Թուրքիան եւ Ռուսաստանը, երկու պետութիւնների միջեւ առկայ միջազգային եւ տարածաշրջանային քաղաքական խնդիրների հետ մէկտեղ, շարունակում են զարգացնել տնտեսական համագործակցութիւնը, ինչը վերջին տարիներին դրական աճ է գրանցում:

Մոսկուայի եւ Անգարայի միջեւ յարաբերութիւնների հերթական կարեւոր կէտը դեկտեմբերի 1-ին Ռուսաստանի նախագահ Վլատիմիր փութինի մէկօրեայ այցն էր Թուրքիա, որն իրենից մեծ հետաքրքրութիւն ու կարեւորութիւն էր ներկայացնում:

Վերջին տարիներին Թուրքիան եւ Ռուսաստանն աշխարհաքաղաքական կարեւորագոյն զարգացումների հարցում հակադիր ճամբարներում են, ինչը, սակայն, սպասուածի պէս չի անդրադառնում երկու երկրների տնտեսական փոխյարաբերութիւնների վրայ, որոնց ուժականութիւնը դրական աճ է արձանագրում:

Երկու պետութիւնն էլ խիստ կարեւոր դերակատարում ունեն միմեանց համար, սա ակնյայտ է, մանաւանդ երբ խօսքը տնտեսական շահերի մասին է:

Պարզ ձեւակերպելով` Թուրքիային պէտք են ռուսաստանցի զբօսաշրջիկները, կազը, հիւլէական կայաններ կառուցելու հմտութիւնները, իսկ ռուսաստանեան կողմին պէտք են սեփական բնական հարստութիւնները սպառելու խոշոր շուկայ, տարանցման գօտի եւ այլն:

Առկայ Խնդիրները

Երկու պետութիւնների միջեւ խնդիրների շարքում, ի թիւս Սիրիայի եւ Ուքրանիայի ճգնաժամերի, կան այլ հարցեր եւս: Ռուսաստանը սիրիական հակամարտութեան սկզբից եւեթ իր անվերապահ աջակցութիւնն է յայտնել գործող նախագահ Պաշար Ասատին եւ նրան է դիտարկում որպէս Սիրիայի օրինական ղեկավար: Մինչդեռ Թուրքիան Սիրիայի ներքին հակամարտութեան մեկնարկի հետ մէկտեղ յստակ հակաասատեան քաղաքականութիւն է վարում` լրջօրէն աջակցելով Ասատի դէմ պայքարող ուժերին, ինչպէս նաեւ` դիւանագիտական ու քարոզչական պայքար մղելով պաշտօնական Դամասկոսի դէմ: Այս հարցում Մոսկուան ու Անգարան հակադիր բեւեռներում են, եւ 2011 թուականից շարունակուող սիրիական հակամարտութեան սրման փուլերում յաճախ են ծագում ռուս-թուրքական տարաձայնութիւններ:

Միւս կարեւոր հանգամանքը, որտեղ թուրքերն ու ռուսները չեն կիսում ընդհանուր մօտեցումը, ուքրանիական ճգնաժամն է, որը կողմերի միջեւ առաւել ցայտուն է արտայայտւում Խրիմի հարցում: Օսմանեան կայսրութեան շրջանից ի վեր Ռուսաստանի եւ Թուրքիայի դարաւոր պայքարը Խրիմի համար առկայ է նաեւ մեր օրերում: Թուրքական իշխանութիւնները Խրիմի թաթարներին համարում են ցեղակիցներ եւ հանդէս գալիս որպէս նրանց իրաւունքների պաշտպան, բարձր մակարդակով յայտարարում է, որ Խրիմը տեսնում է միայն Ուքրանիայի կազմում, իսկ թերակղզու անցումը Ռուսաստանին օրինական չի համարում. Անգարան գտնում է, որ Ուքրանիայի կազմում Խրիմի թաթարների իրաւունքներն աւելի պաշտպանուած կը լինեն: Հասկանալի է, որ ռազմավարական կարեւոր այս տարածքի միացումը Ռուսաստանին ուժեղացնում է այդ պետութեան դիրքերը Սեւ ծովի աւազանում, որը համարւում է նաեւ Թուրքիայի շահերի գօտի, եւ որտեղ թուրքական պետութիւնը կարեւոր դերակատարում ունի:

Ռուս-թուրքական հայեացքները տարբեր են նաեւ Եգիպտոսի հարցում: Մինչ թուրքական իշխանութիւնները Եգիպտոսի նախագահ Սիսիին ամենատարբեր բացասական որակումներ են տալիս, Մոսկուան դրական է արտայայտւում հիւսիսափրիկեան այդ երկրի ներկայ իշխանութիւնների մասին:

Եւս մէկ կարեւոր հանգամանք է այն, որ Թուրքիան ՕԹԱՆ-ի անդամ է ու ձգտում է Եւրոպական Միութեան անդամ դառնալ: Իսկ Հիւսիսատլանտեան դաշինքը կարելի է դիտարկել որպէս ռազմաքաղաքական հակառակորդ Մոսկուայի համար: Մոսկուայի եւ ԵՄ-ի միջեւ յարաբերութիւնները եւս, մեղմ ասած, դրական գնահատել չի կարելի:

Շատ են խօսակցութիւնները նաեւ Էրտողանի եւ Պութինի միջեւ անձնական տարաձայնութիւնների մասին, որոնք արտացոլւում են գերազանցապէս զանգուածային լրատուադաշտի հրապարակումներում: Քիչ չեն նաեւ երկու պետութիւնների առաջնորդների նման լինելու օրինակները: Շատերը յղում են կատարում նաեւ Էրտողանի եւ Փութինի` մենատիրական ղեկավար լինելու հանգամանքին:

Թուրքիայի եւ Ռուսաստանի միջեւ խնդիրների շարքը դեռ կարելի է շարունակել, սակայն պակաս կարեւոր չէ նաեւ նրանց միջեւ համագործակցութիւնը:

Համագործակցութեան Եզրերը

Տարբեր հարցերում ընդգծուած տարաձայնութիւններով հանդերձ, Թուրքիայի եւ Ռուսաստանի միջեւ ապրանքաշրջանառութիւնը 2013 թուականին կազմել է 33 միլիառ ամերիկեան տոլար (ռուսական բաժինը` 27 միլիառ, թուրքականը` միայն 6 միլիառ տոլար), իսկ Ռուսիոյ նախագահն Անգարայում իր ելոյթներում Թուրքիային անուանում էր «ռազմավարական գործընկեր» եւ շեշտում հետագայ համագործակցութեան ծաւալների աճի անհրաժեշտութիւնը:

Տնտեսական շահեր, որոնք ունակ են ստուերել տարածաշրջանային ու միջազգային խնդիրները…

Ռուսաստանը Թուրքիա կազ մատակարարող հիմնական պետութիւնն է, Ռուսիոյ զբօսաշրջիկները միլիառաւոր տոլարներ են ապահովում թուրքական զբօսաշրջութեան համար, եւ որ պակաս կարեւոր չէ` Ռուսաստանը կառուցում է Թուրքիայի համար գերկարեւոր առաջին հիւլէական կայանը: Այժմ անդրադառնանք այցի արդիւնքներին:

Փութինեան Այցի Արդիւնքները

«2020 թուականին Թուրքիան եւ Ռուսաստանը ձգտելու են հասնել 100 միլիառ տոլարի ապրանքաշրջանառութեան», յայտարարում է Փութինն Անգարայում` կրկին ընդգծելով տնտեսական գործօնի եւ գործնապաշտ յարաբերութիւնների կարեւորութիւնը դարեր շարունակ ռազմաքաղաքական տարբեր ճամբարներում եղող Թուրքիայի եւ Ռուսաստանի համար:

Ուժանիւթային ոլորտի գերակայութեամբ այս այցի ընթացքում պարզ դարձաւ, որ Ռուսաստանը պատրաստւում է Թուրքիային մատակարարուող կազի գինն իջեցնել 6 տոկոսով, աւելացնել կազի ծաւալը տարեկան 3 միլիառ խորանարդ մեթրով, ինչպէս նաեւ` քննարկել Ռուսաստան-Թուրքիա նոր կազատարի կառուցման հարցում:

Ռուսիոյ նկատմամբ միջազգային ճնշումների պարագայում Թուրքիայի հետ յարաբերութիւնների պահպանումն ու զարգացումը Մոսկուայի համար առաւել մեծ կարեւորութիւն է ստանում, իսկ Էրտողանին 2015-ի խորհրդարանական ընտրութիւններից առաջ չէր խանգարի ցոյց տալ, որ թուրքական իշխանութիւններն ունակ են իջեցնել ռուսաստանեան կազի գինը: Միեւնոյն ժամանակ Թուրքիայի համար յարմար պահ է օգտագործել Ռուսաստան ներկայիս միջազգային ծանր դրութիւնը` իր համար շահեկան արդիւնքներ ապահովելու համար:

Փութինի` Թուրքիա այցը չսահմանափակուեց կազի գնի եւ ծաւալների աւելացման վերաբերեալ համաձայնագրեր կնքելով, ստորագրուեցին նաեւ այլ կարեւոր փաստաթղթեր: Սակայն, ինչպէս եւ սպասելի էր, առաւել մեծ ուշադրութիւն գրաւող հարցը երկու պետութիւնների միջեւ «կապոյտ վառելիքի» մասին քննարկումներն էին:

Հայկական Գործօնը

Պատմականօրէն ռուս-թուրքական յարաբերութիւնների ջերմացումը բացասական անդրադարձ է ունեցել Հայաստանի եւ հայերի վրայ: Ի հարկէ, դեռ վաղ է Ռուսաստան-Թուրքիա քաղաքական յարաբերութիւնները բնորոշել ջերմ եւ առանց խնդիրների, բայց եւ փաստ է տնտեսական գործօնի լրջագոյն ազդեցութիւնը քաղաքականութեան վրայ: Այնպէս որ, հետագայ զարգացումները Մոսկուա-Անգարա յարաբերութիւններում կարող են անդրադարձ գտնել նաեւ Հայաստանի վրայ: Հասկանալի է, որ այս հարցում, նախեւառաջ, աշխուժութիւն է ցուցաբերելու թուրքական կողմը, որը փորձելու է իր հակահայ քաղաքականութեան համար ուղղակի, թէ անուղղակի արդիւնքներ ապահովել նաեւ Ռուսաստանի միջոցով` յարաբերութիւնների հնարաւոր զարգացմանը զուգահեռ:

Ինչպէս նկատեցինք, փութինեան այցի ընթացքում Հայաստանի հետ յարաբերութիւնների, Հայոց ցեղասպանութեան կամ Արցախի հարցերն օրակարգում կարեւորագոյն տեղ չունէին, եթէ դատենք ղեկավարների յայտարարութիւններից եւ  լրատուամիջոցների տեղեկութիւններից: Ի հարկէ, միայն սրա վրայ յենուելով` ասել, թէ Փութինն ու Էրտողանը չեն քննարկել ուղղակիօրէն մեզ առնչուող հարցեր, այնքան էլ ճիշդ չի լինի: Ի վերջոյ, հայկական գործօնը եւս իր կարեւոր տեղն ու դերն ունի Թուրքիա-Ռուսաստան յարաբերութիւններում:

Եւ վերջում կարող ենք յիշել յայտնի այս խօսքերը` «չկան մշտական բարեկամներ կամ թշնամիներ, կան մշտական շահեր»: Դիպուկ է ասուած:

Թուրքագիտական պորտալ
ԵՓՐԱՏ ուսումնասիրութիւնների կենտրոն

2006 թուականի ամրան, Իսրայէլ- Հըզպալլա պատերազմի ընթացքին, երբ իսրայէլեան բանակը կը ռմբակոծէր Լիբանանը, պատճառելով մարդկային, նիւթական եւ ենթակառուցային հսկայ վնասներ, լրագրողներու հարցումներուն պատասխանելով` Քոնտոլիզա Ռայս` օրուան Միացեալ Նահանգների արտաքին գործոց նախարարը, բացատրեց, թէ պատահածը` «Շինիչ  քաոս» (Creative Chaos) մըն է, որ «Նոր Միջին Արեւելք»-ի ծննդաբերութեան ցաւերը կը պատճառէ:

Ցաւերը զօրաւոր էին, սակայն «Նոր Միջին Արեւելք»-ի ծնունդը վիժեցաւ…

Իսրայէլեան պարտութեան համազօր ոչյաղթանակը շեղեց գործընթացը, եւ անտեղեակ դիտորդին համար «Նոր Միջին Արեւելք»-ի գաղափարը առեղծուած մնաց: Սակայն ծրագիրը մնաց ի զօրու:

«Նոր Միջին Արեւելք»-ի Պատկերացումը

«Նոր Միջին Արեւելք»-ի գաղափարը գոյութիւն ունեցած է տասնամեակներէ ի վեր. այդ կը կոչուէր «Քիսինճըրեան ծրագիր», որուն առաջին փորձը եղաւ 1974-ին, Կիպրոսի բաժանումով: Ծրագիրը կը կայանայ Միջին Արեւելքը բաժնելու ցեղային, կրօնական հիմքերով փոքր պետութիւններու, որոնք նոյնիսկ եթէ իրարու դէմ տեւական պատերազմներու մէջ չըլլան, որեւէ ատեն կարողականութիւնը չունենան Իսրայէլի ապահովութեան սպառնալու: Այս ծրագիրը, ընկերակցող քարտեսներով, տեսութեան վերածուեցաւ Ռալֆ Փիթըրզ անունով ամերիկեան բանակի հանգստեան կոչուած տեղակալ գնդապետի մը կողմէ եւ այսօր ան ուսուցման նիւթ կը հանդիսանայ ամերիկեան զինուորական ակադեմիաներու եւ ՆԱԹՕ-ի մէջ:

«Նոր Միջին Արեւելք»-ի ստեղծման գործընթացի շեղումի տարողութիւնը լաւապէս ըմբռնելու համար հարկ է վերադառնալ 2003-ի Իրաքեան պատերազմի հետեւանքներուն, երբ Սատտամ Հիւսէյնի իշխանութեան փլուզումով, քիւրտ եւ մանաւանդ Իրաքի ժողովուրդին մեծամասնութիւնը կազմող շիա բնակչութիւնը շունչ առաւ տասնամեակներու հալածանքէ ետք:

Նոր շունչով եւ անիրաւուածի վճռակամութեամբ, Իրաքեան, ընդյատակեայ դարձած շիաներու «Իսլամական տաուլա» (իսլամական կոչ) կուսակցութիւնը եւ նորաստեղծ կրօնա-քաղաքական կազմակերպութիւններ, Մոքթատա Սատրի նման կրօնական անձնաւորութիւններու ղեկավարութեամբ, հրապարակ ելան ու Իրանի օրհնութեամբ եւ օգնութեամբ զինեալ պայքար բացին, իշխանութեան հասնելու նպատակով:

Ամերիկա-Իրան սուր հակամարտութեան պատճաոով Իրաք գտնուող 100-130 հազար բանակայինները շարժուն թիրախները դարձան շիա մարտական ուժերուն: Տարբեր կազմակերպութիւններ (իսլամ սիւննի համայնքի անդամներէ բաղկացած) եւս կը պայքարէին ամերիկեան ներկայութեան դէմ, ներքին թէ արտաքին դրդապատճառներով:

Զինեալ դիմադրութեան արդիւնքը եղաւ այն, որ Միացեալ Նահանգներ արագացուց Իրաքէն իր ուժերը քաշելու որոշումը եւ, այդ որոշումի գործադրութեամբ, հոն հաստատուեցաւ կառավարութիւն մը, որ նկատի առած ուժերու համեմատութիւնը` անցաւ իրանամէտ կազմակերպութիւններու ուղղակի ազդեցութեան տակ:

Վերջին հաշուարկով, Իրաքի մէջ ամերիկեան զինուորական յաղթանակը Միացեալ Նահանգների համար վերածուած էր քաղաքական եւ ռազմավարական մղձաւանջի, Աֆղանիստանի արեւմտեան պարսկախօս շրջանէն մինչեւ Միջերկրականի ափը, անցնելով Իրանէն, Իրաքէն, ներառելով Սուրիան եւ Լիբանանի հարաւը, որ վերածուած էր իրանան ազդեցութեան գօտիի: Այս իրավիճակը ահազանգ հնչեցուցած էր նաեւ Իսրայէլի մէջ եւ խոր մտավախութիւն` Իրանի կրօնական, քաղաքական եւ տնտեսական մրցակից Ծոցի արաբական էմիրութիւններուն մէջ:

Չէզոքացնելու համար իրանան շրջանային ազդեցութիւնը եւ տեւական կերպով երաշխաւորելու համար Իսրայէլի ապահովութիւնը` անհրաժեշտ էր «Նոր Միջին Արեւելք-ի ստեղծումը: 2006-ի Հըզպալլան Հարաւային Լիբանանէն տեղահանելու Իսրայէլեան ձախող փորձէն ետք «Նոր Միջին Արեւելք»-ի ստեղծման համար շատ աւելի հիմնական քայլեր պէտք էր առնուէին:

«Նոր Միջին Արեւելք»-ի Ծրագրի Իրականացման
Յաջորդ Քայլերը

Իրանի գերիշխանութիւնը շրջանէն վերացնելու համար «Նոր Միջին Արեւելք»-ի ծրագրի իրագործման առաջին հանգրուանը կը կայանար Իրաքի, Սուրիոյ եւ Լիբանանի բաժանումին մէջ: Իրաքի մէջ Իսրայէլի եւ Թուրքիոյ դաշնակից քրտական ինքնավար շրջանի ստեղծումով բաժանման առաջին քայլը առնուած էր, սակայն երկրի մնացեալ տարածութիւնը կը գոյատեւէր իբրեւ մէկ ամբողջութիւն` շիա մեծամասնութեամբ իրանամէտ կառավարութեան հսկողութեան տակ: Հարկ էր սիւննի բնակչութեան ապրած շրջանները անջատել:

Սուրիա Իրանի դաշնակից էր, եւ իշխող փոքրամասնութիւնը կրօնով շիաներէ յառաջ եկած ալեւի դաւանանքին կը պատկանէր: Հոս եւս սիւննի ընդդիմութեան կարիքը կար, որ թէեւ պէտք չէր չկարենար երկրին տիրանալ իր ամբողջութեան մէջ, բայց կարենար երկիրը բաժանումի առաջնորդել: Լիբանանի մէջ արդէն գոյութիւն ունէր հակահըզպալլա սիւննի ճակատ մը, որ հարկ էր աշխուժացնել եւ աւելի մարտունակ ուժերով օժտել:

2010 մարտին սկսան խլրտումները Սուրիոյ Տարաա քաղաքին մէջ, որոնք շուտով վերածուեցան քաղաքացիական պատերազմի ամբողջ երկրի տարածքին: Տեղացի սիւննի համայնքի ըմբոստ զինեալները բաւարար չէին համեմատաբար հզօր սուրիական բանակին լուրջ մտահոգութիւն պատճառելու համար, սակայն շնորհիւ տասնեակ հազարաւոր վարձկան կռուողներու եւ աստղաբաշխական գումարներու հասնող զինամթերքի առաքումով` պատերազմը շարունակուեցաւ եւ մօտ օրէն պիտի թեւակոխէ իր հինգերորդ տարին, առանց յաղթողի կամ յաղթուողի:

