրել Եւրոպայի խորհրդի խորհրդարանական վեհաժողովի` Ազրպէյճանի հարցերով դիտարկման խմբի համազեկուցողներ Փետրօ Ակրամունթը եւ Ժոզեֆ Կրեհը: Նրանց պատրաստած զեկոյցում փաստօրէն տրուել է իլհամալիեւեան վարչակարգի գնահատականը: Համազեկուցողները փաստաթղթում ընդգծել էին, որ Ազրպէյճանում չարտօնուած հանրահաւաքների համար տուգանքների չափերի աւելացումը եւ Պաքուի կենտրոնում բողոքի ցոյցերի խստիւ արգելումը խօսքի ազատութեանը եւ երկրում հաւաքներ անցկացնելուն ուղղուած սպառնալիք են: Դրանով նրանք գնահատել էին Եւրոպայի խորհրդի առաջ պաշտօնական Պաքուի ստանձնած պարտաւորութիւնների կատարման մակարդակը: Նրանց մտահոգութիւնն էին յարուցել Ազրպէյճանական Հանրապետութեան քրէական եւ վարչական օրէնսգրքերում կատարուած  փոփոխութիւնները, որոնք, նրանց գնահատմամբ, լրացուցիչ բացասական ազդեցութիւն կարող են ունենալ խօսքի եւ հաւաքների ազատութեան վրայ:

Անցեալ տարի, ինչպէս յայտնի է, Շատրուանների հրապարակում ընդդիմադիր քաղաքական ուժերը մի քանի անգամ բողոքի ցոյցեր են անցկացրել, որոնց մասնակցել են լրագրողներ, եւ որոնք ազրպէյճանական ոստիկանութեան կողմից ճնշուել են առանձնակի դաժանութեամբ: Այդ դէպքերից յետոյ ցոյցերի կազմակերպիչների նկատմամբ պատիժն աւելի է խստացուել` կախուած այն բանից, թէ տուեալ անձն ինչ դեր է խաղացել դրանց կազմակերպման գործում: Կազմակերպիչների համար նախատեսուած տուգանքը նախկին չափի համեմատ բազմապատկուել է 6 անգամ: Նկատի առնելով այս իրողութիւնները` համազեկուցողները յատուկ նշել են, որ Ազրպէյճանի իշխանութիւնները պէտք է փոխեն իրենց վերաբերմունքը բողոքի ցոյցերի կազմակերպիչների եւ լրագրողների նկատմամբ: Իսկ մինչ զեկոյցը պատրաստելը Պաքւում  հարցում է անցկացուել, որի արդիւնքներով` երկրի բնակչութեան 60 տոկոսը  կողմ է արտայայտուել քաղաքացիների իրաւունքների պաշտպանութեան նպատակով կազմակերպուող ցոյցերին ու հաւաքներին:

ԵԽԽՎ Ազրպէյճանի հարցերով դիտարկման խմբի համազեկուցողները Իլհամ Ալիեւին հասկանալ են տուել, որ Ազրպէյճանում պէտք է վերջ տրուեն լրագրողների, բողոքի ցոյցերի կազմակերպիչների եւ քաղաքական բանտարկեալների նկատմամբ կիրառուող բռնութիւններին:

Այս կարգի բոլոր ազդանշաններն անտեսուել են Ի. Ալիեւի կողմից: Այսօր էլ նրա համար դրանք ոչ մի նշանակութիւն չունեն: Նախագահական ընտրութիւններին նա պատրաստւում է աւանդական ձեւով` քծնելով, շողոքորթելով, սիրաշահելով: Իսկ եթէ լրագրողներն ընդդիմադիր ուժերի հետ յանկարծ դուրս գան բողոքի ցոյցի, Ի. Ալիեւն այն ճնշելու է իրեն յատուկ դաժանութեամբ` գործի դնելով ոստիկանութիւնն ու ռետինէ մահակները: Այս ամէնից հետեւում է, որ Ազրպէյճանի նախագահը սեփական երկրի լրագրողների հետ յարաբերութիւնները կառուցում է «մտրակի եւ քաղցրաբլիթի քաղաքականութեան» սկզբունքով:

«Ազատ Արցախ»

Ամերիկայի Կեդրոնական հետախուզական գործակալութեան` «Սի.Այ.Էյ.»-ի անպաշտօն վերլուծողական հիմնարկը հանդիսացող «Սթրաթֆոր» կայքէջը վերջերս հրատարակեց «Սթրաթֆոր» հիմնադիր եւ տնօրէն Ճորճ Ֆրիտմընի  «Ազրպէյճան եւ Ամերիկա» խորագիրով յօդուածը, որուն մէջ ցայտուն կերպով զգալի են ազրպէյճանամէտ մօտեցումներն ու ռազմաքաղաքական վերլուծումները:

Ճորճ Ֆրիտմըն «Ազրպէյճան եւ Ամերիկա» խորագիրով յօդուածին մէջ կը գրէ, թէ Կովկասը այն կէտն է, ուր երեք մեծ տէրութիւններ` Ռուսիան, Թուրքիան եւ Իրանը զիրար կը խաչաձեւեն: Ներկայիս այդ խաչաձեւման կէտը Ազրպէյճանն է. իրողութիւն մը, որ այդ երկիրը անոնց միջեւ «պատերազմի դաշտի» վերածած է, որովհետեւ նշեալ երեք երկիրներուն սահմանակից է: Ազրպէյճան ժամանակին խորհրդային կայսրութեան գանձն էր, սակայն այսօր աշխարհագրական շատ վտանգաւոր դիրքի մը վրայ գտնուող անկախ պետութիւն մըն է:

Ֆրիտմըն կը գրէ, որ Միացեալ Նահանգներու արտաքին քաղաքականութեան մասնագէտները երկու խումբի կը բաժնուին: Առաջինը իրապաշտներն են, որոնք կը հաւատան, թէ Միացեալ Նահանգներ պէտք է իրենց ազգային շահերը պաշտպանեն: Ինչ որ տրամաբանական կը թուի, մինչեւ անոնց հարց տրուի, թէ ազգային շահ ի՛նչ կը նշանակէ: Երկրորդ խմբակը կազմուած է գաղափարապաշտներէ, որոնք կ՛ուզեն ամերիկեան ուժը օգտագործել բարիք գործելու համար, ինչպէս` ժողովրդավարութիւն հաստատելու կամ մարդկային իրաւանց բռնաբարումները կասեցնելու, ինչ որ լաւ գաղափար մըն է, մինչեւ իրենց հարց տրուի, թէ այդ մէկը ինչպէ՞ս կը մտածեն իրագործել: Ընդհանրապէս պատասխանը այն է, որ պէտք է միջամտել, սակայն` միայն վատ մարդիկը սպաննել: Բայց եւ այնպէս, այդպիսի պարագաներու ընթացքին վատերն ու բարիները իրարմէ զատորոշելը շատ դժուար է:

Վերադառնալով Ազրպէյճանի նիւթին` Ֆրիտմըն կը գրէ, որ Ազրպէյճան Ռուսիոյ Տաղստան շրջանին սահմանակից է, իսկ Իրանի հիւսիսի ազրպէյճանական շրջանին կամ Ատրպատականին: Ազրպէյճանցիներուն մեծամասնութիւնը կ՛ապրի Իրանի մէջ, ուր անոնք երկրին մեծագոյն ազգային փոքրամասնութիւնն են (այաթոլլա Ալի Խամենէին ազերի է): Ազրպէյճան աշխարհիկ երկիր մըն է եւ ինքզինք իրանեան շիի ահաբեկչութենէն եւ հիւսիսի սիւննի ահաբեկչութենէն վտանգուած կը զգայ: Ազրպէյճան, 1990-ական թուականներուն Լեռնային Ղարաբաղի հարցով, ռուսերուն աջակցութիւնը վայելող Հայաստանի դէմ պատերազմ մը մղեց եւ կորսնցուց: Այժմ Հայաստանի մէջ ռուսական ուժեր տեղակայուած են: Ռուսիոյ հետ սերտ կապեր ունեցող կառավարութիւն մը կը թուի փոխարինած ըլլալ Վրաստանի ամերիկամէտ կառավարութիւնը: Ազրպէյճան ինքզինք դժուար կացութեան մէջ կը գտնէ, եւ երկրին Ռուսիոյ ու Իրանին միջեւ գտնուիլը կացութիւնը վտանգաւոր կը դարձնէ: Այս շրջանին մէջ թէ՛ Իրանին եւ թէ՛ Ռուսիոյ հակադրուած աշխարհիկ պետութիւն մը ըլլալը սովորական երեւոյթ մը չէ:

Ազրպէյճան, ամերիկեան տեսանկիւնէն, ունի նաեւ մէկ այլ ռազմավարական յատկութիւն մը` ուժանիւթը: Ռուսիա եւրոպական երկիրներուն ռուսական ուժանիւթէն կախեալ ըլլալու վիճակը պահպանելու եւ խորացնելու ռազմավարութիւնը որդեգրած է` մեկնելով այն տեսութենէն, թէ այդ մէկը իր ազդեցութիւնը պիտի աճեցնէ եւ ռուսական ազգային ապահովութեան դէմ վտանգները նուազեցնէ: Այս ռազմավարութեան երկրորդ հանգրուանը եւրոպացիներուն, ներառեալ Թուրքիոյ այլընտրանքները սահմանափակելն է:

Այնպիսի պահու մը, երբ Եւրոպան տկար ու անկազմակերպ է, արեւմտամէտ պետութիւնները կայունացնելու համար շրջապատին վրայ Ռուսիոյ ունեցած ազդեցութիւնը սահմանափակելը ամերիկեան շահերէն կը բխի: Իրանեան ազդեցութեան սահմանափակումն ու Իրանի մէջ ազերի բնակչութեան ազդելու բեմ մը պահելը եւս Միացեալ Նահանգներու շահերէն կը բխի: Սակայն ամերիկեան ուժն ու շահերը իրենց սահմանը ունին: Միացեալ Նահանգներ պատերազմի չեն կրնար դիմել եւ կրնան աջակցիլ միայն այն երկիրներուն, որոնք իրենց ազգային ապահովութեան գլխաւոր պատասխանատուութիւնը կը ստանձնեն: Միացեալ Նահանգներ այդ անվտանգութեան ապահովման գլխաւոր աղբիւրը չեն կրնար ըլլալ:

Այս իրողութիւնը Ազրպէյճանի հետ Միացեալ Նահանգներու յարաբերութիւնները հետաքրքրական կը դարձնէ: Ազրպէյճան Միացեալ Նահանգներու հակադրուած երկու երկիրներու` Ռուսիոյ եւ Իրանի միջեւ ռազմավարական դիրքի մը վրայ կը գտնուի: Ազրպէյճան դէպի Աֆղանիստան մատակարարումներու իբրեւ գլխաւոր ուղի ծառայած է: Ազրպէյճան կ՛ուզէ Միացեալ Նահանգներէն զէնք գնելու կարելիութիւնն ունենալ: Ընդհանուր առմամբ, Միացեալ Նահանգներ մերժած են այդ խնդրանքը, ուստի ազրպէյճանցիները դիմած են իսրայէլացիներուն, որոնց հետ սերտ կապեր ունին:

Ազրպէյճան Ամերիկայի ամբողջական դաշնակիցի մը բոլոր յատկութիւններն ունի. ռազմավարական դիրք ունի, ինչպէս նաեւ Իրանի մէջ իրադարձութեանց ազդելու եւ ուժանիւթի այլընտրանք մը տրամադրելով Եւրոպայի մէջ Ռուսիոյ ազդեցութիւնը սահմանափակելու հնարաւորութիւն կ՛ընծայէ: Իր աշխարհագրական դիրքին պատճառով ան պէտք ունի զէնքերու, որոնց համար պատրաստ է վճարելու: Սակայն Միացեալ Նահանգներ անոր զէնքի մատակարարումը կը սահմանափակեն` երկու պատճառով. առաջինը Միացեալ Նահանգներու ցեղագրական քաղաքականութիւնն է: Ամերիկայի ուժեղ հայ համայնքը Լեռնային Ղարաբաղի շրջանին շուրջ վէճին պատճառով Ազրպէյճանի դէմ է: Միացեալ Նահանգներու մէջ ազրպէյճանական լոպին չէ կրցած հայկական լոպիին ազդեցութեան հետ մրցիլ: Ուստի Քոնկրեսի մէջ դէպի Ազրպէյճան զէնքի առաքումները արգելակելու ճնշում գոյութիւն ունի եւ նոյնիսկ դեսպան մը նշանակելը դժուար է:

Երկրորդ պատճառը աւելի նշանակալից է: Մարդկային իրաւանց պաշտպաններ, ներառեալ անոնք, որոնք արտաքին գործոց նախարարութեան մէջ կը գտնուին, յայտնած են, թէ ազրպէյճանական կառավարութիւնը բռնակալ եւ փտած է: Ուստի անոնք Ազրպէյճանի զէնք ծախելուն դէմ կանգնած են:

Երկիր մը 20 տարուան ընթացքին խորհրդային հանրապետութենէն մը փտածութենէ զուրկ կամ ազատական ժողովրդավար պետութեան չի վերածուիր, մանաւանդ երբ երեք կողմերէ` Իրանի, Ռուսիոյ եւ Հայաստանի նման թշնամական երկիրներով պաշարուած է: Երբ նախկին խորհրդային հանրապետութիւնները աչքէ անցընենք կը տեսնենք, թէ Ազրպէյճան արտակարգ երեւոյթ մը չէ: Եթէ Ազրպէյճան այս պատճառներով անտեսելի է, ապա նախկին Խորհրդային Միութեան մէջ դժուար է գտնել երկիր մը, որուն հետ Միացեալ Նահանգներ կրնան դաշնակցիլ:

Ֆրիտմըն կը գրէ, որ զինք կ՛անհանգստացնէ «Արաբական գարունի ախտը» մարդկային իրաւանց պաշտպաններուն այն ենթադրութիւնը, թէ բռնակալ վարչակարգի մը ընդդիմացող ամբոխը նուազ բռնակալ կառավարութիւն մը պիտի ստեղծէ: Ան կը նշէ, որ 1979-ին Իրանի շահին դէմ տեղի ունեցած ցոյցերը այդ վարկածը կը ջրեն, աւելցնելով, որ նոյնը կարելի է ըսել Ազրպէյճանի պարագային: Վարչակարգը, որքան ալ քննադատելի ըլլայ, դժուար է երեւակայել, թէ անոր այլընտրանքը աւելի ազատական կամ թափանցիկ պիտի ըլլայ: Իրանեան հովանաւորութիւնը վայելող այլընտրանք մը Իրանի նման պիտի ըլլայ, իսկ Ռուսիոյ հովանաւորութիւնը վայելող այլընտրանք մը` Ռուսիոյ:

Ազրպէյճան Միացեալ Նահանգներու համար կարեւորութիւն կը ներկայացնէ ոչ թէ իր բարոյական յատկութեան համար, այլ որովհետեւ Ռուսիոյ եւ Իրանի միջեւ խրուած սեպ մըն է: Ներկայ վարչակարգին յաջորդող որեւէ վարչակարգ հաւանաբար բարոյական գետնի վրայ աւելի վատ պիտի ըլլայ եւ թերեւս` Միացեալ Նահանգներու հակադրուած: Ազրպէյճանական քարիւղը Ռուսիոյ եւ Իրանին ձեռքը անցնիլը Թուրքիոյ վրայ ճնշումը պիտի աճեցնէ եւ Ռուսիոյ սահմանամերձ երկիրներուն համար ուժանիւթի այլընտրանքները սահմանափակէ:

Փոխան չնախատեսուած տագնապներու հարցով անակնկալ ռազմական հակադարձութիւններու` Միացեալ Նահանգներ պէտք է ռազմավարական գործընկերներու աջակցելու երկարաշունչ եւ նուազագոյն վտանգ պարունակող ռազմավարութիւն մը որդեգրեն: Անկախ Ազրպէյճան մը Ռուսիոյ եւ Իրանի կոկորդին մնացած ոսկոր մըն է, ինչպէս նաեւ` Թուրքիոյ համար ուժանիւթի աղբիւր մը: Աւելի՛ն. Ազրպէյճան դրամ կը վճարէ զէնքերու համար, որոնք ազրպէյճանցի զինուորներու կողմէ պիտի գործածուին եւ ոչ թէ ամերիկացիներու:

Ան կը գրէ, որ ներկայիս իրենց արտաքին քաղաքականութեան համար կայուն շրջագիծ մը ստեղծելու Միացեալ Նահանգներու կարողութիւնն է, որ Ազրպէյճանի մէջ քննութեան կ՛ենթարկուի:

Ֆրիտմըն իր երկարաշունչ յօդուածը կը փակէ` նշելով, որ թէ՛ Հիթլեր եւ թէ՛ Ստալին կը հասկնային, թէ Պաքուի վերահսկելը Եւրոասիոյ տարածքը վերահսկել կը նշանակէ: Ուժանիւթի իրողութիւնները ներկայիս փոխուած են, սակայն Պաքու իր կենսական կարեւորութիւնը կը պահէ:

Մուսաւաթական խորհրդարանի Ա. նիստը` Գանձակի մէջ

Յետխորհրդային տարածքի բնակիչներից շատերի յիշողութեան մէջ թարմ է Ազրպէյճանի մայրաքաղաք Պաքուի վերաբերեալ խորհրդային դարաշրջանում յայտնի բնորոշումը` «միջազգային քաղաք»: Խորհրդային Պաքւում, իրօք, բնակւում էին տարբեր հաւատքների եւ ազգութիւնների մեծ համայնքներ, ինչը նկատելի էր նաեւ նախախորհրդային` ցարական շրջանում: 1913թ. «Մարքսիզմը եւ ազգային հարցը» յօդուածում Ստալինը Պաքուն բնորոշում էր որպէս «ժողովուրդների խճանկար»:

Բայց միջազգային բնորոշումը կարող է ունենալ նաեւ մէկ այլ, թաքնուած ենթատեքստ. միջազգային, ըստ էութեան, նշանակում էր նաեւ «ոչ ազրպէյճանական»: Պաքուի միջազգային դիմագիծը գալիս էր այն պատմական եղաշրջումից, որով անցել էր ապշերոնեան տարածաշրջանը: Այստեղ առանցքային տեղ ունի այն հանգամանքը, որ ազրպէյճանցի ժողովրդի ձեւաւորման գործընթացը, սկսուելով 20-րդ դարում, ընդհուպ մինչեւ դարավերջ, ըստ որոշ չափորոշիչների, դեռ չէր աւարտուել: Ուստի, խորհրդային Պաքուն չէր կարող լինել ազրպէյճանական քաղաք այն պարզ պատճառով, որ ազրպէյճանցի հասկացութիւնը դեռ անաւարտ, «խմոր» վիճակում էր:

Շահումեան

1918 թ. հռչակուած մուսաւաթական Ազրպէյճանի առաջին մայրաքաղաքը Պաքուն չէր, այլ Գանձակը (Գեանջա), որը մայրաքաղաք հռչակուեց 1918թ. մայիսի 28-ի անկախութեան հռչակագրից յետոյ: Ընդ որում, մուսաւաթականների իշխանութիւնը չէր տարածւում Գանձակը (Գեանջա) մերձակայ բնակավայրերից շատ հեռու` հաշուի առնելով, որ դէպի հարաւ եւ արեւմուտք Հայաստանն ու Արցախն էին, իսկ արեւելքում, մօտ 150 քմ հեռաւորութեան վրայ գտնուող Գեոյչայից մինչեւ Պաքու, յեղափոխական Ստեփան Շահումեանի իշխանութիւնն էր: Պաքուն, ուր հայկական եւ քրիստոնէական ներկայութիւնն աւելի ընդգծուած էր, քան մահմետականը, ոչ մի տրամաբանութեամբ չէր հանդիսանալու մուսաւաթական երկրի մայրաքաղաք: Եւ դժուար է ասել, թէ ինչպիսին կը լինէր Պաքուի կարգավիճակը Խորհրդային Միութեան կազմում, եթէ 1917թ. նոյեմբեր-1918թ. սեպտեմբեր ժամանակահատուածում Պաքուի կոմունայի ղեկավար Շահումեանը կարողանար յետ մղել երիտթուրք Նուրի փաշայի առաջնորդած իսլամական բանակի յարձակումները եւս մօտ մէկ ամիս: Նուրին գրաւեց Պաքուն սեպտեմբերի 15-ին, իսկ հոկտեմբերի 30-ին կնքուած Մուտրոսի պայմանագրի 11-րդ կէտով օսմանեան բանակը սկսեց նահանջել Կովկասից, Կարսից, Արտահանից: Ընդ որում, որ օսմանցիները յետ են քաշուելու` յայտնի էր արդէն սեպտեմբերից. Արամ Մանուկեանի օգնական եւ Երեւանի պարէտ Արշօ Շահխաթունին գրում է, որ սեպտեմբերին, այցելելով Երեւան, այս մասին գաղտնի խօսակցութեան ժամանակ Արամին յայտնել էր Կարսում թուրքական կայազօրի հրամանատար Խալիլ փաշան: Այսպիսով, օսմանեան բանակը Պաքուն գրաւեց Կովկասում գտնուելու վերջին ժամանակաընթացքում:

26 կոմիսարներու գնդակահարութիւնը

Պատմութիւնը «եթէ»-ներ չի ընդունում, սակայն պատմութիւնը որոշակի տրամաբանութիւն ունի: Միանգամայն հաւանական է թւում, որ Նուրի փաշայի Ապշերոն չհասնելու դէպքում թերակղզին աւելի ուշ դառնար ոչ թէ Ազրպէյճանի, այլ Խորհրդային Ռուսաստանի մասը` որպէս ֆիզիքական շարունակութիւն Տաղստանի երկրամասի, եւ հաշուի առնելով, որ տեղում արդէն գործում էր դէպի Ռուսաստան կողմնորոշուած Պաքուի կոմունան, որի 26 կոմիսարներից, ի դէպ, միայն մէկն էր մահմետական: Թերեւս, պակաս կարեւոր չէր նաեւ, որ Ռուսաստանն ինքը քարիւղի կարիք ունէր եւ մէկ դարից աւելի արդէն իշխել էր Ապշերոնում:

Այսպիսով, 1918թ. մայիս-սեպտեմբեր ամիսներին երիտթուրք պարագլուխները գծեցին այն խառնարան-տարրալուծարանի սահմանները, որի տարածքում յաջորդող մօտ մէկ հարիւրամեակում պէտք է ձուլուէր ազրպէյճանցի մակնիշի ժողովուրդը:

Կուլակ

Առաջ անցնենք մինչեւ 1939 թ.: Ստալինեան կուլակը ցեղային առումով նոյնքան խայտաբղէտ էր, որքան Խորհրդային Միութիւնը, եւ 1934-ից սկսած` Ներքին գործերի ժողովրդական «կոմիսարիատ»-ը, (ՆԳԺԿ) Խորհրդային Միութեան իշխանութիւնների համար ամենամեայ զեկոյցներ էր պատրաստում ազատազրկուած քաղաքացիների ցեղային պատկերի վերաբերեալ: Ընդհուպ մինչեւ 1939թ. (!) ՆԳԺԿ զեկոյցներում բացակայում էր «ազրպէյճանցի» ցեղանունը: Այս ցանկում հնարաւոր էր հանդիպել անգամ ճափոնցիների կամ քորէացիների, սակայն ոչ ազրպէյճանցիների:

Ռուս պատմաբան Վիքթոր Զեմսքովը 1991թ. հրատարակած «Կուլակ. պատմական եւ ընկերաբանական տեսանկիւն» յօդուածաշարում ներկայացնում է Կուլակում եւ ազատազրկման այլ վայրերում արգելափակուած քաղաքացիների ցեղային կազմը: Հետազօտողի յօդուածը, պարզորոշ ցոյց է տալիս, որ «ազրպէյճանցի» եզրը առաջին անգամ տեղ է գտել միայն 1940 թ., իսկ նախորդ տարիների մասին Զեմսքովը նշել էր. «ազրպէյճանցիների վերաբերեալ տեղեկութիւններ չկան»` յաւելելով, որ մինչեւ 1939 թ. ազրպէյճանցիներին գրանցում էին «այլ ժողովուրդներ» սանդղակի ներքոյ:

Ռուսական կայսրութեան Պրոքկաուզի եւ Եֆրոնի 43 հատորանի հռչակաւոր հանրագիտարանում (19-րդ դարավերջ – 20-րդ դարասկիզբ) «ազրպէյճանցի» ցեղանունը չկայ: 1913թ. «Մարքսիզմը եւ ազգային հարցը» յօդուածում Քոպա-Ճուղաշվիլի-Ստալինը 11 անգամ յիշատակում է կովկասեան թաթարներին, բայց ոչ մի տեղ չի գրում «ազրպէյճանցի»: 1917թ. նոյեմբերի 20-ին Արեւելքի մահմետականներին ուղղուած կոչում Լենինը նոյնպէս չի յիշատակում ազրպէյճանցիներին, այլ գրում է «Կովկասի թուրքերի եւ թաթարների» մասին: Նոյն ժամանակաշրջանում ամերիկեան մամուլում ազրպէյճանցիներին անուանում էին «թարթար». «Նիւ Եորք Թայմզ»-ը Պաքուի հայերը ոչնչացւում են» յօդուածում կիրառում է «հարար» տարբերակը:

«Սպիտակպահակազօրային» հրամանատար Անտոն Տենիքինն իր յուշագրութիւններում մուսաւաթական Ազրպէյճանն անուանում է արհեստական երկիր` անունից սկսած:

Պաքուի նաւթահորերը 20-րդ դարասկիզբին

1926թ. Խորհրդային Միութիւնում տեղի ունեցաւ առաջին մարդահամարը: Հաշուառուած ազգութիւնների թւում կրկին չկան «ազրպէյճանցիները»: Մարդահամարի արդիւնքները նշում էին այնպիսի ժողովուրդների մասին, ինչպիսիք էին` եաքութները, մորտովացիները, պուրեաթները, վայնախները, փերմեակները, բայց` ոչ ազրպէյճանցիները: Ցանկում տեսանելի է «թուրքեր» ցեղանունը, որի անուան տակ մասամբ արձանագրեցին այն, ինչ հետագայում կոչուեց ազրպէյճանցի: 1929 թ. Թիֆլիսում լոյս տեսած «Անդրկովկասը թուերով» վիճակագրական պաշտօնական տեղեկատուում կրկին բացակայում է «ազրպէյճանցի» ցեղանունը: 1936 թ. յունուարի 21-ին, Քրեմլինում ընդունելով Խորհրդային Ազրպէյճանի պատուիրակութեանը` Վեաչեսլաւ Մոլոթովն Ազրպէյճանում բնակուող ժողովուրդների մասին նշում է` «ռուսներ, հայեր եւ թուրքեր»: Ազրպէյճանցիներ բառը Խորհրդային Միութեան կառավարութեան ղեկավարն այդ շրջանում դեռ չգիտէր: «Հռչակաւոր Պաքուի քարիւղից օգտուեցին ոչ միայն ռուս, հայ եւ թուրք դրամատէրերը, այլեւ օտարները: Ցարական տիրապետութեան շրջանում Ազրպէյճանը եւ նրա թուրք ազգաբնակչութիւնն ապրում էին ճնշուած»,  յայտարարել էր այն ժամանակուայ Խորհրդային Միութեան «Ժողկոմխորհ»-ի նախագահը (վարչապետը): Ուշագրաւ մէջբերում կուսակցական ղեկավարներ Միրճաֆար Պաղիրովի եւ Հիւսէյն Ռախմանովի հետ հանդիպմանը Խորհրդային Միութեան ծանր արդիւնաբերութեան նախարար Սերգօ Օրճոնիկիծէի նոյն օրուայ ելոյթից. «Այսօր սարսափով եմ յիշում 1920թ. մայիս ամսին մեր Շուշի մտնելու դրուագը: Գեղեցկագոյն հայկական քաղաքը քանդուել էր, հիմնովին քարուքանդ եղել: Ջրհորներում կանանց եւ երեխաների դիակներ տեսանք»: Օրճոնիկիծէի խօսքը մէջբերում է նոյն թուականի փետրուարին Պաքւում հրատարակուած «Էտեպիյաթ կեզեթի» թերթը:

Օրճոնիկիծէ. «Շուշին հայկական է»

Նկատենք, որ մահմետական պատուիրակութեան հետ հանդիպմանն Օրճոնիկիծէն Շուշի բերդաքաղաքը յստակ կոչում է հայկական: Իր խօսքում Օրճոնիկիծէն մի տեղ, այնուամենայնիւ, գործածում է ազրպէյճանցի բառը, եւ նոյն նախադասութեան մէջ նշում է «Ազրպէյճանի թուրքերի» մասին: Ըստ էութեան, «ազրպէյճանցի» այս փուլում նշանակում էր «Ազրպէյճանի բնակիչ», սակայն չէր արտայայտում ցեղային պատկանելիութիւն, ինչպէս, օրինակ, կովկասցի կամ ասիացի բառերը չունեն ցեղային իմաստ:

1939-ից աստիճանաբար սկսւում է այն անցումային ժամանակաշրջանը, երբ ազրպէյճանցիների մասին որպէս ցեղ խօսում էին Խորհրդային Միութեան որոշ պետական ատեաններում, մինչդեռ այլ հիմնարկներում ազրպէյճանցի հասկացութիւնը դեռ տեղ չունէր: Ինչպէս նշուեց, 1939 թ. ՆԳԺԿ զեկոյցներում ազրպէյճանցի ցեղանունը բացակայում էր, սակայն նոյն տարուայ մարդահամարում, ի տարբերութիւն 1926 թ., արդէն կային ազրպէյճանցիները: Այս իրարամերժ վիճակը շարունակւում է եւս մօտ տասը տարի:

Մասնաւորապէս, 1944 թ. եւ 1947 թ. վիճակագրութեան մասին նշելով` Զեմսքովը նկատում է, որ ազրպէյճանցիների թիւը կուլակ ճամբարներում մի քանի անգամ զիջում էր հայերին եւ վրացիներին: «Մեր կարծիքով, պատճառն այն է, որ ժողովուրդների ցանկում նշուած էին նաեւ թուրքեր: Ազրպէյճանցիները եւ թուրքերը թրքախօս ժողովուրդներ էին, եւ կուլակ վիճակագիրները, ըստ երեւոյթին, այս երկու ժողովուրդների կալանաւորների զգալի մասին հաշուառել են որպէս թուրքերի», գրում է նա:

Նիզամի

Նորայայտ ազգի ձեւաւորման գործին յատկապէս ընթացք տուեց Անդրկովկասեան Սոցիալիստական Հանրապետութեան քայքայումը 1937թ.: Այսպիսով, Ազրպէյճանը դարձաւ միութենական հանրապետութիւն, որը, ի տարբերութիւն Վրաստանի եւ Հայաստանի, չունէր պատմութիւն, եւ որի համար շտապ պէտք էր առանձին պատմութիւն հնարել: Օրինակ, նոյն շրջանում, 1938-41թթ., յանկարծ պարզուեց, որ ազրպէյճանցի է միջնադարեան բանաստեղծ Նիզամին: Վերջինիս կենդանութեան օրօք եւ յաջորդած մօտ 800 տարիների ընթացքում որեւէ աղբիւր նրա ազգութիւնն այդպէս չէր բնորոշել: Նիզամին իր բանաստեղծութիւններում երբեւէ չէր գրել Ազրպէյճանի կամ ազրպէյճանցիների մասին, թէեւ, ինչպէս նշում է հետազօտող եւ լրագրող Արիս Ղազինեանը, առնուազն մէկ քառատողում անդրադարձել է Հայաստան աշխարհին.

Անապատը հատելով`
Շտապում էի դէպի անապատը այն,
Շտապում էի բարձր դաշտավայրը,
Անունը` Հայաստան:

Խորհրդային պատմագիտութիւնը յայտարարեց, որ պարսիկները գողացել էին բանաստեղծին ազրպէյճանցիներից, իսկ Խորհրդային Միութեան Գիտութիւնների ակադեմիայի Պաքուի մասնաճիւղը վերաշարադրեց միջնադարեան պատմութիւնը մօտաւորապէս այնպէս, ինչպէս աւելի ուշ վերաշարադրեցին Արցախի եւ ողջ Հայաստանի պատմութիւնը: 1930-ականների վերջերին Խորհրդային Միութիւն-Թուրքիա յարաբերութիւնների վատթարացման պայմաններում ազրպէյճանցիների «թուրք» կոչուելը դառնում էր անցանկալի, եւ Ստալինը վճռել էր, որ Կովկասի թուրք-թաթարների համար պէտք է մի նոր եւ տարբերուող անուն մտածել: Այդպէս երեսունականների վերջից իր ծնունդի մասին աշխարհին յայտարարեց Երկիր մոլորակի ամենաերիտասարդ ժողովուրդը` ազրպէյճանցին:

20-րդ դարում ազրպէյճանցի ազգի արագացուած եւ արհեստական եղափոխութեան վերաբերեալ եւս մէկ ուշագրաւ փաստ է ազրպէյճանական այբուբենը: 19-րդ դարավերջին եւ 20-րդ դարասկզբին կովկասեան թաթարներն օգտագործում էին արաբատառ այբուբենը, որը կիրառւում էր մուսաւաթական եւ խորհրդային Ազրպէյճանում մինչեւ 1929թ.: Այդ իսկ պատճառով Խորհրդային Միութեան առաջին զինանշանի վրայ կարելի էր տեսնել արաբական տառեր, ինչը «Բրոլետարներ բոլոր երկրների, միացէք»-ի ազրպէյճանական տարբերակն էր: Մուսաւաթականներից է փոխառուել մերօրեայ Ազրպէյճանի պետական դրօշը, որի վրայ, կարմիր շերտի ֆոնին նկարուած է ութանկիւն աստղ: Ութ անկիւնների խորհուրդն իրականում հէնց «Ազերպայճան» բառի արաբական ութ տառերն էին: president.az նախագահական կայքը մանրամասնում է պետական դրօշի երեք գոյների իմաստը, բայց լռում է աստղի թեմայի շուրջ: Ութանկիւն աստղի մասին լռում է նաեւ պետական դրօշի մասին ազրպէյճանական օրէնքը: Մոլորակի ամենաբարձր դրօշներից մէկը Պաքւում կանգնեցնելով հանդերձ` Ազրպէյճանը, հաւանաբար, չի ցանկանում յիշել իր արաբատառ ոչ վաղ անցեալի մասին:

Թաթարներու տառատեսակներու փոփոխութիւններ:

Մուսաւաթական Ազրպէյճանի արաբատառ այբուբենը

Լատինատառ ազրպէյճաներէնի մշակումը սկսուեց մուսաւաթականների հանրապետութեան օրօք եւ մինչեւ 20-ականների վերջը մասնակի, իսկ 1929-ից` վերջնական շրջանառութեան մէջ մտաւ: 1933 եւ 1938թթ. լատինատառ այբուբենը փոփոխութիւնների ենթարկուեց, իսկ 1939 թ. հաստատուեց կիւրեղեան տարբերակը, որը հետագայում նոյնպէս երկու անգամ վերափոխուեց (1947թ. եւ 1958թ.): 1991թ. Ազրպէյճանը նորից անցաւ լատինատառի, իսկ 1992թ. լատինատառ այբուբենը նորից մէկ անգամ վերափոխուեց, մասնաւորապէս` աւելացրին …. տառը, որով գրւում է ապշերոնեան (իշ)խանական տոհմի առաջին տառը`…. liyev:

Այսպիսով, նախորդ դարի մօտ 65 տարիների ընթացքում ազրպէյճանական այբուբենը փոխուել է 8 անգամ, միջինացուած` 8 տարին մէկ յաճախութեամբ: Յիրաւի, «Կինես»-ի մրցանիշերի գրքին արժանի ցուցանիշ:

Քորնէլ. «Ովքե՞ր էք դուք: Ազրպէյճանցինե՞ր, ազերինե՞ր, թուրքե՞ր…»:

Ուշագրաւ է, որ ռուսաստանաբնակ ազրպէյճանցիների շրջանում դեռ շարունակում են կիրառել կիւրեղեան տարբերակը, տպագրւում են թերթեր, մասնաւորապէս Տաղստանում:

Բնութագրական է «Ազրպէյճանը անկախութիւնից ի վեր» գրքի հեղինակ Սվանթէ Քոռնելի արտայայտութիւնը` արուած 2011թ. յունուարի 13-ին Ուաշինկթընի Ճոն Հոփքինզի համալսարանում: Դիմելով դեսպան Եաշար Ալիեւին` նա բացագանչել էր. «Ովքե՞ր էք դուք: Ազրպէյճանցինե՞ր, ազերինե՞ր, թուրքե՞ր…»: Շփոթահար դեսպանը կարճատեւ լռութիւնից յետոյ պատասխանել էր` ազրպէյճանցիներ:

Փաստը, որ Ազրպէյճանի եւ ազրպէյճանցիների մասին գրքի հեղինակն այդպէս էլ չկարողացաւ հասկանալ, թէ ի՛նչ ժողովրդի հետ գործ ունի, ի հարկէ, չափազանց խօսուն է:

ՀԱՅԿԱՐԱՄ ՆԱՀԱՊԵՏԵԱՆ
Միացեալ Նահանգներում Հայաստանի
Հանրային հեռուստատեսութեան թղթակից

«Գլոբուս» վերլուծական հանդէս,
թիւ 3, 2013