Վարձկաններու եւ զինամթերքի առաքումը տեղի կ՛ունենայ Թուրքիոյ տարածքներէն եւ անոր  հսկողութեամբ: Թուրքիա քաջածանօթ ըլլալով Սուրիոյ բաժանումի ծրագրին` կը ձգտի հողատարածք մը ապահովել Սուրիոյ հիւսիսային սահմանի ամբողջ երկայնքին վրայ, ներառելով Հալէպ քաղաքը, Օսմանեան կայսրութեան լուծին տակ գտնուած հողամասերու վերադարձի երազով: Նոյն ատեն Թուրքիա կ՛ուզէ Սուրիոյ քիւրտ փոքրամասնութեան չէզոքացումը` նկատի առած անոնց Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան (PKK) հետ ունեցած սերտ գործակցութիւնը: Իսկ Թուրքիոյ հիմնական նպատակը Միջին Արեւելքի մահմետականութեան ղեկավարի դիրքին հասնիլն է:

Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմի հակապետական ուժերու ֆինանսաւորումը կ՛ապահովուի մեծ համեմատութեամբ Սէուտական Արաբիոյ եւ Քաթարի կողմէ, ուղղակի կամ անուղղակի միջոցներով: Սէուտական Արաբիան, անկախ իր ունեցած սուր հակամարտութիւնէն` Իրանի դէմ շրջանային ուժ դառնալու պայքարին մէջ, Քաթարի հետ տնտեսական հսկայ ակնկալութիւններ ունին, որոնք կախեալ են պատերազմի ելքէն:

Տնտեսական Ազդակներ

Սէուտական Արաբիան եւ Քաթարը կը ծրագրեն իրենց քարիւղը եւ բնական կազը քարիւղամուղի եւ կազամուղի միջոցով հասցնել Միջերկրական` անկէ արտածելու համար դէպի Եւրոպա, նպատակ ունենալով մրցակցիլ ռուսական քարիւղին եւ կազին հետ: Աշխարհագրականօրէն, քարիւղի եւ կազի խողովակները Ծոցի երկիրներէն Միջերկրականի արեւելեան ափը կրնան հասնիլ միայն ու միայն Սուրիական տարածքը կտրելով, բան մը, որ անկարելի կը թուի, ըլլալ այնքան ատեն որ Ռուսիոյ դաշնակից իշխանութիւններ կան սուրիական պետութեան գլուխը:

Խորհրդային Միութեան փլուզումէն ետք Ռուսիա կորսնցուց իր գերպետութեան հանգամանքը, թողելով Միացեալ Նահանգներն իբրեւ միահեծան տէր, սակայն շնորհիւ իր հսկայ բնական հարստութիւններուն ու տնտեսական աստիճանաբար հզօրացման, սկսաւ իր տեղը վերակերտել միջազգային քաղաքական բեմին վրայ: Այդ գործընթացին զինուորական առաջին արտայայտութիւններէն մէկը երեւցաւ 2006-ի Լիբանանի պատերազմին, երբ Ռուսիա Սուրիոյ միջոցով Հըզպալլային հասցուց հակահրասայլային որակականօրէն գերազանց հրթիռներ, որոնք հսկայ նիւթական վնասներ պատճառելով իսրայէլեան բանակին` վերջ դրին պատերազմին:

Միացեալ Նահանգներ հետամուտ ըլլալով Ռուսիոյ տնտեսական հզօրացումը կասեցնելու, կամ շրջելու, գլխաւոր միջոցներէն մէկը նկատեց Ռուսիոյ ուժանիւթի շուկայի (Եւրոպայի) մէջ լուրջ մրցակցութիւն յառաջացնել: Այդ դերը վիճակուեցաւ Սէուտական Արաբիոյ եւ Քաթարին, որոնք իբրեւ մրցակից մտնելով սոյն շուկային մէջ եւ այդպիսով մեծամեծ նիւթական ակնկալութիւններ ունենալով` պէտք էր հոգային շրջանին մէջ տարուող պատերազմներու ֆինանսաւորումը:

Պատերազմի Երկրորդ Փուլը

Սուրիոյ քաղաքացիական պատերազմը սկսելէ չորս տարի ետք, հակառակ գործածուած հսկայական միջոցներուն, ակնկալուած արդիւնքները հեռու էին իրագործուելէ` շնորհիւ Ռուսիոյ, Իրանի եւ Հըզպալլայի քաղաքական, զինուորական եւ նիւթական օժանդակութիւններուն` սուրիական իշխանութիւններուն:

Ընդիմադիր «ըմբոստ» ուժերու ճակատը հեռու էր լուրջ վտանգ մը ներկայացնելէ իշխանութիւններուն` ներքին մրցակցութիւններու, պառակտումներու եւ հակասութիւններու պատճառով: Հարկ էր կուռ կազմակերպութեամբ մը պայքարը շարունակել:

Գետնի վրայ կռուող կազմակերպութիւններէն երկուքը միայն` «Ժապհաթ Նուսրա» եւ «ՏԱՀԵՇ» (ISIS), թրծուած ըլլալով Իրաքի մէջ հակաամերիկեան զինեալ ըմբոստութեան եւ քաղաքացիական պատերազմին մէջ, իրենց կազմակերպուածութեամբ եւ մարզումի մակարդակով կարողականութիւնը ունէին լուրջ սպառնալիք դառնալու Սուրիոյ եւ Իրաքի իշխանութիւններուն: Այս երկու կազմակերպութիւնները հակառակ որ «Քայիտա»-ի թոյլ ցանցի իրաքեան եւ սուրիական անուանական թեւերը կը կազմէին, Սուրիոյ պատերազմի առաջին օրերէն իսկ կը գտնուէին սէուտական, քաթարական եւ թրքական ազդեցութիւններու տակ:

Վերոյիշեալ երկու կազմակերպութիւնները 2014-ի սկիզբը իրենց զէնքերը դարձուցին իրենց երբեմնի զինակիցներուն դէմ` յաճախ անոնք զինաթափ ընելով կամ իրենց շրջաններու հակակշիռը ձեռքերնին առնելով, մղելով զանոնք որ միայն անուանական ներկայութիւն մը պահեն: 2014 փետրուարին «ՏԱՀԵՇ» պաշտօնապէս բաժնուեցաւ «Քայիտա»-էն եւ նոյն տարուան յունիսին, կայծակնային արագութեամբ յաղթանակներ տանելով, Իրաքի ու Սուրիոյ մէջ հսկայ տարածութիւններ գրաւելով` հռչակեց Իսլամական պետութիւնը:

Այս շրջանին «Ժապհաթ Նուսրա» կը հակակշռէր Սուրիոյ հարաւարեւմտեան` Յորդանանի, Իսրայէլի եւ Լիբանանի սահմանամերձ շրջանները, հասնելով մինչեւ Դամասկոսի արուարձանները: Սուրիոյ հիւսիսարեւմուտքը տեւական մակընթացութիւններու բեմը կը հանդիսանար երկու ընդդիմադիր կազմակերպութիւններու, քրտական ուժերու եւ սուրիական բանակի միջեւ: Սակայն իսլամական պետութեան ստեղծումն էր որ իրաւ երկրաշարժ ստեղծած էր շրջանի ուժերու վերադասաւորման մէջ:

«ՏԱՀԵՇ»-ի ստեղծած Իսլամական պետութիւնը կը տարածուէր Իրաքի եւ Սուրիոյ մեծամասնութեամբ սիւննի շրջաններուն վրայ, մօտաւորապէս Անգլիոյ տարածութեամբ երկիր մը, որ իրաքեւսէուտական սահմանէն կ՛երկարի մինչեւ Սուրիա-Թուրքիա սահմանը` կտրելով Իրանի եւ Սուրիոյ հողային կապը, երկուքի բաժնելով պարսկական ազդեցութեան գօտին, հետեւաբար` անհամեմատօրէն տկարացնելով անոր շրջանային քաղաքական ուժը:

Այս յաղթանակները կարելի եղաւ իրագործել իրաքեան բանակի սիւննի դժգոհ տարրերու «ՏԱՀԵՇ»-ի միացումով, Սատտամ Հիւսէյնի վերապրող բարձրաստիճան Իզզաթ Տուրիի նման փորձառու սպաներու օժանդակութեամբ եւ շրջանի սիւննի, կառավարութենէն դժգոհ ցեղախումբերու միացումով: Նորաստեղծ իշխանութիւնը թալանելով շրջանի դրամատուները եւ գրաւելով իրաքեան կարգ մը եւ սուրիական համարեա բոլոր քարիւղի հանքերը` տիրացաւ նիւթական մեծ հարստութեան եւ եկամուտի աղբիւրներու, ինքնաբաւ ըլլալու չափ:

«ՏԱՀԵՇ»-Ի զինուորական յաջողութիւնները եւ Իսլամական պետութեան ստեղծումը, իր աշխարհագրական դիրքով, անմիջական հետեւանքներ ունեցան շրջանի քաղաքական հաւասարակշռութեան խախտումին մէջ:

Իրան ընդունեց իր հաւատարիմ դաշնակից` Իրաքի վարչապետ Նուրի Մալիքիի հեռացումը իշխանութենէն, որուն փոխարինեց Հայտար Ապատի, որ պատրաստ է գործակցելու Արեւմուտքին հետ` Իսլամական պետութեան վտանգը չէզոքացնելու նպատակով: Անշուշտ ամէն քաղաքական կամ զինուորական օժանդակութիւն իր գինը ունի, որ պարտաւորութիւններ կը ստեղծէ ստացողի ուսերուն:

Սէուտական Արաբիա, Քաթար եւ Թուրքիա աւելի անզիջող դարձան Սուրիոյ իշխանութիւններուն հանդէպ, երբ իրենց հովանաւորած ուժերը իրերայաջորդ նահանջներէ ետք, վերջապէս կրցան լուրջ եւ իրողական վտանգ մը դառնալ երկրի ամբողջութեան ու իշխանութեան գոյատեւման համար:

Թուրքիա սկսաւ պահանջել Սուրիոյ հիւսիսը, որ ուզեց վերածել իր ազդեցութեան գօտիի, նոյն ատեն բացայայտօրէն օգնելով «ՏԱՀԵՇ»-ը, որ Սուրիոյ քրտական YPG (Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան զինակից) կազմակերպութեան բնաջնջումը իրագործէ: Թուրքիա նոյնիսկ իր տասնամեակներու սերտ դաշնակից` Միացեալ Նահանգների ճնշումներուն դիմադրեց` արգիլելով զինեալներուն, որպէսզի սահմանը կտրեն եւ օգնութեան հասնին իրենց ազգակից եւ դաշնակից սուրիացի քիւրտերուն:

Իսլամական Պետութիւնը`
Ուժ Եւ Գործիք

Իսլամական պետութեան ստեղծումով յառաջացած հաւասարակշռութիւններու խախտումին ընկերացաւ նաեւ հսկայ տարողութեամբ հոգեբանական պայքար մը` մղուած Տահէշի կողմէ, իրենց անմարդկային վայրագութիւնները ցուցադրող երիզներու ցրւումով, կրօնատեղիներու հրկիզումով, տարբեր դաւանանքներու եւ ազգութիւններու հալածանքով, կիներու նկատմամբ անընդունելի վարքով, ժողովուրդի կեղեքումով, մինչեւ որ ներքին թէ արտաքին հանրային կարծիքը պատրաստ եղաւ որեւէ փրկարար ուժ ընդունելի գտնել` կացութիւնը բարեփոխելու համար:

Այս պահուն էր, երբ Միացեալ Նահանգները սկսան օդային ռմբակոծումները ՏԱՀԵՇ-ի դէմ: Սակայն ռմբակոծումներու թիրախները ենթադրել կու տային, թէ որոշ կարմիր գիծեր կային (իրաքեան քրտական մայրաքաղաք` Իրպիլ, ջուրի ամբարտակ, քարիւղի որոշ զտարաններ եւ այլն), որոնք չէր կրնար ՏԱՀԵՇ-ին կտրել ու անցնիլ: Քոպանիի, ռազմավարական աննշան աւանի մը պաշարումը շաբաթներով օդային ռմբակոծումներու առիթ տուաւ, սակայն Իսլամական պետութեան ուժերու Պաղտատէն 10 մղոն հեռաւորութեան վրայ հասնիլը` որեւէ հակազդեցութիւն չյառաջացուց:

Վերջապէս, 7 նոյեմբեր, 2014-ին նախագահ Օպամա որոշեց 1500 ամերիկացի զինուորականներ ղրկել Իրաք, միանալու հոն գտնուող նոյն թիւով զինուորական մասնագէտերու, իրաքեան եւ քրտական բանակներու յաւելեալ մարզումի նպատակով: Ամերիկեան զինուորական վերադարձը Իրաք պիտի սահմանափակուի՞ այսքանով, թէ՞ այս առաջին ալիքն է աւելի մեծ ներկայութեան մը երկարաշունչ պայքարի մը նախատեսութեամբ:

Նոյեմբեր 11, 2014-ի լրատուութեան համաձայն, Իսլամական պետութեան խալիֆան, Ապու Պաքր Պաղտատի, ծանրօրէն վիրաւորուած է ամերիկեան օդուժի ռմբակոծումներէն. թէ իր անհետացումով ի՛նչ պիտի ըլլայ Տահէշի ճակատագիրը` անյայտ է: Նոր ղեկավարը արդեօ՞ք տարբեր դեր ունի խաղալիք: Արդեօ՞ք Իսլամական պետութիւնը կոչուած է գոյատեւելու եւ արաբական Իրաքի բաժանումը ամբողջացնելո՞ւ, նոյն ատեն Սուրիայէն մաս մըն ալ անդամահատելով: Ի՞նչ պիտի ըլլայ Սուրիոյ քիւրտերու ճակատագիրը. արդեօք Սուրիոյ բաժանումով քիւրտերը պիտի անկախանան եւ իրենց նոր կացութիւնը վարակիչ պիտի ըլլայ Թուրքիոյ քիւրտերուն համար: Արդեօք Սէուտական Արաբիան պիտի կարենա՞յ Իսլամական պետութեան քարիւղին տիրանալ, թէ՞ ՏԱՀԵՇ-ը պիտի կարենայ բաժնել Սէուտական Արաբիան:

Ի՞նչ Կրնայ Բերել Ապագան

Վերի հարցականները եւ բազմաթիւ ուրիշներ առկայ են Միջին Արեւելքի ներկայ «շինիչ» կամ «քանդիչ» քաոսին մէջ: Զինուորական, քաղաքական եւ ակադեմական բազմաթիւ անձնաւորութիւններ կը նախատեսեն երկարաշունչ արիւնալի պայքար եւ սահմաններու վերադասաւորում: Կարծիքներու հասարակ յայտարարը այն է, թէ Ա. Համաշխարհային պատերազմին յաջորդող միջինարեւելեան սահմանները գծուած Սայքս-Փիքոյի համաձայնութեամբ, այլեւս ի զօրու չեն:

Գոյութիւն ունին շրջանային ուժեր` Իրան, Սէուտական Արաբիա եւ Թուրքիա, որոնք կը պայքարին իսլամական աշխարհի գերակայութեան հասնելու: Գերպետութիւնները կը մրցակցին շրջանին մէջ տնտեսական շահերու ապահովման եւ իրենց քաղաքական ազդեցութեան տարածման նպատակով: Դերակատարները (մեծ թէ փոքր) բազմաթիւ են, դաշինքներ կը կնքուին եւ կը քակուին ամէն անկիւնադարձի. անսպասելի համաձայնութիւններ եւ դաւաճանութիւններ սովորական եղելութիւններ են:

Այս բոլոր ուժերուն եւ արարքներուն ներգործութեան արդիւնքը պիտի որոշէ Միջին Արեւելքի ապագան, հիմնուած միայն երկու անխախտ սկզբունքներու վրայ` Իսրայէլի ապահովութեան եւ ուժանիւթի հայթայթման ապահովման:

Նոյեմբերի վերջին օրերուն Էրտողանին հիւրն էր Ֆրանչիսքոս պապը, որ Վատիկանէն ժամանած էր Թուրքիա, Միջին Արեւելքի ներկայ իրավիճակը քննելու եւ ծայրայեղ կրօնամոլութեան դէմ պայքարելու եւ այդ պայթուցիկ կացութեան մէջ ձիթենիի ճիւղ երկարելով` յայտնելու, թէ կրօնը տրամախոհութիւն մըն է, հեռու ռազմական եւ մարտական բնագաւառներէն: Ապա, պապին եռօրեայ այցելութիւնը հազիւ աւարտած, Էրտողանի նորակառոյց Սպիտակ տան` «Աք սարայ»-ի հիւրն էր Ռուսիոյ նախագահ Վլատիմիր Փութինը, որ եկած էր տնտեսական հարցեր եւ այդ մարզէն ներս երկու երկիրներուն միջեւ յաւելեալ գործակցութիւն յառաջացնելու համար:

Անգամ մը եւս տեղին է նշել, թէ վերոյիշեալ երկու այցելութիւններն ալ թէեւ ժամանակադրութեամբ զիրար կը յաջորդէին, սակայն ոչ մէկ կապ ունէին իրարու հետ: Մին` զուտ յարանուանական, կրօնական եւ, հետեւաբար, ենթակայական բնոյթ ունէր, իսկ միւսը բոլորովին նիւթական, «թուային» եւ տնտեսական բնոյթ ունէր:

Նկատի ունենալով, որ Թուրքիա աշխարհագրականօրէն, Վատիկանի մօտ գտնուող ամէնէն աւելի իսլամ բնակչութիւն հաշուող երկիրն է եւ Սուրիա-Իրաք հիւսիսային սահմաններուն վրայ ստեղծուած Իսլամական խալիֆայութեան հետ քայլ պահող մօտիկ դերակատարներէն մէկը, այս այցելութիւնն ու տեսակցութիւնները Ֆրանչիսքոս պապին համար կարեւոր կը թուէին ըլլալ… երբեք չմոռնալով անշուշտ անդարմանելի սպի մը` Ահմեթ Ալի Աքչան… որ 1981-ին փորձած էր սպաննել Յովհաննէս-Պօղոս պապը:

Այսօր յստակ է, թէ իրենց անմարդկային վայրագութեամբ հռչակաւոր այս ծայրայեղ իսլամական խմբաւորումներուն ջախջախիչ մեծամասնութիւնը` թուրք թէ այլազգի, Թուրքիոյ ճամբով մուտք կը գործէ խալիֆայութեան տարածաշրջան: Արաբ Բունարի դէպքերը ցայտուն փաստեր են:

Պապը այցելած էր որջ մը, ուր դժուար էր արտայայտուիլ հանդուրժողականութեան, արժանապատուութեան եւ կրօնական ազատութեան մասին: Նոյնինքն Էրտողանն ալ այդ մոլեռանդներու եւ ծայրայեղականներու խմբակին մաս կը կազմէ: Արդեօք ան հասկցա՞ծ էր կամ ուզա՞ծ էր հասկնալ պապին պատգամները… ուր, ի միջի այլոց, ան նաեւ յայտնած էր, թէ իր սրտի ցանկութիւնն է, որ հայ-թրքական սահմանը բացուի:

Բարոյականէն շա՜տ հեռու…զուտ նիւթական բնոյթ ունէր Ռուսիոյ նախագահին այցելութիւնը` Անգարա: Նկատի ունենալով, որ դէպի Եւրոպա մատակարարուող «Հարաւային հոսանք» նախագիծի իրականացումը ջնջուած է,

Փութին յայտնեց, թէ իր երկրի ուժանիւթի մատակարարումը պիտի ուղղէ դէպի այլ շուկաներ: Այսպէս, Ռուսիա լրացուցիչ կազ պիտի մատակարարէ Թուրքիոյ, եւ այս առթիւ նոր խողովակաշար պիտի կառուցուի, հետեւաբար այս ընթացքով պիտի նուազի կազին գինը:

Այս ացելութեան ընթացքին ստորագրուեցան ութ միացեալ փաստաթուղթեր, որոնք կը վերաբերէին ուժանիւթի եւ առեւտուրի մարզերուն: Հաւանաբար, այս իրադարձութիւններու լոյսին տակ Ազրպէյճան, յանձինս իր «աւատապետ» Ալիեւին, գործի լծուի այս ռուս-թուրք մերձեցման առթիւ` իր արցախեան բարդոյթը արծարծելու եւ պղտոր ջուրին մէջ… փորձել ձուկ որսալու:

Իրանն իր միջուկային ծրագիրը սկսեց Միացեալ Նահանգներու, Գերմանիոյ, Ֆրանսայի անմիջական օժանդակութեամբ: 1979-ից յետոյ, երբ իսլամական յեղափոխութեան արդիւնքում փոխուեց Իրանի քաղաքական համակարգն ու Արեւմուտքի դաշնակից Մոհամետ Ռեզա Փահլեւի շահը հեռացուեց իշխանութիւնից, Միացեալ Նահանգներու ու նրա դաշնակիցները դադարեցին օժանդակել Իրանի միջուկային ծրագրին: Այաթոլա Խոմէյնին, կորցնելով այս օժանդակութիւնը, յայտարարեց, որ Իրանը հրաժարւում է շահի նախաձեռնութեամբ սկսուած միջուկային ծրագրից: Իրան-իրաքեան պատերազմի ընթացքում իրանական հետախուզութիւնը զեկուցեց Թեհրանին, որ Սատտամ Հիւսէյնը շարունակում է միջուկային զէնքի հետազօտութիւնները: Պատերազմի ընթացքում Իրաքի կողմից քիմիական զէնքի օգտագործումը պաշտօնական Թեհրանին ստիպեց վերանայել միջուկային ծրագրին վերաբերող քաղաքականութիւնն ու այս ոլորտում նոր գործընկերներ փնտռել: Ընտրութիւնը կանգ առաւ Չինաստանի վրայ, որն Իրան-իրաքեան պատերազմի ընթացքում Թեհրանի հիմնական զէնք մատակարարողն էր ու համարւում էր յուսալի գործընկեր:

Չինաստանին եւս ձեռնտու էր համագործակցել Իրանի հետ հետեւեալ պատճառներով.

1. Չիները, ի դէմս Իրանի, տեսնում էին Մերձաւոր Արեւելքում Ուաշինկթընից անկախ գործող հզօր ուժ, որը Չինաստան-Միացեալ Նահանգներ հնարաւոր բախման դէպքում կը շարունակէր Չինաստանին ուժանիւթակիրներ մատակարարել:
2. Չիները Իրան առաքուող զէնքի, միջուկային արհեստագիտութեան եւ այլ ապրանքների դիմաց ստանում էր ուժանիւթ կամ արտարժոյթ:

Չինական շուկայական յարաբերութիւնների ազատականացումից յետոյ միջուկային արհեստագիտութիւններ հետազօտող կենտրոնները հնարաւորութիւն ստացան արտահանել իրենց արտադրանքը, ստանալ ֆինանսական միջոցներ ու զարգացնել սեփական արհեստագիտութիւնները:

1985թ. յունիսին, իսկ յետոյ` 1992թ., Իրանում կարեւոր որոշում կայացնողներից մէկը` Ռաֆսանճանին, այցելեց Չինաստան: Այս այցերի ընթացքում կնքուեցին Իրան-Չինաստան միջուկային համագործակցութեան շուրջ պայմանագրեր: Ըստ պայմանաւորուածութիւնների, Չինաստանը պարտաւորւում էր օգնել Իրանին կառուցել հիւլէական կայաններ, մատակարարել անհրաժեշտ արհեստագիտութիւններ, կրթել ու վերապատրաստել իրանցի մասնագէտներին, օգնել Իրանին` սեփական տարածքում գտնել եւ օգտագործել իւրանիումի պաշարներ: 1988-1995թթ. Չինաստանն Իրանում կառուցեց 4 միջուկային հնոց, Իրանի Միջուկային կազմակերպութեան բազմաթիւ մասնագէտներ ուսում ստացան Չինաստանում: Չին-իրանական երկրաբանների համատեղ ջանքերով արեւելեան Իրանում յայտնաբերուեցին իւրանիոմի  խոշոր պաշարներ:

Չինաստանը 1985-1997թթ. դարձաւ միջուկային բնագաւառում Իրանի թիւ 1 գործընկերը:

Միացեալ Նահանգներում Թեհրան-Փեքին միջուկային համագործակցութիւնը դիտարկում էին որպէս Միացեալ Նահանգների դէմ ուղղուած գործողութիւն: Փեքինը փորձում էր նաեւ Իրան-Չինաստան միջուկային համագործակցութեան շնորհիւ քաղաքական ու տնտեսական զիջումներ կորզել Միացեալ Նահանգներից: Պէտք է նշել, որ չնայած Թայուանի, Թիանանմենի եւ այլ հիմնախնդիրների շուրջ անհամաձայնութիւններին` Փեքինում կարեւորում էին Միացեալ Նահանգների հետ համագործակցութիւնը: Պատճառն այն էր, որ հէնց Միացեալ Նահանգներից եկող ներդրումներն ու նոր արհեստագիտութիւններն էին հնարաւորութիւն տալիս արդիականացնել չինական արդիւնաբերութիւնը: 1997թ. Չինաստանն ու Միացեալ Նահանգները երկուստեք զիջումների գնացին: Միացեալ Նահանգները հանեց Թիանանմենի դէպքերից յետոյ չինական տնտեսութեան վրայ դրուած մի շարք պատժամիջոցներ, իսկ Չինաստանն էլ համաձայնեց դադարեցնել Իրանի հետ միջուկային համագործակցութիւնը:

Այսպիսով, 1985-1997թթ. Չինաստան-Իրան միջուկային համագործակցութեան շնորհիւ Իրանը կարեւոր միջուկային արհեստագիտութիւններ ստացաւ: Ճիշդ է` չինականն արդիականութեամբ զիջում էր արեւմտեանին ու խորհրդայինին, բայց Չինաստանից ներմուծուող միջուկային արհեստագիտութիւնների շնորհիւ Թեհրանն աւարտին հասցրեց իր միջուկային ծրագրին վերաբերող մի շարք նախագծեր:

Փեքինը, խաղասեղանին դնելով իրանական միջուկային խաղաթուղթը, զիջումներ կորզեց Ուաշինկթընից: Ճիշդ է, Չինաստանը հրաժարուեց շարունակել օժանդակել Իրանին միջուկային ոլորտում, բայց օգնեց վերականգնել Իրան-իրաքեան պատերազմի արդիւնքում քայքայուած իրանական արդիւնաբերութիւնը:

Ինչպիսի՞ն է ներկայ փուլում Չինաստանի դերակատարութիւնն Իրանի միջուկային ծրագրի շուրջ ընթացող բանակցութիւններում:

Փեքինը փորձում է լիցքաթափել Իրանի միջուկայնացման շուրջ լարուած իրավիճակն ու կողմերին կոչ է անում միայն բանակցութիւնների միջոցով լուծել հարցը: Փեքինին ձեռնտու է Մերձաւոր Արեւելքի անվտանգութիւնը: Նշենք 5 հիմնական պատճառ, թէ ինչո՛ւ է Չինաստանը շահագրգռուած Իրանի ու Մերձաւոր Արեւելքի անվտանգութեամբ.

1. Չինական տնտեսութեան զարգացման համար անհրաժեշտ է իրանական ու մերձաւորարեւելեան ուժանիւթը, որ փոխադրւում է Պարսից ծոցով:
2. Չինաստանն ահռելի ներդրումներ է կատարել Իրանում ու Մերձաւոր Արեւելքում, որի պատճառով չի ցանկանում պատերազմներ կամ անկայուն իրավիճակ այս տարածաշրջանում:
3. Մերձաւոր Արեւելքը կարեւոր շուկայ է չինական արտադրանքի համար:
4. Փեքինում կարծում են, թէ Մերձաւոր Արեւելքում խաղաղութեան հաստատումը հնարաւորութիւն կը տայ ամրապնդել այս տարածաշրջանի ուժանիւթով հարուստ երկրների անկախութիւնը, որի շնորհիւ Միացեալ Նահանգները կը կորցնի ազդեցութիւնը Մերձաւոր Արեւելքում:
5. Չինաստանը հետաքրքրուած է նաեւ Մերձաւոր Արեւելքի կայուն իրավիճակով, քանի որ այս տարածաշրջանում առաջացող իսլամական ծայրայեղական շարժումներն ու գաղափարները կարող են ներթափանցել Չինաստանի Սինճեան նահանգ:

Իրանը Չինաստանի շնորհիւ կարողացաւ խոյս տալ Միացեալ Ազգերի Կազմակերպութեան Անվտանգութեան խորհրդի իրանական ուժանիւթի արգելքից: Նմանատիպ պատժամիջոցներ առաջարկում էր Միացեալ Նահանգները: Երբ Եւրոպական Միութիւնը, Քորէայի Հանրապետութիւնն ու Ճափոնը հրաժարուեցին գնել իրանական ուժանիւթը, Չինաստանը շարունակեց:

Մի կողմից չինական դիւանագիտութիւնը փորձում է օժանդակել ուժանիւթ ունեցող այն երկրներին, որոնք կը փորձեն Արեւմուտքից անկախ խաղ խաղալ, միւս կողմից` Փեքինը ցանկանում է շարժուել միջազգային հասարակութեանը համահունչ ու ստեղծել պատասխանատու գերտէրութեան կերպար, որը դէմ է միջուկայնացմանն ու հիւլէական սպառազինութիւններ ունեցող երկրների քանակի աճին:

Նանճինկի համալսարան, Չինաստան

«ԳԼՈԲՈՒՍ» վերլուծական հանդէս

«Օսմանեան կայսրութեան կողմէ հայերու ջարդերուն 100-ամեակի սեմին, Հիթլերի յայտարարութենէն 75 տարի ետք, տեղին է հարց տալ, թէ աշխարհը բաւարարաչափ տեղեա՞կ է քրիստոնեաներու նկատմամբ հալածանքին մասին, անոնց դէմ խտրականութեան, կրօնի ազատութեան նկատմամբ յարգանքի պակասին եւ Միջին Արեւելքի արաբական եւ իսլամական երկիրներուն մէջ քրիստոնէութեան գոյութեան հաւանական աւարտին մասին:

«Եկեղեցիներու համաշխարհային խորհուրդը, Միջին Արեւելքի եկեղեցիները, Տեզմոնտ Թութու արքեպիսկոպոսը եւ գլխաւոր աւետարանական եկեղեցիներու ղեկավարները, որոնք անկասկած մտահոգ են Իսրայէլի պետութեան կողմէ մարդկային իրաւանց բռնաբարումներով, կը թուին անտեղեակ ըլլալ կամ մեծ ուշադրութիւն չդարձնել արաբական եւ իսլամական երկիրներուն մէջ գոյութիւն ունեցող քրիստոնէական խճանկարին ճակատագրին: Զարմանալի է, որ այդ կազմակերպութիւնները այս աստիճան անհոգ կը գտնուին ծայրայեղ իսլամականներու կողմէ քրիստոնեաներու ցեղային մաքրագործման նկատմամբ:

«Այս կազմակերպութիւններն ու արեւմտեան գլխաւոր լրատուամիջոցները ծանօթ չեն այն իրողութեան, որ բացի Իսրայէլէն` Միջին Արեւելքի մէջ քրիստոնէական համայնքները արագ կերպով կը նօսրանան, մասամբ ծնելիութեան ցած համեմատութեան ու արտագաղթի, սակայն մեծ մասամբ ծայրայեղ իսլամներու կողմէ խտրականութեան ու հալածանքի պատճառով: Անոնք կ՛անտեսեն ներկայ այն հարցը, որ Միջին Արեւելքի մէջ 15 միլիոն քրիստոնեաներու դիմաց կան 300 միլիոն իսլամներ, ինչպէս նաեւ` իսլամական ծայրայեղականներու հետզհետէ աճող սպառնալիքը:

«Ներկայ հալածանքը կը յիշեցնէ տխուր պատմութիւնը ջարդերուն, եւ այն, ինչ որ նոյնիսկ այդ եզրին ստեղծումէն առաջ կրնայ կոչուիլ` ցեղասպանութեանը հայերուն, ասորիներու, պոնտացի եւ անատոլուցի յոյներուն, որ գործուեցաւ Օսմանեան կայսրութեան իսլամներուն կողմէ: Սկսելով 1890-ական թուականներէն եւ շարունակուելով Համաշխարհային Ա. պատերազմին ընթացքին` ասորիները սպաննուեցան կամ բռնագաղթի ենթարկուեցան Միջագետքի մէջ` ներկայիս հարաւարեւելեան Թուրքիոյ եւ հիւսիսարեւմտեան Իրանի մէջ: Անգլերէն լեզուով իբրեւ Սայֆօ կամ Սէյֆօ անունով ծանօթ ասորական ջարդերուն ընթացքին, ըստ տարբեր գնահատականներու, 300,000-750,000 ասորիներ սպաննուեցան: Զոհերուն մեծամասնութիւնը ասորի եկեղեցւոյ (նեստորական) անդամներ էին:

«Հայերու ցեղասպանութեան պատմութիւնը հանրածանօթ է, թէեւ տակաւին Թուրքիոյ կողմէ կ՛ուրացուի: Ապրիլ 1915-էն սկսեալ անոնք 1915-1916 ջարդուեցան Կորճայքի, Քիւրտիստանի եւ Ազրպէյճանի շրջաններուն մէջ: Ընդհանուր կարծիքը այն է, որ 1-1,5 միլիոն զոհեր արձանագրուեցան: Կարող այր մարդիկը սպաննուեցան կամ բռնի աշխատանքի ճամբարներ ուղարկուեցան: Կիներն ու մանուկները սուրիական անապատին մէջ դէպի մահ քալեցին: Համակեդրոնացման ճամբարներ հաստատուեցան: Կիները թուրք զինուորներու կողմէ բռնաբարուեցան:

«Այսօրուան քրիստոնէական խճանկարը շարք մը մասերէ բաղկացած է: Ղպտիները Եգիպտոսի մէջ 5 միլիոն են, իսկ կաթողիկէները` 250 հազար: 4 միլիոն են մարոնիները, որոնց կէս միլիոնը կը բնակի Լիբանանի մէջ: Յոյն ուղղափառները տարբեր երկիրներու մէջ են եւ անոնց թիւը 2 միլիոն է: Հայերը Հայաստանի եւ նախկին խորհրդային հանրապետութեանց մէջ 6 միլիոն են: Ասորի ուղղափառներն ու կաթողիկէները 350 հազար են: Արեւելքի Ասորի եկեղեցին 300 հազար անդամներ ունի, իսկ քաղդէացիները` 500 հազար: Վերջին այս երկու խմբաւորումները արամերէն կը խօսին:

«Միջինարեւելեան բոլոր երկիրներուն մէջ քրիստոնեաները վնասներ կրած են: 2003-ին, Իրաքի մէջ պատերազմէն ետք, ասորի քրիստոնեաներու թիւը 1,4 միլիոնէն նուազեցաւ 300,000-ի: Անոնք սիւննիներու եւ շիիներու միջեւ պատերազմին պատճառով փախուստի դիմեցին կամ տեղահանուեցան: Եգիպտոսի մէջ 2011-ի յեղափոխութիւնը քրիստոնեայ ղպտիներու (բնակչութեան 10 առ հարիւրը) եւ իսլամներու միջեւ անկարգութեանց պատճառ դարձաւ: Լիբանանի մէջ մարոնիներուն թիւը նուազած է բնակչութեան 20 առ հարիւրի»:

Թրքական «Հիւրիէթ տէյլի նիուզ» կայքէջը յղում կատարելով Թուրքիոյ յատուկ ծառայութիւններու իր աղբիւրներուն` յայտնած է, որ  սպաննուածներուն մեծ մասը ԻՊ շարքերուն մէջ կռուող թուրք քաղաքացիներ են:

Այս օրերուն, հակառակ միջազգային զանազան դէպքերուն, քաղաքական հորիզոնին վրայ գծագրուող երեւոյթներուն, դիւանագիտական խաղերուն, զինուորական բազմատեսակ գաղտնի կամ բացայայտ գործողութիւններուն, «Արաբական գարնան» եւ անոր շուրջ հիւսուած յոյսերուն եւ ակնկալութիւններուն «շոգիացման», Սուրիոյ Արաբ Բունար կամ քրտական Քոպանի քաղաքը տակաւին կը մնայ աշխարհի ուշադրութեան ոսպնեակին կեդրոնը:

Հոն ամիսներէ ի վեր կը շարունակուի քաղաքի պաշտպանութեան կամ ձեռք ձգման համար ծանր պատերազմ մը ծայրայեղ իսլամ-տահէշականներու եւ քիւրտերու միջեւ:

Մէկ խօսքով, այս քաղաքի գլխուն կախուած է բնակիչ քիւրտերու ֆիզիքական ոչնչացման վտանգը:

Նորութիւն մը ըսած պիտի չըլլանք, երբ յիշենք, թէ Միջին Արեւելքի տարածքին ակնյայտ ու տեսանելի դարձած է Իրաքի հիւսիսը գտնուող ինքնավար հիւսիսային Քիւրտիստանի մը ներկայութիւնը: Նոյնպէս տակաւին քանի մը տասնամեակներ առաջ քրտական պետութեան մը ծնունդը իսկապէս անհնարին կը թուէր ըլլալ քիւրտ ժողովուրդին համար:

Այս կը նշանակէ, որ Քոպանին իրապէս մեծ նշանակութիւն ունի երկու եւ շրջանի բոլոր կողմերուն համար` թէ՛ իբրեւ աշխարհագրական դիրք եւ թէ՛ իբրեւ կեդրոնատեղի. մանաւանդ քիւրտերուն, որոնց համար այս քաղաքը մնայուն կեդրոնատեղի մը նկատուած է թէ՛ իր դիրքով եւ թէ՛ իր դիմագիծով:

Կասկած չկայ, որ հոն մղուած կռիւը բաւականին ծանր է եւ արիւնալի: Նոյնիսկ Ամերիկա եւ իր դաշնակիցները ձեւով մը մասնակից են այս ամէնօրեայ մարտին` ի նպաստ քիւրտերուն:

Հիւսիսային Իրաքի մէջ կիսանկախ Քիւրտիստանի մը ներկայութիւնը առաւել եւս քաջալեր կը հանդիսանայ բոլոր քիւրտերուն, որ ոչ միայն Քոպանիի համար մղեն մահու կենաց պայքարը, այլեւ, վերջապէս, ժամանակը հասած է, որ միանան:

Շատեր, որոնց մէջ քիւրտ պատասխանատուներ ալ կան, Քոպանիի պաշտպանութեան հարցը կը նմանցնեն ռուսական Լենինկրատին համար ռուս ժողովուրդի մղած պայքարին: Այսինքն Քոպանին քրտական Լենինկրատ մըն է, ուստի, ըստ իրենց, պէտք է ամէն բան զոհել, պէտք է պայքարիլ ամէն գինով` փրկելու համար զայն ծայրայեղականներէն, տահեշականներէն կամ օտարներէն:

Ամիսէ մը աւելի մղուող այս պատերազմը նոյն այս վարկածին կը համընկնի:

Ներկայիս քիւրտերը ծանր ու արդիական զէնքերով զինուած են եւ վճռականօրէն որոշած են ունենալ իրենց ազատ եւ անկախ այս հողատարածքը:

Միւս կողմէ ալ դիւանագէտները կը պարզեն, թէ Թուրքիան մեծ դեր ունի այս բոլորին մէջ: Նախ յստակ է, որ Թուրքիոյ համար ցանկալի չէ տեսնել քրտական նոր ու անկախ հող մը, տարածք մը ճիշդ իր քիթին տակ եւ ապա, միւս կողմէ ալ, դարձեալ իրեն համար ցանկալի չէ տեսնել ծայրայեղական իսլամներու կեդրոն մը` նոյն վայրին մէջ:

Քիւրտերը տարիներէ ի վեր մեծ, արիւնալի, վտանգաւոր ու ծախսալից զինուորական գործողութիւններ կը նախաձեռնեն թրքական բանակին դէմ` Անատոլուի արեւելեան շրջանին մէջ: Այնպէս կ՛երեւի, որ այլեւս իրենց մէջ արմատացած է նոր եւ անկախ Քիւրտիստանի մը ներկայութիւնը:

Բայց ամէն ինչ չափազանց բարդ է ու գրեթէ աննախատեսելի:

Դիւանագէտներու համաձայն, Մերձաւոր Արեւելքի միւս բեւեռը` Թուրքիան, այլեւս քրտական շարժումի մը եւ անոր պետութիւն մը կազմելու իրականութեան առջեւ չի կրնար շրջանին մէջ իր մեծ ղեկավարի դերը շարունակել:

Պարզ է, որ Թուրքիան այլեւս չի կրնար ստանձնել իր «հին» դերը, որովհետեւ աշխարհի մեծ պետութիւնները թոյլ չեն տար, որ միաւորուին թրքալեզու պետութիւնները:

Պէտք է նաեւ աւելցնել, որ քիւրտերուն համար Թուրքիոյ նոր նախագահը ուրիշ մէկը չէ, եթէ ոչ` նոր սուլթան մը, որ կը փորձէ վերականգնել իր նախկին օսմանեան պետութիւնը: Իրենց համար Էրտողանը կ՛ապրի անցեալի իր յիշողութիւններու վրայ հիմնուած, կայսերական ախորժակներով:

Չափազանցութիւն պիտի չըլլայ, եթէ յիշենք, որ այս քաղաքին ճակատագիրը իր մեծ դերը կրնայ ունենալ շրջանի քաղաքական անցուդարձերուն վրայ: Նման անցուդարձի հանդիպած էինք Համաշխարհային Բ. պատերազմին, երբ ռուսական Լենինկրատի դռներուն Հիթլերի բանակը ջախջախուած էր եւ ապա անկէ ետք ինք եւ իր իշխանութիւնը ոչնչացած էին:

Յիշենք նաեւ, որ Թուրքիոյ նոր նախագահը իր ընտրապայքարի շրջանին օգտագործած էր քրտական հարցը` ի շահ իրեն, եւ հիմա լարախաղացի մը նման երկու թելերու վրայ կեցած` կը փորձէ շրջանային «քաղաքականութիւն խաղալ»:

Քիւրտերը կը պնդեն, որ նոր սուլթան Էրտողանին համար քրտական Արաբ Բունար մը աւելի վտանգաւոր է, քան` տահեշականը:

Բայց ինչ որ ալ ըլլան այս խաղերը, կարծիքներն ու զրոյցները, բոլորը կը բացայայտեն թրքական ախորժակները: Մէկ կողմէ ան կ՛ուզէ միանալ Եւրոմիութեան եւ նման «խաղերով» համոզել Եւրոպան, իսկ միւս կողմէ ալ ամէն ձեւով կը փորձէ ճզմել քիւրտերը:

Յստակ է, որ Արաբ Բունարի համար մղուած այս ծանր կռիւը կարգ մը մեծ պետութիւնները դիմակազերծ ըրած է: Ասոնց շարքին են նաեւ Միացեալ Նահանգները: Ներկայիս աշխարհը ծանօթ է տահեշին եւ քրտական շարժումներուն: Աշխարհը ծանօթ է նաեւ, թէ ո՞վ է դաշնակիցը այս երկու հակադիր ճակատներու վրայ կռուող ուժերուն:

Քրտական Քոպանիի մը ներկայութիւնը կրնայ բարի օրինակ դառնալ Թուրքիոյ տարածքին քրտաշատ շրջաններուն: Ահա՛ թրքական մտահոգութեան գլխաւոր աղբիւրը:

Արաբ Բունարի անկումը կամ գրաւումր տահէշականներու կողմէ` շրջանին մէջ աշխարհագրական նոր քարտես մը գծելու առիթ կրնայ ստեղծել:

Բայց մեզի հասած լուրերը շատ յստակ են. ներկայիս թուրք-քիւրտ հակամարտութիւնը զգալի է: Նաեւ Միջին Արեւելքի հորիզոնին վրայ տեսանելի է այն իրողութիւնը, որ 30-40 միլիոննոց թիւ ունեցող քիւրտերը հաստատապէս օր մը չէ օր մը կը հիմնեն կամ կը ստեղծեն իրենց նոր ու անկախ երկիրը` Քիւրտիստանը:

Եղելութիւն մը, որ Թուրքիոյ հարաւ-արեւելքը ապրող քիւրտերուն մեծ ուրախութիւն եւ խանդավառութիւն կը պատճառէ:

Վերջերս յայտնի դարձաւ, որ Թուրքիայի տնտեսութեան նախարար Նիհաթ Զէյպեքճին աւստրալական Սիտնի քաղաքում տեղի ունեցած G20 երկրների առեւտրի նախարարների հանդիպման շրջանակներում հանդէս է եկել Մաքսային միութեան հետ աւելի սերտ համագործակցութեան նախաձեռնութեամբ: Ռուսաստանի տնտեսական զարգացման նախարար Ալեքսէյ Ուլեուքայեւի խօսքերով, քննարկուել են «հնարաւոր համագործակցութեան, այդ թւում եւ Մաքսային միութեան եւ Թուրքիայի միջեւ ազատ առեւտրի գօտու ձեւաւորման ձեւերը: Պայմանաւորուածութիւն է ձեռք բերուել ստեղծել համապատասխան աշխատանքային խումբ եւ սեպտեմբերին սկսել այդ հնարաւորութիւնների եւ հեռանկարների առաւել մանրամասն քննարկումը»:

Ղազախստանի ներդրումների շահաւէտութեան հետազօտութեան գործակալութեան աւագ վերլուծաբան Թալկաթ Մուսապեկովի կարծիքով, դա հանդիսանում է «Ղազախստանի համար դրական ազդանշան ինչպէս ղազախական արտահանողների համար սպառման շուկայի ընդլայնման կարելիութեան պատճառով, այնպէս էլ Ռուսաստանի եւ Պիելոռուսիոյ հետ ազատ առեւտրի գօտում խարիսխների եւ ուժի կենտրոնների մեծացման տեսանկիւնից: Այնպիսի հզօր խաղացողի առկայութիւնը, որպիսին է Թուրքիան, որն աւելի համադրելի է Ռուսաստանի հետ տնտեսութիւնների չափով, քան Ղազախստանի, հնարաւոր է, աւելի լայն տարածք կը բացի Ղազախստանի զօրաշարժի համար բանակցային գործընթացում»:

Իր հերթին «Ֆինամ» ռուսաստանեան ներդրումային հոլտինկի վերլուծաբան Անաթոլի Վաքուլենքոն կարծում է, որ Թուրքիայի յայտարարութիւնները Մաքսային միութեան նկատմամբ հետաքրքրութեան վերաբերեալ կրում են աւելի շուտ մարտավարական, քան ռազմավարական բնոյթ: Թուրքիան տեւական ժամանակ եւ առանց յաջողութեան փորձում է մտնել Եւրոպական միութիւն, բայց եւրոպացիները անընդհատ թուրք գործընկերներին կերակրում են «նախաճաշերով»: Ի դէմս Մաքսային միութեան յայտնւում է մի այլընտրանք, որով թուրքերը կը սկսեն վախեցնել եւրոպացիներին:

Թուրքիան Եւրոպական միութեան թեկնածու պետութիւն է եւ վաղուց ունի նրա հետ գործընկերի կարգավիճակ: Ռուսաստանը աշխարհի եօթ կամ ութերորդ տնտեսութիւնն է: Թուրքիան տասնվեցերորդը կամ տասնեօթերորդը: Աշխարհի երեք խոշորագոյն ուժային կենտրոնները Միացեալ Նահանգները, Եւրոպական Միութիւնը եւ Չինաստանը ունեն իւրաքանչիւրը Ռուսաստանից ութ անգամ աւելի մեծ տնտեսական ներուժ: Հէնց այդ պատճառով էլ նախկին Խորհրդային Միութեան փլուզումից յետոյ տեւական ժամանակ այդ ուժային բեւեռները` յատկապէս առաջին երկուսը Ռուսաստանին չեն վերաբերել իբրեւ ինքնուրոյն աշխարհաքաղաքական եւ աշխարհատնտեսական խաղացողի: Ինչ վերաբերում է Մաքսային միութեան հետ Թուրքիայի յարաբերութիւնների սերտացման հնարաւորութեանը, ապա այս խնդիրը յանկարծ կամ միանգամից ի յայտ չի եկել:

Ռուս վերլուծաբան Անտրէյ Չեպոթարեովը հայ-ղազախական յարաբերութիւններում զգայուն համարուող հարցերը թուարկելիս յիշեցրել է, որ դեռ 2012թ. հոկտեմբերի 23-ին Մինսքում գումարուած Բարձրագոյն եւրասիական տնտեսական խորհրդի նիստում նախագահ Նուրսուլթան Նազարպայեւն առաջարկել է ընդունել Թուրքիան Մաքսային միութիւն: Իր առաջարկութիւնը նա հիմնաւորել է այն հանգամանքով, որ` «տուեալ խոշոր տնտեսութիւն ունեցող երկրի մասնակցութիւնը դրականօրէն կ՛անդրադառնայ Միութեան աշխատանքի վրայ, ինչպէս նաեւ Արեւմուտքում կը հանի կասկածները, թէ Ղազախստանը, Պիելոռուսիան եւ Ռուսաստանը ուզում են վերստեղծել Խորհրդային Միութիւնը: Նոյն հարցին Ղազախստանի նախագահը կրկին վերադարձաւ յունիսի 5-ին, մեկնաբանելով թուրքական Պոտրում քաղաքում անցած թուրքալեզու պետութիւնների համագործակցութեան խորհրդի չորրորդ գագաթաժողովի արդիւնքները: Նա մասնաւորապէս ասել է, որ Միութիւնը բաց է այլ պետութիւնների անդամակցութեան համար եւ Թուրքիան կարող էր ապագայում դառնալ տուեալ միաւորման գործընկեր անդամ: Հետաքրքրական է Ա. Չեպոթարեովի եզրակացութիւնը. «Ակնյայտ է, որ նման հարցադրումը պատահական չէ: ԵԱՏՄ-ին Հայաստանի սպասուող միացումը քաղաքական առումով ամենաշատը ձեռնտու է Ռուսաստանին եւ կը նպաստի նրա ազդեցութեան ընդլայնմանը միութեան շրջանակներում: Այդ պայմաններում Թուրքիայի ԵԱՏՄ հնարաւոր մուտքը թոյլ կը տար Ղազախստանին ի դէմս նրա ունենալու հաւանական դաշնակից փոխադարձ շահերը պաշտպանելու եւ միմեանց սատարելու համար միութեան միւս գործընկերների հետ յարաբերութիւններում: Թուրքիայի` Հայաստանի հետ անմիջական հարեւանութիւնը կարող էր նպաստել այս հարցի դրական լուծմանը: Դրա հետ մէկտեղ կան մի շարք «բայց»-եր, որոնք արգելակում են Ղազախստանի նախագահի քննութեան ներկայացուած գաղափարի իրականացմանը: Մասնաւորապէս` Թուրքիայի անդամակցութիւնը ՕԹԱՆ-ին եւ նրա բարդ յարաբերութիւնները Հայաստանի հետ»:

Վերլուծաբանների շրջանում հետաքրքրութիւն եւ մեկնաբանութիւններ առաջացրած այս նոր իրադրութիւնը, ուղղակիօրէն եւ առաջին հերթին մեր երկրի շահերին վերաբերելով, խնդիր է դնում հասկանալ, իմաստաւորել եւ նախապատրաստուել իրադարձութիւնների նման զարգացմանը: Իսկ որ այդ իրադարձութիւնները կարող են ընթանալ ոչ թէ մէկ (միակ), այլ մի քանի ուղղութիւններով, նոյնպէս հասկանալի է: Ստորեւ ներկայացնում ենք երկու բեմագրութիւն, մէկը «լաւատեսական», միւսը` «յոռետեսական»:

«Լաւատեսական» Բեմագրութիւն

Մաքսային միութեան զարգացման նախորդ երկու տարիների ցուցանիշներն այնքան նշանակալից են եղել, որ աշխարհի բազմաթիւ երկրներում ցանկութիւն է առաջացել ՄՄ-ի հետ յարաբերութիւնները զարգացնելու ճանապարհով հումքային հարստութիւնների վրայ դուրս գալու լրացուցիչ հնարաւորութիւններ ստանալու: Եթէ Թուրքիան, հակառակ Արեւմուտքի յորդորների, որոշի շատ սերտացնել յարաբերութիւնները ԵԱՏՄ-ի հետ, պատճառաբանելով դա Ռուսաստանի հարաւում, Հիւսիսային եւ Հարաւային Կովկասում իր տնտեսական ազդեցութիւնը մեծացնելու ցանկութեամբ, ապա դա լրացուցիչ խթան կը հանդիսանայ Հարաւային Կովկասում ռուս-թուրքական համագործակցութեան նոր ձեւերի ի յայտ գալու համար: Յիշեցնենք, որ Վրաստանի տարածաշրջանում ամենաազդեցիկ տնտեսական գործընկերը հէնց Թուրքիան է: Ազրպէյճանի համար Թուրքիան, բացի ազդեցիկ տնտեսական գործընկեր լինելուց, գլխաւոր ռազմաքաղաքական դաշնակիցն է: Եթէ Թուրքիան լրջօրէն զգայ Ռուսաստանի եւ նրա դաշնակիցների հետ տնտեսական փոխշահաւէտ յարաբերութիւնները գործընկերութեան մակարդակի բարձրացնելու անհրաժեշտութիւնը, ապա միանշանակօրէն կարելի է ասել, որ նա կը յորդորի թէ՛ Վրաստանին, թէ՛ Ազրպէյճանին նոյնպիսի գործընկերութեան յարաբերութիւններ ունենալու ԵԱՏՄ-ի հետ: Թէ որքանով կը բաւարարի Ռուսաստանի տնտեսական ներուժը նման բաց եւ պարզեցուած տնտեսական համագործակցութիւն ունենալու Հարաւային Կովկասում, առայժմ դժուար է ասել: Բայց իրադարձութիւնների նման զարգացման հնարաւորութիւնն աւելի խորը իմաստ է տալիս այն տեղեկութիւններին, թէ Թուրքիան ուղիներ է փնտռում արդէն այս աշնանը հայ-թուրքական սահմանը վերաբացելու եւ հայ-թուրքական օրակարգի կնճռոտ հարցերին ինչ-որ լուծումներ տալու համար: Այս դէպքում Հայաստանը կանգնում է եթէ ոչ սպառնալիքների, ապա նոր մարտահրաւէրների առաջ: Օրինակ, կարեւորագոյն օրակարգային հարց է դառնում հայ-թուրքական դիւանագիտական յարաբերութիւնների հաստատումը, դեսպանատների եւ հիւպատոսարանների փոխանակումը, որովհետեւ առանց դիւանագիտական ներկայութեան` երկու երկրների քաղաքացիների զանգուածային բնոյթ ստացող տեղաշարժերը բացուած սահմանով կարող են ուղղակի անկանխատեսելի հետեւանքներ ունենալ: Ուզում եմ յիշեցնել, որ հայ-թուրքական երկխօսութեան սառեցումը երկրորդ կարգ մղեց քաղաքագիտական եւ տնտեսագիտական շրջանակներում սկսուած հետազօտութիւնները տնտեսական օգուտների եւ առաջացող վտանգների գնահատման վերաբերեալ: Այնպէս որ սեպտեմբերի սկսուելիք Թուրքիայի երկխօսութիւնը Ռուսաստանի եւ ԵԱՏՄ-ի հետ նորից օրակարգի հարց պէտք է դարձնի ստեղծուած իրավիճակի գիտական եւ մասնագիտական գնահատման հարցերը:

«Յոռետեսական» Բեմագրութիւն

Արեւմուտքի եւ Ռուսաստանի փոխյարաբերութիւնները թեւակոխել են սառը պատերազմի փուլ: Ինչքան էլ որ տարբեր երկրների փորձագէտները յորդորում են աւելի չսրել իրավիճակը, որովհետեւ պատժամիջոցները պումերանկի տեսք կարող են ստանալ, առայժմ Ռուսաստանի նկատմամբ Արեւմուտքը միայն խստացնում է իր վերաբերմունքը: Այս հանգամանքներում ՕԹԱՆ-ի անդամ Թուրքիային դժուար թէ թոյլ տան մի այնպիսի փոխշահաւէտ համագործակցութիւն սկսել ԵԱՏՄ-ի հետ, որի արդիւնքում Եւրոպայի տնտեսական վնասների կողքին Թուրքիան սկսի բուռն զարգացնել էժան ներկրուած վառելիքի եւ հումքի վրայ հիմնուելիք իր արտադրութիւնները: Հետեւաբար Թուրքիային կարող է արուել ինչ-որ մի լրացուցիչ շռայլ առաջարկութիւն նրան ԵԱՏՄ-ի հետ գործընկերութիւնից հեռու պահելու համար գոնէ այս փուլում: Այն, որ նոյնիսկ այս ալիքի վրայ Թուրքիային Եւրոպական միութիւն չեն ընդունելու, պարզ է շատերի համար: Ուրեմն ի՞նչ է լինելու այն նուէրը, որը Թուրքիային հեռու կը պահի Ռուսաստանի հետ մերձենալուց:

Արեւելեան եւ արեւմտեան վերլուծաբանների շրջանում կարծես միակարծութիւն կար այն հարցում, որ Արեւմուտքի հետ Ռուսաստանի աշխարհաքաղաքական բախման հիմքում յայտնուել են քաղաքակրթական արժէքները, իսկ բախման գիծն անցնում է Պիելոռուսիայից մինչեւ Կենտրոնական Ասիա: Կարծես գիտակցւում է նաեւ այն հանգամանքը, որ Հարաւային Կովկասը այդ բախման գծի ամենադիւրազգաց հատուածն է դարձել` նկատի ունենալով լարուածութեան աճը Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան եւ միւս հակամարտութիւնների շուրջ: Եթէ տնտեսական համագործակցութիւնը զարգացնելու տրամադրութիւններին փոխարինելու գան առճակատումն ուժեղացնելու միտումներ, ապա հակամարտութիւնների նոր բորբոքումը կարող է միանգամայն կանխատեսելի եւ իրատեսական դառնալ: Բայց պէտք է հասկանալ, որ այդ բորբոքումը չի լինելու, օրինակ, միայն Լեռնային Ղարաբաղի հակամարտութեան գօտում, այլ ատելութեան բռնկման ալիքները կարող են տարածուել հարեւան երկրներում, նոյնիսկ` բաւականին հեռու: Այնպէս որ, մի բան է քաղաքականութիւնը գրասենեակներում ծրագրաւորելը, ուրիշ բան է ժողովուրդների իմաստութիւնը եւ ինքնաոչնչացման քայլերից հեռու մնալու հաւաքական բնազդը:

Անշուշտ այս բեմագրութիւնները շատ ընդհանուր են եւ իրադարձութիւնների գործնական զարգացումը կարող է ընթանալ ոչ թէ այդ ուղիներից իւրաքանչիւրով, այլ պարունակել երկու բեմագրութիւնների բազմաթիւ կէտեր: Սա նոյնպէս աշխարհաքաղաքական խոշոր ու տարածաշրջանային խաղացողների քայլերից ու մօտեցումներից է կախուած լինելու: Ամէն դէպքում, Եւրասիական տնտեսական միութեանը Հայաստանի ապագայ անդամակցութիւնն այնպիսի նոր իրավիճակներ է ստեղծում, որը ստիպում է տարածաշրջանի գործերով շահագրգռուած բոլոր խաղացողներին լրացուցիչ աշխուժութիւն դրսեւորելու:

ԱՐԱՄ ՍԱՖԱՐԵԱՆ
Քաղաքական վերլուծաբան,
բանասիրական գիտութիւնների թեկնածու

«ԱԶԳ»

Դիւանագիտական խաղերը, որոնց նպատակը որոշ գին վճարելու գնով իսկ առաւելագոյն օգուտներ քաղել պէտք է ըլլայ, երբ անմեղներու արեան մէջ թաթախուած կ՛ընթանա՛ն, պէտք է արժանանան համընդհանուր դատապարտումի:

Թուրքիան այդպիսի խաղերով այսօր կը փորձէ ոտքը կախ պահել Արաբ Բունարի քիւրտերուն օժանդակելու հարցով, եւ դեռ իր դաշնակից երկիրները, յատկապէս` Հիւսիսատլանտեան ուխտի պետութեանց ղեկավարները, կը տատամսին փոխելու իրենց բանակցութեանց ոճը` Թուրքիայէն անմիջական ու գործնական աջակցութիւն ստանալու, որպէսզի վայրկեան առաջ օգնութիւն հասնի ջարդի վտանգը դիմագրաւող բնակչութեան:

Ինչո՞ւ Թուրքիա տակաւին կը մերժէ թոյլ տալ իր դաշնակիցներուն` օգտագործել Արաբ Բունարի մօտիկ ռազմական օդանաւերու «Ինճիրլիկ» օդակայանն ու խարիսխը` կռուողներուն ռազմամթերք եւ այլ օգնութիւն հասցնելու գործը դիւրացնելու եւ արագացնելու համար:

Ինչո՞ւ Թուրքիա այսքան քաշքշեց Արաբ Բունարի քիւրտ կռուողներուն օգնութեան ճամբայ բանալու հարցը. չէ՞ որ կրնար շա՜տ ուշ ըլլալ ու քաղաքը կրնար իյնալ արնախում հրոսակներու ձեռքը: Օպաման ի՞նչ խոստումներ պէտք էր տար Էրտողանին, որ ան ի վերջոյ նուազագոյն այս գործակցութեան համաձայնութիւն տար:

Մենք թերեւս չունինք հնարաւորութիւնը վերծանելու թրքական «բարդ» դիւանագիտութեան ծալքերը, որպէսզի հասկնանք, թէ Թուրքիա իսկապէս ի՛նչ շահեցաւ իր այս քայլերով: Այսուհանդերձ, կրնանք հաստատել, որ թրքական վարչակարգին գլուխը կանգնած Էրտողանը իր իսկ առաջադրած թուրք-քրտական յարաբերութէանց բնականոնացման քաղաքականութիւնը ականահարեց, եւ այն, ինչ շահուած էր այս ընթացքին, ամբողջութեամբ շոգիացաւ, եթէ աւելի չվատթարացաւ:

Այսօր Թուրքիոյ քիւրտերը, Քրտական աշխատաւորական կուսակցութեան մարտիկները եւ ընդհանրապէս այդ տարածաշրջանի քիւրտ բնակչութիւնը նորոգուած ատելութեամբ կը պատրաստուին հակադարձելու թրքական նենգութեան եւ վերադառնալու ազատագրական պայքարի իրենց դիրքերը:

Կրնանք նաեւ հաստատել, որ Հիւսիսատլանտեան ուխտի անդամ պետութիւնները այսօր առաւել կասկածով ու վերապահութեամբ կը գնահատեն Թուրքիոյ կեցուածքը` հետագայ համագործակցութեանց պայմանները վերարժեւորելու հրամայականին առջեւ գտնելով իրենք զիրենք:

Իսկ եթէ յանդգնինք թափանցել թրքական նենգ դիւանագիտութեան խորքերը, ապա արդեօք քրտական հարցը իւրովի լուծելու եւ Սուրիոյ հանդէպ ունեցած նկրտումները կեանքի կոչելու նպատակները չե՞ն բացայայտուիր:

«Այս փոքրիկ գիւղին պատմութիւնը այսօր Ռուսիայէն մինչեւ Նիւ Եորք ամբողջ աշխարհի օրակարգի վրայ յայտնուած է, սակայն այս պատմութիւնը կ՛արժէ պատմել…

«Պերլին-Պաղտատ ցամաքային ճանապարհը Օսմանեան կայսրութեան վերջին տարիներու ամէնէն կարեւոր քաղաքական եւ տնտեսական նախագիծն էր: Արաբ Բունարի մասին առաջին յիշատակումը գերմանացիներու կողմէ կառուցուած ճամբու փոքրիկ կայարանի կառուցումէն ետք եղած է…

«1912 թուականն է… Ուրֆան հայերով եւ արաբներով բնակուած մեծ բնակավայր է, իսկ Արաբ Բունարը` լերան գագաթին գտնուող կայարան մը, որ փոքրիկ հիւղակներէ բաղկացած էր:

«Սակայն Արաբ Բունարը պատմութեան թատերաբեմին վրայ յայտնուեցաւ 1915-ի հայերու ջարդերու տարիներուն:

«Արաբ Բունարը սուրիական ճգնաժամի սկիզբէն շրջանառուող անուններու` Ռասուլ Այնի, Ռաքքայի եւ Տէր Զօրի պէս, Անատոլուէն գաղթած հայերու հաստատուած «ճամբարներէն» է: Աւելի ճիշդ` աւելի մահացու, ողջ մնալը գրեթէ անկարելի` ճամբարներ հասնելու համար «տարանցիկ կեդրոնը»:

«Հայկական արմատներով ֆրանսացի պատմաբան Ռեմոն Գէորգեանը Հայոց ցեղասպանութեան մասին պատմող իր գիրքին մէջ կը նշէ, որ 1915-ին Արաբ Բունարի ճամբարին մէջ տեղաւորուած 15 հազար հայերէն վարակիչ հիւանդութիւններու պատճառով օրական 100-170 հոգի կը մահանար: Կարապետ Գափիճեանն ալ կը նշէ, որ ճամբարին մէջ 6 շաբթուան ընթացքին 4000 մարդ մահացած է:

«Օսմանեան կայսրութիւնը հայերուն Անատոլուի բոլոր անկիւններէն տեղահանելով` Սուրիոյ անապատներ մահուան կ՛ուղարկէր:

«Կ՛անցնի որոշ ժամանակ, եւ Օսմանեան կայսրութիւնը կը քաշուի այդ սահմաններէն` Արաբ Փունարը Սուրիոյ ձգելով: 1915-ին փրկուած հայերը ու շրջակայ գիւղերէն գաղթած քիւրտերը կամաց-կամաց այնտեղ կը հաստատուին:

«Ժամանակի ընթացքին այստեղ արաբ, քիւրտ, հայ, թուրքմէն ազգերէն բաղկացած խառն բնակչութիւն կը հաստատուի: Դպրոցներ կը բացուին, եկեղեցիներ, մզկիթներ կը կառուցուին:

«1920-1930-ական թուականներուն Թուրքիոյ երիտասարդ հանրապետութեան հիմնական խնդիրներէն մէկը Սուրիայէն զինեալ խումբերու երկիր մուտքը արգիլելն էր: Արաբ Բունարի մասին նաեւ այդ ժամանակահատուածին մէջ շատ կը խօսուի: Անգարան Սուրիոյ մէջ հաստատուած քիւրտ-հայկական միութիւնը իրեն դէմ ուղղուած սպառնալիք կը նկատէր:

«Յետոյ կը ստեղծուի Սուրիական պետութիւնն ու արաբականացման քաղաքականութեան ծիրին մէջ բնակավայրը կը վերանուանուի Այն-Արապ:

«Իսկ Արաբ Բունարի անունը, կ՛ըսեն, գերմանացիներու կառուցած կայարանի պատճառով. գերմաներէն «ընկերութիւն» «Kompanie» բառի աղաւաղուած ձեւն է:

«Ամէն պարագայի, Արաբ Բունարը այս կամ այն կերպ արդէն մէկ դար է եղունգներով կառչածներու, ինկած-ոտքի կանգնածներու քաղաքն է: Այդ պատճառով ալ տակաւին կը դիմանայ…»:

Կեանքիս մէջ օր մը մտքէս չէի անցուցած որ ծննդավայրս կրնար աշխարհի լրատուական լուսարձակներուն կեդրոնը գտնուիլ, բայց եղաւ, ինչպէս երբեմն եղաւ մօրս ծնողաց բնակած Ազեզը, որ Արաբ Բունարի պէս աննշան վայր մըն էր Հալէպէն ոչ շատ հեռու, Թուրքիոյ սահմանին մօտ:

Երբ փոքր էի, կը կարծէի, որ Արաբ Բունարը աշխարհի ամէնէն հեռաւոր վայրին մէջ կորսուած աննշան տեղ մըն էր, ուր ես ծնած էի` բախտէս:

Ջարդերէն մազապուրծ ազատած մեծ ծնողքս նախ Հալէպ հաստատուած էին եւ յետոյ, չեմ գիտեր` ինչո՞ւ, Արաբ Բունար եկած էին: Երբ փոքր էի, մտքէս կ՛ըսէի` «մարդ աշխարհի ամէնէն մեծ ու գեղեցիկ Հալէպ քաղաքը կը ձգէ ու հոս կու գա՞յ»: Անկարելի բա՛ն մըն է, որ մեր տուները բեռնակառքի մը կամ հանրակառքի մը վրայ բեռցնեն եւ Հալէպ փոխադրեն:

Մեր գիւղաքաղաքին մէջ երկու մզկիթ կար եւ անոնց քիւրտ սիւննի եւ շիի հաւատացեալները երբեմն ուրբաթ օրուան աղօթքի քարոզէն ետքը իրարու դէմ բուռն կռիւներ կ՛ունենային:

Անունը Արաբ Բունար էր, բայց այնտեղի արաբները, իմ կարծիքով, միայն քաղաքին կառավարական պաշտօնեաներն ու իրենց ընտանիքներն էին` քաղաքապետ, դատաւոր, ոստիկան, դպրոցի տնօրէն, ուսուցիչներ բանտապահներ, եւ` քանի մը սահմանապահ զինուորներ, մնացեալը` քիւրտեր էին մեծաւ մասամբ, եւ հայեր` իրենց առաքելական եւ կաթողիկէ եկեղեցիներով, եւ` հայախօս սուրիանիներ` իրենց եկեղեցիով, ու քանի մը թուրքմեն, զազա ու չերքեզ ընտանիքներ:

Արաբ Բունարը ունէր երկու մասեր` «ջուրէն ասդին եւ ջուրէն անդին». գետակ մը կ՛անցնէր մէջտեղի կամուրջին տակէն:

Թուրքիան մեր տունէն հազիւ 200 քայլ անդին էր, եւ միջոցին` կար մաքսատունը եւ դաշտ մը ուր դպրոցէն արձակուելէ ետք զանազան խաղեր կը խաղայինք, եւ երբեմն, երբ մեր մէջ հայկական արիւնը եռար, թուրք տղոց վրայ պարսատիկով քար կը նետէինք, իրենք ալ մեր վրան: Մեր սահմանին վրան միայն քանի մը սուրիացի զինուորներ կային, մինչդեռ թրքական կողմի զինուորականներուն թիւը անհամեմատ կերպով աւելի մեծ էր, եւ այդ էր գլխաւոր պատճառը իմ հոն ապրիլ չուզելուս: Կ՛ուզէի հեռու ըլլալ թուրքերէն, որովհետեւ անոնք մեծ ծնողներուս հարազատները սպաննած էին եւ բռնագրաւեր էին անոնց տուներն ու կալուածները, որոնց փաստաթուղթերը մեծ հօրս տան խոշոր սնտուկին մէջն էին:

Սկիզբը Արաբ Բունարի բոլոր վաճառականները, արհեստաւորները, բժիշկներն ու մարզիկները հայեր էին, վերջը քիւրտերն ալ սկսան: Ունէինք երկու ակումբ` ՀՄԸՄ եւ ՀԲԸՄ, / ՀԵԸ, իրենց սկաուտական կազմերով փողերախումբերով եւ ֆութպոլի խումբերով, որոնք կը մասնակցէին Հալէպի մէջ Սուրբ Զատկին տեղի ունեցող տարեկան միջմասնաճիւղային զոյգ մրցումներուն ու տողանցքներուն: Հայերը առաւելաբար Ուրֆա Կարմուճի եւ Տիգրանակերտի բարբառներով կը խօսէին իրարու հետ:

Երբ որ ծնայ, Արաբ Բունարի ժողովուրդին մեծամասնութիւնը քիւրտ էր: Հայերն ալ շատ էին, այնքան շատ, որ ունէին երկու դպրոց Խրիմեան Ազգային նախակրթարան վարժարանը, ուր կը յաճախէին քոյր-եղբայրներս եւ ես, կար նաեւ Բարեգործականի Աւետիս Սարաֆեան նախակրթարան վարժարանը: Տարեվերջերուն փառաւոր դպրոցական հանդէսներ կ՛ունենայինք, ու ես հարմոնիքա եւ ձեռնադաշնակ կը նուագէի, ունէինք նաեւ թատերախումբեր: Մեր գիւղաքաղաքի հայերուն մեծամասնութիւնը Ուրֆացի/ Կարմուճցիներ էին, յետոյ` տիգրանակերտցիներ որոնց մեծամասնութիւնը իրարու ազգականներ էին եւ ջուրէն ասդին կը բնակէին` Թուրքիոյ սահմանին մօտ: Կային նաեւ պերեճիկցի հայ ընտանիքներ:

Բայց տարուէ տարի հայոց թիւը նօսրացաւ, տէր հայր եւ հայ ուսուցիչներ հեռացան, այնքան ատեն որ հայրս հոն էր, եկեղեցին բաց մնաց, Խրիմեան վարժարանը փակուեցաւ, հայոց կալուածները յանձնուեցան Հալէպի առաջնորդարանին: Բարեգործական դպրոցը բաւական ատեն բաց մնաց, եւ հոն յաճախող աշակերտներէն ոմանք կիրակի օրերը հօրս հետ սուրբ պատարագի շարականները երգեցին տարիներով: Մեր ակումբները փակուեցան, վաճառատուներն ու տուները ծախուեցան, մնացին միայն մէկ ձեռքի վրայ հաշուուող հայեր` բժիշկ եւ դեղագործ:

Ունէինք գեղեցիկ լիճ մը, ուր պտոյտի կ՛երթայի՛նք, բայց դժբախտ օր մը անակնկալ հեղեղին քշած տիղմը անոր ակին աչքերը չորցուց եւ զայն խաղադաշտի վերածեց: Կար նաեւ Պըզ Պըզ ջուրը, որուն ջուրը շատ համով, թեթեւ ու մարսողական էր: Հայերը ունէին ֆութպոլի երկու դաշտեր: Բլուր մը ունէինք, որուն գագաթին սրբատեղի մը կար ԶԻԱՐԱԹ անունով: Տարուան մէջ քանի մը անգամ հոն ուխտի կ՛երթայինք` աղօթքի ու մոմ վառելու, անծանօթ սուրբին գերեզմանին: Մեծ հօրս գերեզմանը հիմա այնտեղերն է: Հայերը գերեզմանատուն մը ունէին քաղաքապետարանէն քիչ մը անդին, որ երբեմն կը սրբապղծուէր քիւրտերուն կողմէ: Քառասուն տարի է, որ չեմ գացած հոն:

Հիմա քաղաքին տէրերը քիւրտերն են, որոնք իրենց կեանքերը փրկելու համար Թուրքիա փախած են, եւ երիտասարդ կամաւորներէն ոմանք իրենց ընտանիքը հոն ձգած, կը վերադառնան իրենց քաղաքը` ամրակուռ շարքերով կռուելով փրկելու համար Սուրիոյ երեք ամէնէն աւելի քիւրտերով բնակուած քաղաքներէն մէկը` ծննդավայրս` Արաբ Բունար, Այն Արապ Արաբ Բունարին…:

Նիս, 27 սեպտեմբեր, 2014

Ակունք 20-րդ դարու սկիզբը Արաբ Բունար սովորական կայան էր` 1912-ին  բացուած Գոնիա-Պաղտատ երկաթուղագիծին վրայ:

Այրած Դիակներ

Հայոց ցեղասպանութեան ժամանակ կատարուածներու վերաբերեալ Հալէպի մէջ Գերմանիոյ հիւպատոս Վոլթեր Ռոսլէրի` Գերմանիոյ վարչապետ Թէոպալտ Ֆոն Պեթման Հոլվեքին ուղղուած զեկոյցներուն մէջ Արաբ Բունար կը յիշատակէ որպէս «Արաբ Բունար»:

Վոլթեր Ռոսլերը 1915-ի օգոստոս 13-ի իր զեկոյցին մէջ կ՛անդրադառնայ օգոստոս 11-ին իրեն ուղարկուած «աւստրիացիի մը գրածներուն», ուր տեղ գտած տեղեկութիւններուն մէջ կը նշուի այդ շրջանին մէջ ցեղասպանութեան զոհերու այրած դիակներու մասին. «Ուրֆա-Արաբ Բունար ճանապարհին հաւանաբար մթութեան պատճառով դիակ չէի տեսներ, սակայն վարորդս, որ շարունակ այս ճանապարհով կ՛երթար, ժամանակ առ ժամանակ այրած վայրեր ցոյց կու տար, քանի որ սպաննուած մարդոց մարմինները անմիջապէս նոյն վայրին մէջ կ՛այրէին»:

56 Աստիճան Տաք

Գրութիւններուն մէջ անդրադարձ կայ նաեւ Ցեղասպանութեան կարաւաններուն մասին. «Որոշ կարաւաններ ցաւագալար կը հաւաքուին եւ աղաղակներ արձակելով` յառաջ կը շարժին: Ոեւէ անծանօթ ճամբորդի հանդիպելու պարագային, այս խեղճ մարդոց մեծամասնութիւնը ծնրադիր օգնութիւն կ՛աղերսէին եւ կամ ալ կը խնդրէին, որ իրենց երեխաներուն գոնէ վերցնեն: 56 աստիճան տաքի եւ ջուրի բացակայութեան պայմաններուն մէջ մեծ մասը կը մահանար, իսկ ողջ մնացածներու մահն ալ մօտ էր»:

Ուրֆայէն Սուրիոյ անապատներ երկարող ճանապարհին վրայ գտնուող շրջանը Ցեղասպանութեան զոհերու մեծ մասին համար մահուան ճամբորդութեան վերջին կանգառն էր:

«Թէ. 24» թուրքական կայքում հրապարակուել է լրագրող Հասան Ճեմալի «Էրտողանի վտանգաւոր խաղը շարունակւում Է» վերնագրով յօդուածը: Յօդուածագիրն անդրադարձել է Թուրքիայի խորհրդարանի ընդունած որոշմանը, որով թուրքական զինուժին թոյլատրւում է ռազմական գործողութիւններ ծաւալել Իրաքի եւ Սիրիայի տարածքում: Ճեմալը կարծում է, որ անդրսահմանային ռազմական գործողութիւնների նպատակը ոչ թէ «Իսլամական պետութեան» դէմ պայքարն է, ինչպէս յայտարարում է Թուրքիան, այլ Սիրիայի եւ Իրաքի քրտերին ճնշելը: Յօդուածը թարգմանաբար եւ որոշ կրճատումներով ներկայացուած է ստորեւ.

«ՍԻՎԻԼՆԵԹ»

Հեռուստացոյցով հետեւում էի Թուրքիայի խորհրդարանում Իրաք եւ Սիրիա զօրք ուղարկելու բանաձեւի քննարկմանը եւ այդ ընթացքում «Թուիթ»-ներ էի անում:

Թուրքիան մեծ սխալ կ՛անի, եթէ «ՏԱՀԵՇ»-ի դէմ պայքարի պատրուակով կռիւ սկսի քրտերի դէմ: «Այո» եմ ասում «ՏԱՀԵՇ»-ի դէմ պայքարին, «այո» եմ ասում Քոպանիի դիմադրութեան պայքարին, «ոչ» եմ ասում այն բանաձեւին, որը քրտերի դէմ կռուի հրաւէր է յիշեցնում:

«ՏԱՀԵՇ»-ի դէմ պայքարի անուան տակ Իրաքի եւ Սիրիայի Քրտստաններում ցամաքային ռազմական գործողութիւնների նախաձեռնումը կարող է Թուրքիան մխրճել ճահճի մէջ: Բանաձեւը քրտերի դէմ պայքարի դուռ կը բացի եւ մեծ հարուած կը հասցնի Թուրքիայի խաղաղութեանը եւ կայունութեանը:

Միթէ՞ բանաձեւին դէմ լինելը նշանակում է «ՏԱՀԵՇ»-ի պաշտպանութեամբ հանդէս գալ: Ո՛չ: Վարչապետ Ահմեթ Տաւութօղլուն նախ պէտք է պատասխան տայ նախագահ Էրտողանի կառավարութեան ու «ՏԱՀԵՇ»-ի համատեղ ծրագրերի համար:

Բանաձեւը կարող է լինել խաղաղութեանը սպառնացող շատ վտանգաւոր գործիք:

«Եթէ ՔԱԿ-ի ու «ՏԱՀԵՇ»-ի մէջ տարբերութիւն չկայ, ինչպէ՞ս է ընթանալու թուրք-քրտական խաղաղութեան գործընթացը»:

Ահա այսպիսին էին իմ «Թուիթ»-ները:

Ամէն ինչ մնացել է անփոփոխ: Էրտողանը շարունակում է միանձնեայ կառավարել երկիրը:

Ամէն առիթով բղաւում է. «Ես եմ ղեկավարելու Թուրքիան, ոչ թէ վարչապետը, ամէն ինչ այս երկրում ինձնից է կախուած»: Այդպէս է վարւում նաեւ բանաձեւի հարցում:

Խօսում է «ՏԱՀԵՇ»-ի դէմ պայքարի մասին:

Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանի կարծիքով` «ՏԱՀԵՇ»-ը եւ ՔԱԿ-ը նոյն բանն են: Նիւ Եորքում «Ատհա»ի տօնի առաւօտեան կրկնեց այդ նոյն խօսքերը. «Մեզ համար ՔԱԿ-ն նոյն բանն է, ինչ «ՏԱՀԵՇ»-ը: Իսկ նրանք, ովքեր ցանկանում են խոչընդոտել խաղաղութեան հաստատման գործընթացը, շատ ծանր կը վճարեն»:

Աստծու սիրուն, ասացէ՛ք ինձ, ինչպէ՞ս պէտք է ընթանայ խաղաղութեան հաստատման գործընթացը, եթէ ՔԱԿ-ի ու «ՏԱՀԵՇ»-ի միջեւ տարբերութիւն չկայ:

«ՏԱՀԵՇ»-ի դէմ պայքար ասելիս, միթէ՞ թիրախում է յայտնուելու ՔԱԿ-եւ Սուրիոյ քիւրտերու կազմակերպութիւն երկեակը:

Կամ միթէ՞ բանաձեւի իրական նպատակը հէնց սա է:

Մուրատ Պելկէն «Թարաֆ» թերթում տպագրած յօդուածում զգուշացնում է. «Երբ ՔԱԿ-ին «ՏԱՀԵՇ»-ով ես սպառնում, նմանւում է այն խորամանկութեանը, երբ նապաստակին ասում ես` փախի՛ր, իսկ որսաշանը` բռնի՛ր»:

Ո՛չ նապաստակն է կարողանում փախչել, ո՛չ էլ որսաշունը` բռնել:

Այս բանաձեւի քննարկումների ընթացքում քրտերը արտայայտում էին իրենց մտահոգութիւնը:

Միացեալ Նահանգների նախագահ Ճորճ Պուշի Իրաքի վրայ յարձակումից առաջ էլ կային նման անհանգստութիւններ, աւելի ճիշդ` նման ոգեւորութիւն:

Երբ Պուշը Սատտամին հետապնդում էր, Թուրքիայում տիրապետող էր հետեւեալ մօտեցումը. «Մտնե՛նք, մտնե՛նք ՔԱԿ-ին այնտեղից էլ մաքրենք»:

Աւելին, պնդում էին, թէ այդ ծրագրի միջոցով կ՛երաշխաւորուի Թուրքիայի ապագան:

Դա սխալ է:

Արդիւնքը միայն բացասական կարող է լինել:

Մուրատ Պելկէի զգուշացումը տեղին է:

«ՏԱՀԵՇ»-ի կամ «ՏԱՀԵՇ»-ի հետ կապեր ունեցող Նուսրայի նման արմատական իսլամիստական կազմակերպութիւնների միջոցով ՔԱԿ-ին նեղը գցելու քաղաքականութիւնը որդեգրել է Էրտողանը: Վերոնշեալ քաղաքականութեան շարունակութեան ազդանշան էր այն, ինչ ասաց Էրտողանը «Ատհա»-ի նամազից անմիջապէս յետոյ:

Էրտողանի այս դիրքորոշումը նպատակ ունի թէ՛ Թուրքիայի քրտերին եւ թէ՛ Իրաքի ու Սիրիայի քրտերին իրար դէմ հանել եւ գժտեցնել: Աւելի սարսափելի է այն, որ Էրտողանը կարող է վերջ դնել խաղաղութեան գործընթացին:

Դա շատ վտանգաւոր ճանապարհ է:

Սա մի ճանապարհ է, որը բացասաբար է ազդելու թէ՛ Թուրքիայի, թէ՛ տարածաշրջանի խաղաղութեան եւ կայունութեան վրայ:

Սիրիայի եւ Թուրքիայի քրտերին չէք կարող իրարից բաժանել:

Ո՞վ գիտի` քանի՞ անգամ է այս մասին գրուել: Սիրիայի, այսինքն` Ռոժաւայի քրտերին եւ Թուրքիայի քրտերին միմեանցից չէք կարող բաժանել: ՔԱԿ-ն եւ Սուրիոյ քիւրտերու «Փէ. Եէ. Տէ.» կուսակցութիւնը միասին են, փոխկապակցուած են, նրանց չէք կարող բաժանել, չէք կարող նրանց միջեւ պատ շարել: Անցած ապրիլին, երբ շրջում էի Ռոժաւայում, ականատեսը եղայ մի իրողութեան, որի մասին այժմ խօսում եմ:

Մի՛ մոռացէք:

ՔԱԿ-ի շարքերում իրենց կեանքը զոհել են շուրջ հինգ հազար սիրիացի քրտեր: Միւս կողմից` Օճալանը առաջնորդ է նաեւ Ռոժաւայի քրտերի համար: Ռոժաւայի Ճեզիրէ քանթոնում ամէն քայլափոխի հանդիպում էք Օճալանին: Աւելին` ամէն խօսակցութեան ընթացքում տալիս են նրա` որպէս առաջնորդի անունը:

Այժմ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանը, օգտուելով բանաձեւի պատեհ առիթից, մտադիր է ՔԱԿ-ի եւ Սուրիոյ քիւրտերու «Փէ. Եէ. Տէ.» կուսակցութեան միջեւ սեպ խրել, ՔԱԿ-ին մեկուսացնել, միաժամանակ փորձելով վատացնել Օճալանի եւ ՔԱԿ-ի ու քրտերի միջեւ յարաբերութիւնները: Դրանով, ինչպէս նախապէս նշել եմ, նա կը հարուածի խաղաղութեան գործընթացին` հարուածելով նաեւ կայունութեանը եւ խաղաղութեանը` ընկղմելով Թուրքիան ճահճի մէջ:

Բաժանի՛ր, որ տիրես քաղաքականութիւնից պէտք է հրաժարուել:

Յօդուածն ուզում եմ աւարտել «Ռատիքալ»-ում Ճենկիզ Չանտարի երէկուայ սիւնակի հետեւեալ տողերով. «Անպայման պէտք է հրաժարուել քրտերի հարցում «Բաժանի՛ր, որ տիրես քաղաքականութիւնից»: Սուրիոյ քիւրտերու «Փէ. Եէ. Տէ.» կուսակցութեան, ՔԱԿ-ից, ՔԱԿ-ին Ապտուլլահ Օճալանից, Թուրքիայի քրտերին Սիրիայի քրտերից բաժանելու քաղաքականութիւնը շարունակելու դէպքում խաղաղութեան գործընթացի շարունակութի՛ւնն էլ, ձեր իշխանութեան ապագա՛ն էլ չէք կարող երաշխաւորած համարել»:

Կազմակերպութիւնը

«Իսլամական պետութիւն»-ն ունի բաւականին բարդ կառուցուածք եւ բազմաթիւ գործառոյթներ կատարող մարմիններ: Նման կարծիք է ձեւաւորուել Իրաքի ուժերի կողմից յայտնաբերուած եւ ամերիկեան պաշտօնեաների կողմից ուսումնասիրուած փաստաթղթերին վկայակոչումներ կատարելուց յետոյ:

Նրա առաջնորդներից շատերը Սատտամ Հուսէյնի բանակում են ծառայել, ովքեր ընդլայնել են իրենց ռազմական փորձը ամերիկեան զօրքերի դէմ կռուելու ժամանակ:

Ապու Պաքր Պաղտատին «Իսլամական պետութեան» ինքնահռչակ խալիֆն է, ով ունի երկու օգնականներ: Նրանցից մէկը պատասխանատու է Սիրիայի, իսկ միւսը` Իրաքի համար:

Այնուհետեւ յաջորդ մարմինը ղեկավարների խորհուրդն է: Պաղտատին ունի բազմաթիւ խորհրդականներ, որոնք ունեն իր մօտ ուղղակի մուտք գործելու իրաւունք:

Այս խորհրդի անդամները օգնում են հասկանալու կրօնական տարբերութիւնները, մշակում են ԻՊ-ի ուսմունքը:

Յաջորդ մարմինը գործադիր մարմինն է, որտեղ կան բազմաթիւ յանձնաժողովներ` ֆինանսական, անվտանգութեան, վերարտադրութեան:

Յաջորդ մակարդակում տեղական առաջնորդներն են: Այսպիսի առաջնորդներ կան Սիրիայի եւ Իրաքի ողջ տարածքում, որոնք ներկայացնում են կազմակերպութիւնը:

Տարածքը

ԻՊ-ն արագօրէն մեծացնում է իր վերահսկողութիւնը Իրաքում եւ Սիրիայում` զաւթելով նորանոր քաղաքներ եւ բնակավայրեր, կարեւորագոյն ենթակառուցուածքներ եւ սահմանաբաժաններ:

Ամրան ընթացքում խումբն աւելի խորն է ներթափանցել Սիրիայի տարածք` գրաւելով նոր բնակավայրեր, կառավարական ռազմական խարիսխներ: Այն դեռեւս փորձում է իր վերահսկողութիւնը յստակեցնել Իրաքի եւ Սիրիայի սահմաններում:

ԻՊ-ը որոշակի յենակէտեր է ձեռք բերել Իրաքում, որտեղ ամերիկացիները փորձում են օգնել Իրաքի քրտերին` յետ նուաճելու Մոսուլն ու թուրքմենական Ամերլի քաղաքը:

Ֆինանսաւորումը

Քարիւղի վաճառքից ստացուող միլիոնաւոր տոլարների եկամուտը ԻՊ-ն դարձրել են պատմութեան մէջ ամենահարուստ ահաբեկչական կազմակերպութիւններից մէկը:

Փորձագէտները նրանց օրական եկամուտը գնահատում են 2 միլիոն ամերիկեան տոլար:

Խմբաւորման ենթակայութեան տակ են Սիրիայի արեւելքում գտնուող նաւթահորերը: Յուլիս ամսին «Իսլամական պետութեան» մարտիկներն իրենց ենթակայութեան տակ վերցրին երկրի ամենամեծ նաւթահորերից մէկը` Օմարը, որտեղից օրական 30,000 տակառ քարիւղ է արդիւնահանւում:

ԻՊ-ն ընդլայնեց իր հարուածները Իրաքի նաւթարդիւնաբերական կենտրոնների վրայ դեռեւս յունիս ամսին, իսկ օգոստոսին մտաւ քրտական տարածքներ, որտեղ մեծամասամբ գտնւում էին նաւթահանքերը:

Փորձագէտները գտնում են, որ Իրաքի նաւթահանքերը օրական կարող են տալ 25,000-40,000 տակառ, որն ամենաքիչը կ՛արժենայ 1.2 միլիոն տոլար:

Կառավարումը

Երբ «Իսլամական Պետութիւն»-ը քաղաքներ է զաւթում, դրանք պահում է կոշտ ուժի հաշուին: Կրօնական ոստիկանութիւնը հսկում է, որ խանութները փակ լինեն իսլամական տօնակատարութիւնների ժամանակ, իսկ կանայք իրենց երեսները ծածկեն: Հասարակական վայրերում պէտք է ծածանուի իրենց սեւ դրօշը: Միեւնոյն ժամանակ ԻՊ-ը շուկաները, հացատները եւ գազալցակայանները թողնում է, որ աշխատեն:

Զօրքը

Միացեալ Նահանգների կենտրոնական հետախուզական վարչութիւնը կարծում է, որ ԻՊ-ը 20,000 եւ 31,500 մարտիկներ ունի Իրաքում եւ Սիրիայում, 15,000 «ճիհատական»-ներ էլ ունեն ուրիշ երկրներում: Արտասահմանեան կռուողների մեծ խմբերը գալիս են Թունուզից, Սէուտական Արաբիայից: Փոքր քանակով գալիս են նաեւ Պելճիքայից, Չինաստանից, Ռուսաստանից եւ Միացեալ Նահանգներից:

Զէնքեր

«Իսլամական պետութիւն»-ը միլիոնաւոր տոլարների զինուորական սարքեր է գողացել Իրաքի եւ Սիրիայի ռազմակայաններից: Նա նաեւ տիրացել է դրսի կառավարութիւնների կողմից ֆինանսաւորուող կազմակերպութիւնների զէնքերուն: Նրանք իրենց ենթակայութեան տակ ունեն Էմ 79 հրթիռներ Էմ 16 եւ Էմ 4 հրացաններ:

Ներածութիւն

Իսլամական արմատական գաղափարաբանութիւնը եւ դրանից մակածուած բռնութեան մշակոյթը յայտնուել են ոչ միայն քաղաքական գործիչների եւ ոլորտի փորձագէտների, այլեւ միջազգային ասպարէզ կոչուած հսկայ լսարանի ուշադրութեան կիզակէտում: Ուշագրաւ է, որ «համաշխարհային արմատական իսլամական շարժումները» աւելի հասկանալի եւ տրամաբանական են դառնում, երբ դիտարկւում են ոչ թէ որպէս դասական ահաբեկչութեան արդիւնք, այլ երբ ուշադրութիւն ենք դարձնում բռնութեան երեւում սքողուած գաղափարաբանութեանը: Սպառնալիքի հիմքերի առնչութեամբ կայ երկու հիմնական մօտեցում: Առաջինը Քայիտան ընկալում է որպէս դասական ահաբեկչական կազմակերպութիւն, որը բռնութիւն եւ սպանութիւններ է սփռում խաղաղ բնակչութեան շրջանում, իսկ երկրորդը շեշտում է կառոյցի գաղափարական վտանգը եւ դրա տարածումը ոչ միայն արաբական, այլեւ ամբողջ իսլամական աշխարհում, ինչպէս նաեւ` Արեւմուտքի մուսուլման բնակչութեան շրջանում: Ինչեւէ, չնայած Քայիտան ահաբեկչական խմբաւորումների շարքում արդէն գտել է իր հաստատուն տեղը եւ որպէս պատասխան ռազմավարութիւն որդեգրել է բռնութիւնը` արաբական ազգերի եւ համաշխարհային անվտանգութեան համար դրա սպառնալիքն առաւելապէս գալիս է կառոյցի գաղափարաբանութիւնից եւ այնպիսի ձեռնարկումներից, ինչպիսիք են ցանցային կառոյցների ստեղծումն ու արմատականութեան տարածումը` միտուած իսլամադաւան աշխարհը մէկ հովանու ներքոյ միաւորելուն եւ կառավարելուն:

Սոյն ակնարկի առաջին մասում քննութեան է առնւում Քայիտայի համապատասխանութիւնն ահաբեկչութեան դասական սահմանումներին: Մէջբերւում է քաղաքական փիլիսոփայ Մայքըլ Ուոլզերի միտքը, որում հեղինակն արմատականների կողմից տարուող ահաբեկչութիւնը մեկնաբանում է որպէս թշնամու դէմ պայքարի մեթոտ, որում եթէ թշնամին որոշարկուած է, զոհի կերպարը եւս ընդհանրացւում է: Ասել կ՛ուզի` ահաբեկչութիւնը բռնութիւն չէ որպէս այդպիսին, այլ` մարտավարութիւն: Փաստարկելու համար ես կը մէջբերեմ` ա. իսլամական մէկ այլ արմատական կազմակերպութեան` Համասի դէպքը, որի գործողութիւններն ու բռնութիւնը տեղային են, կենտրոնացած ընդդէմ մէկ թշնամու, ուստիեւ դրա արմատական աշխարհընկալումը չի դիտւում որպէս սպառնալիք միջազգային կարգի համար: Թրքական ահաբեկչական խմբաւորումը` Էրկենեքոնը, որը ահաբեկչական գործողութիւններ է իրականացնում Թուրքիայի բարձրաստիճան քաղաքական գործիչների եւ գործարարների հանդէպ: Նրանք նոյնպէս չունեն գաղափարախօսութիւն: Նրանց մօտ կայ մի առասպել, որ վաղուց նրանց նախնիները նոյնպիսի գործողութիւն են ծաւալել Ալթայ սարերում: Սակայն Քայիտայի դէպքում սպառնալիքը ոչ միայն յարձակումն ու բռնութիւնն են, այլեւ` ներկայիս մուսուլման երկրների եւ Արեւմուտքի դէմ վեր յառնող իսլամական վտանգի ահագնացման վախը: Օրինակ` Տէյվիտ Քիլքալենը յատուկ շեշտում է Քայիտայի` տեղականից համաշխարհային կառոյցի վերածուելու լրջութիւնը եւ դրա հետեւանքները համաշխարհային ահաբեկչութեան եւ դրա դէմ պայքարի խնդիրներում: Ակնարկի երկրորդ մասը կենտրոնանում է Քայիտայի  կողմից մերձակայ եւ հեռակայ թշնամու դէմ արմատական ժիհատ յայտարարելու տրամաբանական բացատրութեան, ինչպէս նաեւ` սեփական տարածքում (Արաբական թերակղզի) եւ միջազգային ասպարէզում (Արեւմուտք) արմատականութեան տարածման վրայ, ինչը ցոյց է տալիս, որ Քայիտայի հիմնարար սպառնալիքը գալիս է ոչ միայն նշուած թիրախին ուղղուած ահաբեկչական յարձակումից, այլ` կառոյցի գաղափարաբանութիւնից:

Բռնութի՞ւն, Թէ՞ Գաղափարաբանութիւն

Մասնագէտների շրջանում ահաբեկչութիւնն աւանդաբար ընկալւում է որպէս անհատների խմբի յարձակում անմեղ մարդկանց վրայ: Օրինակ` Ուիլիըմ Սեֆայըրը այն նկարագրում է որպէս` «… վախի միջոցով հետապնդում, հանրութեան ահաբեկում փոքր խմբաւորման կողմից` որպէս զէնք գործածելով անմեղ մարդկանց սպանութեան հանդէպ հասարակական հակակրանքը»: Նմանապէս, Օքսֆորտեան բառարանում տուեալ հասկացութեան բուն իմաստը ներկայացուած է որպէս` «… կեանքի համար վտանգաւոր գործողութիւն(ներ)` իրականացուած կազմակերպուած եւ քաղաքականապէս շահագրգիռ ինքնակոչ խմբաւորումների կողմից»: Այսպիսով, իրականացուող բռնութիւնները մեկնաբանելիս շեշտւում են միայն վերոբերեալ հանգամանքները: Նման բացատրութիւնը ուշադրութիւնն ըստ էութեան կենտրոնացնում է Քայիտայի իրականացրած ռմբահարումների եւ դրանց պատճառով առաջ եկած մարդկային կորուստների վրայ, ինչպիսիք են 2001 թ. Առեւտրի համաշխարհային կենտրոնի պայթեցումն ու Փենթակոնի վրայ կատարուած յարձակումը` 3000 զոհով, կամ Մատրիտում (Սպանիա) 10 ռումբի եւ 4 գնացքի պայթեցումները` 200 զոհով ու բազմահազար վիրաւորներով: Ինչեւէ, Քայիտայի նման իսլամական խմբաւորման համար իրականութիւնն աւելին է, քան այս կամ այն կառավարութեան կամ մարդկանց խմբի դէմ զուտ սադրանքը: Դա ունի հետեւեալ պատճառները:

1.- Ուոլզերի մեկնաբանութեան համաձայն, քաղաքացիականներն անմեղ չեն համարւում, այլ դիտարկւում են որպէս պայքարի մասնակից: Պըն Լատենը, օրինակ, Միացեալ Նահանգների կառավարութեանն ու ժողովրդին ընդհանրական թշնամի յայտարարելու պատճառը բացատրում է նրանով, որ Միացեալ Նահանգների քաղաքացին հարկ է վճարում, իսկ ամերիկեան զինուորը, լինելով քաղաքացի, ներկայացնում է սեփական կառավարութիւնը: Այլ կերպ ասած` Քայիտան իր հակառակորդի ամբողջ բնակչութիւնը դիտում է որպէս թշնամի եւ յարձակման ենթակայ թիրախ: Աւելի՛ն. ըստ Պարաք Մենտելսոնի` «Քայիտայի գաղափարաբանութիւնը ոչ միայն մարտահրաւէր է որոշ երկրների ինքնիշխանութեանը, այլեւ թիրախաւորում է նոյնիսկ իսլամական երկրների որոշ դրոյթներ եւ հաստատութիւններ: Քայիտան մերժում է պետութիւնների իրաւունքը այլ պետութիւնները ճանաչելու հարցում, յատկապէս երբ խօսքը մուսուլմանական տարածքի մասին է»: Այսպիսով, Քայիտան ոչ թէ ահաբեկիչների մի խումբ է, որը յարձակումներ է գործում անմեղ մարդկանց դէմ, այլ` վերպետական կազմակերպութիւն, որի ջանքերն ուղղուած են Իսլամական խալիֆայութեան հիմնադրմանը:

Քայիտայի գաղափարական սպառնալիքի աղբիւրը Արեւմուտքի դէմ զինուած ժիհատ սկսելու կոչն է հէնց, որը Սայիտ Քութպի գրուածքներից քաղուած գաղափարական կաղապարների հենքի վրայ քայլեր է կատարում մուսուլման բնակչութիւնը ոտքի հանելու եւ միջազգային բնոյթի համաշխարհային ապստամբութիւն սկսելու ուղղութեամբ: Այսպիսով, Քայիտայի ռազմավարութիւնը բաղկացած է մի քանի կէտերից` ապրել եւ գործել կոշտ իսլամի սկզբունքներով, տապալել արաբական այն կառավարութիւնները, որոնք Քայիտան չի համարում իսլամական, արտաքսել «խաչակիրներին» եւ «անհաւատներին» Արաբական թերակղզու տարածքից, եւ իսլամական այլ խմբաւորումների օժանդակութեամբ հիմնադրել համաշխարհային Իսլամական խալիֆայութիւն: Շարունակելով միտքը` նշենք, որ իսլամական մէկ այլ արմատական շարժման` Համասի փորձը քննելիս պարզ է դառնում, որ վերջինիս վտանգը դրա գաղափարաբանութիւնը չէ, այն ուղղուած չէ աշխարհակարգի փոփոխութեանը, քանի որ Համասի ուշադրութիւնը կենտրոնանում է հրէական պետութեան եւ սիոնականութեան վրայ, իսկ կազմակերպութիւնն ինքը իսլամի անունից կռւում է յանուն տարածքի ազատագրման եւ իսլամական պետութեան հիմնադրման: Այսպիսով, Քայիտան ոչ թէ պարզ ահաբեկչական խմբաւորում է, այլ սեփական գաղափարախօսութեամբ զինուած արմատական իսլամական կազմակերպութիւն, որը կոչ է անում աշխարհի բոլոր մուսուլմաններին միաւորուելու իր հովանու ներքոյ:

2.- Չնայած լրագրող Ճէյսոն Պըրքը Քայիտան  դիտարկում է որպէս աֆղանական պատերազմի ընթացքում զաւթիչների դէմ պայքարող մարտիկների խումբ, եւ համարում, որ այն ընդամէնը Խորհրդային Միութեան դէմ իսլամի անունից մարտնչող սովորական փարթիզանական կազմաւորում է, որը չունի կազմակերպական բջիջներ եւ հաղորդակցութեան ցանց` իրական սպառնալիքը արմատական իսլամի հիմնումն էր եւ արաբական մուսուլմանական պետութիւնների հետ նրա խորքային բանավէճը այնպիսի հարցերի շուրջ, թէ, օրինակ, ինչ հիմքի վրայ պէտք է կառուցուի իսլամական աշխարհը եւ ով է արժանի այն կառավարելու: Ինչպէս նշում է Ռոհան Կունառաթնան, «Քայիտան համաշխարհային նկրտումներով ժիհատական կազմակերպութիւն է: Իր առաջնային մանտաթը պահպանելով` դրա գերագոյն նպատակը ամբողջ աշխարհի իսլամական շարժումներին եւ մուսուլման զանգուածներին ոգեշնչելն ու հրահրելն էր յարձակուելու իսլամն ու մուսուլմաններին վտանգի ենթարկողների վրայ»: Ի յաւելումն նշենք, որ Պըն Լատենը սէուտական վարչակարգին մեղադրում է հակաիսլամականութեան մէջ` Միացեալ Նահանգների արեւմտեան այլ երկրների հետ առնչութիւններ ունենալու պատճառաբանութեամբ: Ճեֆրի Հէյնզը իր հերթին բացայայտում է Էրիթրէայում, Սոմալիում, Եգիպտոսում, Փաքիստանում եւ Սէուտական Արաբիայում 1990-ականներից ի վեր Քայիտայի ունեցած առնչութիւնները, եւ նշում այդ կազմակերպութեան` որպէս արմատական իսլամական կառոյցի մասին ընկալման ձեւաւորման մասին: Ռոյթըրզի մէջբերումը, օրինակ, ունի հետեւեալ տեսքը. «Սէուտական Արաբիայի կողմից Քայիտայի հետ կապուած 113 մարտիկի, այդ թւում` մահապարտ ահաբեկիչների 2 խմբի ձերբակալութիւնը ցոյց է տալիս, որ աշխարհի թիւ մէկ նաւթարդիւնաբերող երկրում ժիհատականութեան սպառնալիքը չի վերացել…»: Քայիտայի վտանգը հիմնականում բարձր արհեստագիտութիւնների եւ համացանցի միջոցով դրա գաղափարաբանութեան տարածման մէջ է: Ապտել Պարի Աթուանը յատուկ մատնանշում է համացանցի կարեւորութիւնն Քայիտայի ռազմավարութեան մէջ եւ ժիհատական 4,500 կայքերի գոյութիւնը, որոնք միաւորում են գաղափարապէս մօտ մարդկանց եւ քարոզում հաւատացեալներին` միանալու ժիհատին եւ ազատագրելու մուսուլմանադաւան ազգը «անհաւատներից»: Ուստի, սպառնալիքը ոչ միայն ահաբեկչական կառոյցի յարուցած բռնութիւնն է, այլ` դրա գաղափարաբանութիւնը, որը մուսուլմանների շրջանում արմատական տրամադրութիւններ է տարածում:

Ինչ վերաբերում է բուն սպառնալիքին, ապա պէտք է նշել, որ Քայիտան համացանցը օգտագործում է ոչ միայն իր տեսակէտները տարածելու համար, այլեւ աշխուժ աշխատանքներ է տանում շրջաններում: Վտանգի կորիզը սա է, քանի որ խնդիրը ոչ միայն նրա կողմից ֆինանսաւորուող մարտիկներն են, այլ` գաղափարական վտանգի ահագնացումը: Ինչպէս գրում է Ռոհան Կունառաթնան` «ներկայումս Քայիտայի իրական ուժն իր կողմից վարժեցուած, ֆինանսաւորուած, զինուած եւ ամենակարեւորը` գաղափարապէս մշակուած տարաբնոյթ խմբաւորումներն են: Քայիտայի ցանցը (Քայիտայի խմբաւորումներ + համագործակից կազմակերպութիւններ) եւ գաղափարապէս դուստր բջիջները կազմում են Քայիտա կոչեցեալ շարժումը»: Այդ իսկ պատճառով էլ Քիլքալենը հակաահաբեկչականից աւելի եւս կարեւորում է հակաապստամբական գործողութիւնները, որովհետեւ Քայիտան հանրութեան շրջանում մեծ աճ է գրանցել, եւ դրա գաղափարախօսութիւնն ուժեղ է: Լրագրողը, սակայն, նշում է նաեւ տարածաշրջանին տիրանալու հարցում Քայիտայի անարդիւնաւէտութիւնը:

Գաղափարական Պատերազմ

Իսլամական աշխարհը` արմատականութեան թիրախ

Ակնարկի այս հատուածում ես կը փորձեմ ընդդիմախօսել արմատաւորուած այն պատկերացմանը, թէ Քայիտայի գործողութիւնները լոկ ուղղուած են Արաբական թերակղզում օտարերկրեայ ներկայութեան դէմ, եւ իբր այն ոչ մի նպատակ չունի գրաւելու մուսուլմանական աշխարհն ու փոխելու դրա պետական-հասարակական կացութաձեւը: Անգամ եթէ դա այդպէս է, Քայիտայի կրաւորական գոյութիւնն անգամ չի նշանակում, թէ սպառնալիքն ուղղուած է միայն օտարերկրեայ թիրախների: Մուսուլմանական աշխարհում եւ արաբական երկրներում արմատականների ու գործող կառավարութիւնների բախումն ակներեւ է: Իրական սպառնալիքն ուղղուած է քաղաքական եւ կրօնական գործող կառուցուածքին` որպէս ումման միաւորելու խոչընդոտների: Չնայած Քայիտան Արաբական թերակղզու տարածքում մի շարք յարձակումներ է հեղինակել ընդդէմ ամերիկեան եւ արեւմտեան երկրների քաղաքացիների, մեկնաբանել է իր թշնամանքը տարածաշրջանում արեւմտեան ազդեցութեան առկայութեամբ եւ անընդունելի համարել Սէուտական Արաբիայի հարստութեան բռնազաւթումն Ամերիկայի կողմից եւ այլն, Քայիտայի իրական վտանգը ներկայիս վարչակարգերի հանդէպ դրա ներհակ կեցուածքն է:

Ինչպէս նշում են Քուինթան Վիքթորովիցը եւ Ճոն Քալնթերը, «ժիհատականները մեղադրում են սէուտցիներին եւ իսլամական աշխարհի մնացեալ վարչակարգերին` իսլամին անյարիր վարքուբարքի մէջ, համարելով ուրացողներ, եւ նրանց հեռացնելու համար ժիհատի կոչ են անում»: Քայիտան ահաբեկում է սէուտական կառավարութեանը` պահանջելով հեռանալ երկրից: Նմանապէս, իսլամական աշխարհի կառավարման վերաբերեալ գաղափարախօսութեան եւ մօտեցումների տարբերութիւնների պատճառով Քայիտայի արմատականները հակասութեան մէջ էին սէուտական վարչակարգի հետ` ընդդիմանալով նրան եւ պատրաստակամութիւն յայտնելով փոխելու իսլամի ընկալումն Արաբական թերակղզում: Աւելի՛ն. Պըն Լատենը սէուտական վարչակարգին մեղադրում է իսլամի խնդիրների նկատմամբ ամերիկեան արտաքին քաղաքականութեան դրոյթները նոյնութեամբ վերարտադրելու եւ Պաղեստինում ու Իրաքում մուսուլմանների իրաւունքները պաշտպանել չկարողանալու մէջ: Արդիւնքում Քայիտան համացանցի միջոցով պատերազմ է յայտարարում վարչակարգին եւ, քարոզչութեան օգնութեամբ, պայքարը տեղափոխում գաղափարական դաշտ: Սիրիայի նախագահի բառերով` «Քայիտայի ծայրայեղական գաղափարախօսութիւնը շարունակ աճող աջակցութիւն է ձեռք բերում… սիւննի մուսուլման աշխարհում… եւ ընդլայնում իր ցանցն աջակիցների նոր սերնդի շրջանում»: Այսպիսով, վերոբերեալ մտքերն ու մէջբերումները պարզորոշ վկայում են մուսուլմանների միջեւ սառը պատերազմի ահագնացման եւ Քայիտայի գաղափարաբանութիւնից առաջացած սպառնալիքի մասին:

Ի յաւելումն` արժէ նշել այն քայլերը, որոնք ձեռնարկուել եւ ուղղուել են ընդդէմ արմատական Քայիտայի սպառնալիքի, ինչն ակներեւ է դարձնում արմատականների գաղափարական վտանգի ծաւալման նկատմամբ գիտնականների եւ փորձագէտների մտահոգութիւնը: Օրինակ, Յորդանանի Ապտալլա Բ. թագաւորը հանդիպում է կազմակերպում ուլեմաների հետ եւ կոչ անում նրանց` դատապարտել արմատական շարժումների պարտադրած գաղափարաբանութիւնը: Աւելի՛ն. Տէյվիտ Քիլքալենը մեզ ի ցոյց է դնում Քայիտայի մասին բացառիկ իրականութիւնը,  որ այն ոչ թէ աւանդական ահաբեկչական շարժում է, այլ` համաշխարհային ապստամբութիւն, որը մուսուլմանական աշխարհին կոչ է անում միաւորուելու եւ ձեւաւորելու խալիֆայութիւն: Այս իսկ պատճառով էլ Քայիտայի  դէմ պայքարում հեղինակը հակաահաբեկչականից աւելի կարեւոր է համարում հակաապստամբական գործողութիւնները: Սէուտական իշխանութիւնները ձեռնարկել են հակաարմատականացման արշաւ, որը միտուած է հասարակութիւնը կրթելուն եւ ազգաբնակչութիւնն արմատական գաղափարաբանութիւնից պաշտպանելուն: Այսպիսով, չնայած սոյն ակնարկի նպատակն Քայիտայի վտանգները ցուցադրելն է` կառոյցին յաղթելու վերաբերեալ գիտնականների եւ փորձագէտների արտայայտած մտքերն օգնում են սպառնալիքի ակունքները տեղորոշել նրա գաղափարաբանութեան մէջ, այլ ոչ միայն իրագործած բռնութիւններում:

Իր գաղափարները տարածելու գործում Քայիտայի կարողութիւնները վտանգի են ենթարկում միջազգային իրաւակարգը, քանի որ դա բարդացնում է աշխարհով մէկ համագործակցող արմատական շարժումների դէմ քայլերի ձեռնարկումը: Ինչպէս նշում է Ռոհան Կունառաթնան, չնայած ամերիկեան ներխուժումից յետոյ Քայիտան մասամբ անարդիւնաւէտ էր գործում` Համաշխարհային Ժիհատը շարունակում է դեռեւս վտանգաւոր մնալ եւ պահպանել է իր կապերը տարածաշրջանային ու համաշխարհային բջիջների հետ: Իսկապէս, Քայիտայի կապը հարաւարեւելասիական արմատական ահաբեկչական շարժման` Ժամաա Իսլամիայի, («Իսլամական միաբանութիւն») հետ յենւում է մուսուլմանական աշխարհը մէկ իսլամական միութեան մէջ միաւորելու գաղափարախօսութեան վրայ, իսկ երկու կազմակերպութիւնների ղեկավարների հաւատարիմ յարաբերութիւնները ցոյց են տալիս ահաբեկչական նման խմբաւորումներում գաղափարախօսութեան ազդեցիկութեան խորութիւնը: Քայիտայի եւ Ժամաա իսլամիայի նմանօրինակ փոխադարձ աշխարհընկալումը յանգեցրել է դրանց ներգրաւուածութեանն այնպիսի ահաբեկչական գործողութիւններում, ինչպիսին է ինքնաթիռի առեւանգումը Պանքոքում: Այսպիսով, վերոնշեալ քայլերը պարզորոշ ցոյց են տալիս արմատական գաղափարաբանութեան կարեւորութիւնը եւ դրա պարունակած վտանգները միջազգային իրաւակարգի համար այն մեծ ազդեցութեան առումով, որ կարող է ունենալ տարբեր տարածաշրջաններում գործող կազմակերպութիւնների միաւորումը:

Արեւմուտքը` Արմատականութեան Թիրախ

Վերջին տարիներին արեւմտեան երկրներում ահաբեկչական յարձակումներ տեղի ունեցան, որոնցում ուշադրութիւն գրաւեց գերազանցապէս բռնութեան գործօնը: Համարուեց, որ դա Քայիտայի ուղերձն է արեւմտեան երկրներին` հեռանալու Աֆղանստանից եւ իսլամական միւս պետութիւններից: Ինչեւէ, աւելի մանրամասն քննութիւնը ցոյց է տալիս, որ արեւմտեան ճակատում Քայիտայի յարուցած սպառնալիքն աւելին է, քան` արմատական ահաբեկչութեան վրայ ուշադրութիւն սեւեռելու փորձը: Նպատակը երկշերտ է: Առաջինը` արթնացնել մուսուլմանադաւան սփիւռքն ու ներգրաւել այն «խաչակիրների» դէմ ուղղուած «միացեալ խալիֆայութիւն» կոչեցեալ նախագծում: Երկրորդը` ցուցադրել արեւմտեան մշակոյթի հանդէպ ունեցած ատելութիւնն ու այն համոզմունքը, թէ Քայիտան ունակ է յաղթելու ամենահզօր տէրութեանը: Այստեղից հետեւում է, որ վտանգը ոչ միայն ահաբեկչական յարձակումներն են, այլեւ Եւրոպայի մուսուլման բնակչութիւնն արմատականացնելու` որոշ խմբաւորումների ջանքերը, ինչն իր հերթին անկարգութիւններ կ՛առաջացնի այդ մարդկանց բնակութեան վայրերում: Քայիտայի գաղափարաբանութիւնը համահունչ է Սամուէլ Հանթինկթոնի այն եզրակացութեանը, ըստ որի, արմատական իսլամը միջազգային իրաւակարգի գլխին կախուած յաջորդ սպառնալիքն է: Չմոռանանք նաեւ Սայիտ Քութպի այն պնդումը, որ իսլամն ու Արեւմուտքը չեն կարող միմեանց յարմարուել եւ խաղաղ գոյատեւել:

Մուսուլման բնակչութիւնը թիրախի տակ առնելիս արմատական իսլամականների ռազմավարութիւնը բացառիկ մեթոտներ է ձեռնարկում` օգտագործելով մզկիթներ, համացանց, տարաբնոյթ միաւորումներ ու յանձնակատար ուլեմաների, որոնք արմատական գաղափարների տարածմամբ ձեւաւորում են ծայրայեղականութիւն եւ թշնամանք: Աւելի՛ն. Քայիտան մեծ կշիռ ու փորձառութիւն ունի մարդկանց մէջ արմատական գաղափարներ սերմանելու գործում եւ քարոզում է միանալ «անհաւատների» ու նրանց դաշնակիցների դէմ պայքարին: Օրինակ` մատրիտեան պայթեցումների ետեւում կանգնած է Իսլամական մշակոյթի կենտրոնը, յայտնի` որպէս «Մզկիթ 30», որն արմատական գաղափարներ է տարածում, եւ յանցագործութիւններու կազմակերպման գործում համախոհ մարդկանց միաւորելու մեծ կարողութիւն ունի: Նմանապէս, Լոնտոնի Պիսթոնի մզկիթում եւ մերձակայ համայնքում արմատականները յաջողացրել են կեթօ ստեղծել, որում ժիհատը խօսակցութիւնների հիմնական նիւթն է: Աւելի՛ն. Միացեալ Նահանգներում արմատական ՀԿ-ները վեր են ածւում ահագնացող սպառնալիքի` տարածելով արմատական մտածողների գրուածքները, կազմակերպելով հաւաքներ եւ երիտասարդ սերնդին արմատական հայեացքներ քարոզող դասընթացներ եւ այլն:

Ուստի, անկախ նրանից, այդ տեսլականը յաջողութիւն ունի, թէ ոչ, վերոնշեալ օրինակներից պարզ է դառնում, որ իրական սպառնալիքը գալիս է գաղափարախօսութիւնից եւ նրանցից, ովքեր քարոզում են արմատական ուսմունք եւ ապրելակերպ: Որպէս հետեւանք` արեւմտեան երկրների մուսուլման բնակչութիւնը սկսել է աւելի աշխուժօրէն առաջ քաշել պատշաճ պայմաններում իսլամով կենցաղավարելու իր իրաւունքները եւ եւրոպական իշխանութիւններից պահանջում է բացել իգական դպրոցներ, անասուններին մորթել համաձայն ծիսակարգի, պայքարում է գլխաշորով ծածկուելու սովորոյթի պահպանման համար եւ այսպէս շարունակ, ինչը յանգեցնում է Եւրոպայում արմատականութեան աճին, ինչն էլ Քայիտայի` հակաահաբեկչութեան դէմ պայքարի մարտավարութեան ամենակարեւոր տարրերից է: Այսպիսով, արմատականներից եկող սպառնալիքի կորիզը աշխարհի տարբեր մասերում արմատական իսլամական ինքնութեան ձեւաւորումն է, այլ ոչ թէ ինչ-ինչ թիրախներին ուղղուած յարձակումները:

Հարկ է մատնանշել նաեւ եւրոպական պետութիւնների նախաձեռնած հակաարմատականացման ջանքերը, ինչը ցոյց է տալիս, որ այդ երկրներում գիտակցում են հանրութեան ներսում աշխուժ գործող արմատական խմբաւորումների յարուցած վտանգը: Օրինակ, Հոլանտայի իշխանութիւնները վտանգ են տեսնում ոչ միայն երկրի անվտանգութեան առումով, այլեւ նրանում, որ արմատականները ձգտում են մեկուսացնել մուսուլման բնակչութեանը, ինչը կարող է յանգեցնել ժողովրդագրական հիմնախնդիրների: Ըստ Տէյվիտ Քիլքալենի,  արմատականութեան անարգել աճին նպաստող մէկ այլ գործօն է Քայիտայի դէմ հակաահաբեկչական պայքարի անարդիւնաւէտութիւնը, քանի որ այդ կազմակերպութիւնն իր գաղափարախօսութեան միջոցով ներթափանցում է աշխուժ քաղաքականութիւն վարող տեղային ցեղերի շրջանակ: Սա նշանակում է, որ Քայիտան ոչ թէ դասական ահաբեկչական խմբաւորում է կամ անջատողական շարժում, այլ համաշխարհային ընգրկման արմատական կազմակերպութիւն` սեփական գաղափարաբանութեամբ եւ աշխարհի տարբեր կողմերում ունեցած աջակիցներով: Ուստի, նման կազմակերպութեան հետ գործ ունենալիս իշխանութիւնները պէտք է առաջին հերթին մարտահրաւէր նետեն դրա գաղափարաբանութեանը եւ հանրութեանը տեղեակ պահեն արմատականների որդեգրած միջոցների վնասակար եւ անթոյլատրելի բնոյթի մասին:

Երկրորդ խնդիրն Քայիտայի  թշնամական տրամադրուածութիւնն է Միացեալ Նահանգների  հանդէպ, ոչ թէ զուտ, քանի որ այն ըստ էութեան հիմնական զաւթիչ ուժն է իսլամական աշխարհում, այլ որովհետեւ արմատական իսլամական գաղափարաբանութիւնն անհամատեղելի է արեւմտեան մշակոյթի հետ եւ Արեւմուտքին համարում է հակառակորդ: Դրա պատճառով էլ ստեղծուած հակամարտութեան ներկապնակում արմատական գաղափարաբանութեան առաջնահերթութիւնը մտածել է տալիս, որ Քայիտան  ոչ թէ մի ահաբեկչական շարժում է, որը պայքարի է բռնուել Միացեալ Նահանգների հետ մուսուլմանական հողերի ազատագրման համար, ինչպէս կարծում է Ճէյսոն Պըրքը Քայիտայի մասին` իբր թէ այն հեռու է գաղափարականութիւնից եւ քաղաքակրթութիւնների բախման ձեւակերպումից, իսկ տարուող պայքարը զուտ քաղաքական է` պայմանաւորուած Արաբական թերակղզում օտարերկրեայ ազդեցութեան առկայութեամբ,  այլ իրականում որովհետեւ Միացեալ Նահանգները Արեւմուտքի առաջատար երկիրն է, իսկ Քայիտան կառուցում է մի գաղափարախօսութիւն, որը հակադրւում է հէնց արեւմտեան արժէքներին, դառնում դրանց թշնամին, ուստիեւ պայքարը ոչ թէ տարածքային է կամ միտուած թշնամուն վնասելուն, այլ գաղափարական: Իսկապէս, ինչպէս Պըն Լատենն է ասում` «… ճակատամարտը Քայիտա կազմակերպութեան եւ խաչակիրների միջեւ չէ, այլ մուսուլմանների` իսլամի ժողովրդի եւ համաշխարհային խաչակիրների»: Աւելացնենք, որ Պուշի վարչակարգի կողմից ահաբեկչութեան խնդիրն ամբողջ իսլամի վրայ առհասարակ ընդհանրացնելու քաղաքականութիւնը, մուսուլմանական ու արաբական երկրների հետ բարեկամական յարաբերութիւններ հաստատելու անկարողութիւնը եւ իսլամը որպէս թշնամի դիտարկելը առաւել եւս ընդգծեցին այն, որ բախումը քաղաքակրթական է, իսկ սպառնալիքը գալիս է գաղափարաբանութիւնից, քանի որ արմատական իսլամը կոչ է անում թշնամուն փնտռել ի դէմս միջազգային իրաւակարգի:

Եզրակացութիւն

Սոյն ակնարկը ցոյց է տալիս, որ Քայիտայի յարուցած սպառնալիքը զուտ բռնութիւնը չէ, այլ իսլամի բոլորովին նոր ընկալում հաստատելուն միտուած գաղափարաբանութիւնը եւ վերջինս կեանքի կոչելու  պատրաստակամութիւնը: Շարադրանքի ընթացքում այլ ահաբեկչական կառոյցների` արմատական իսլամական Համաս եւ թրքական Էրկենեքոն կազմակերպութիւնների համեմատութեամբ  բացայայտուեց Քայիտայի առաջ քաշած արմատական իսլամական գաղափարաբանութեան բնոյթը: Առաջինը, ծագած լինելով հանդերձ միեւնոյն իսլամական արմատից, կենտրոնանում է Մերձաւոր Արեւելքում սիոնականութեան  եւ Իսրայէլ պետութեան դէմ պայքարի վրայ: Երկրորդը, որպէս թիրախ ընտրելով թուրք դիւանագէտներին, աւելի ցուցադրական բնոյթ ունէր եւ ցանկանում էր միջազգային հանրութեան ուշադրութիւնը բեւեռել Հայկական հարցին: Իսկ ինչ վերաբերում է Քայիտային, այս յօդուածում ցոյց տրուեց դրա գաղափարաբանութեան բացառիկութիւնը եւ այն քողարկուած ուղերձը, որն առաջ է քաշուել ընդդէմ Արեւմուտքի` ընդհանրապէս, եւ մուսուլմանական կառավարութիւնների` մասնաւորապէս: Հակառակ ոմանց կարծիքի, թէ իբր Քայիտան ցանցեր եւ ազդեցիկ հնարաւորութիւններ չունի, եւ կենտրոնացած է բացառապէս օտարերկրեայ բանակների դէմ պայքարի վրայ` շարադրանքի ընթացքում շեշտուեց Քայիտայի գաղափարական վտանգը` ցոյց տալով արմատական հեղինակների գրուածքները տարածելու եւ երիտասարդներին դրանցով կրթելու ու մուսուլմանական միութեան գաղափարին մասնակից դարձնելու համար ցանցեր ու արհեստագիտութիւններ գործածող մարտավարութեան կարեւորութիւնը:

Ակնարկի յաջորդ մասում ընդգծուեց միջազգային ասպարէզում արմատական իսլամի ի յայտ գալու փաստը, որի թիրախը յատկապէս Սէուտական Արաբիայի իշխող արքայատոհմն է, որը մեղադրւում է իսլամական ուսմունքին իրենց ցանկալի ձեւով չհետեւելու եւ, ինչն ամէնից կարեւորն է, շատերի կարծիքով, իսլամի ամենամեծ թշնամու` Միացեալ Նահանգների հետ առնչութիւն ունենալու մէջ: Դա իր հերթին նշանակում է, որ Քայիտան սպառնալիք է ոչ միայն Սէուտական Արաբիայում բնակուող ամերիկեան ենթակաների կեանքին եւ անվտանգութեանը, այլեւ անգամ իշխող արքայատոհմին, քանի որ վերջնանպատակն արմատականացուած բնոյթի Խալիֆաթի ստեղծումն է: Աւելի՛ն. Արեւմուտքին հասցէագրուած սպառնալիքը ոչ միայն բռնութիւն ու դաժանութիւն գործելն է եւ թշնամուն կործանել փորձելը, այլ նաեւ գործող ցանցերի եւ կազմակերպական բջիջների միջոցով արեւմտեան երկրներում մուսուլման բնակչութեանը ոտքի հանելու ձգտումն ու միասնական առաքելութեան մասին կոչը, ինչը կարող է լրջօրէն ազդել իսլամական սփիւռքում արմատականութեան ահագնացման վրայ: Հետեւաբար` իրական վտանգն Արեւմուտքում արմատականութեան գաղափարախօսութեան ի յայտ գալն է Քայիտայի գործուն մասնակցութեամբ: Այս իմաստով, Արեւմուտքի համար Քայիտայի սպառնալիքն այն է, որ նշմարւում է արեւմտեան արժէքների եւ իսլամական աշխարհի միջեւ բախում առաջացնելու յստակ նպատակ: Սա է միջազգային անվտանգութեանը նետուած մարտահրաւէրը:

Պայտըն

Անցեալ շաբաթավերջին քանի մը ժամով անակնկալօրէն վատթարացած էին Միացեալ Նահանգներ – Թուրքիա յարաբերութիւնները: Այնքան մը, որ Թուրքիոյ նախագահ Ռեճեփ Թայիփ Էրտողանը գերզայրացած ըլլալով Միացեալ Նահանգներու փոխ նախագահ Ճօ Պայտընի մէկ արտայայտութենէն` ամէն գնով պահանջած էր, որ այս վերջինը ներողութիւն խնդրէ:

«Բանն ինչո՞ւմն էր»:

Արդարեւ, ուրբաթ, հոկտեմբեր 3-ին, Հարվըրտի միջազգային քաղաքականութեան «Քենետի» հիմնարկին մէջ ելոյթ ունենալով, Պայտըն քննադատած էր Թուրքիան` այպանելով զայն, թէ հետեւողական ձեւով դիւրացուցած է ծայրայեղ իսլամ զինեալներուն մուտքը Սուրիա:

Յաւելեալ մանրամասնութիւններու երթալով եւ ներկայացնելով պատահածը` նշենք, թէ Պայտըն յայտնած է, թէ ինք մօտիկ բարեկամ է Թուրքիոյ նախագահին, սակայն Սուրիոյ կացութեան գծով, ըստ փոխ նախագահին, թէ՛ Թուրքիա եւ թէ՛ այլ դաշնակից երկիրներ, որոնց կարգին` Սէուտական Արաբիա եւ Արաբական Էմիրութիւններ, կեդրոնացած են Ասատի ղեկավարութիւնը տապալելու մտասեւեռման վրայ, առանց ուշադրութիւն դարձնելու, թէ միլիոններով գումարներ եւ օժանդակութիւն կը կատարուէր ծայրայեղական ուժերու:

Քոպանի

Պայտըն իր այդ արտայայտութեամբ ոչ մէկ սխալ գործած էր, այլ, ընդհակառակը, մատը ճիշդ վէրքին վրայ դնելով` նշած էր թնճուկը:

Ի վերջոյ աշխարհագրութիւնն ու իրադարձութիւնները յստակօրէն ցոյց կու տան, թէ Սուրիոյ մէջ Իսլամական պետութիւնը զօրացած է հիւսիսային շրջանին մէջ, հոն, ուր Թուրքիոյ սահմանն է:

Ի դէպ, տեղին է նշել, որ Թուրքիոյ խորհրդարանը դեռ վերջերս իր երկրին բանակը լիազօրեց Սուրիոյ եւ հիւսիսային Իրաքի հարցով միջամտելու` անհրաժեշտութեան պարագային, ինչպէս նաեւ օտար ուժերուն արտօնեց անդրսահմանեան գործողութիւններուն համար Թուրքիոյ մէջ գտնուող ռազմակայանները օգտագործել:

Ծիծաղելին այն է, որ Էրտողան կը յանդգնի բացատրել, թէ օտար զինեալներ Թուրքիա մուտք չեն գործած, այլ իբրեւ զբօսաշրջիկ ժամանած են, եւ ապա խոյս տուած եւ թափանցած են Սուրիա…

Նմանօրինակ մանկամիտ բացատրութիւն եւ մօտեցում կարելի չէ կուլ տալ եւ նոյնիսկ բռնի ուժով «կլլեցնել» այդպիսի հիմնարկի մը երդիքին տակ:

Սակայն տեղին է վայրկեան մը անդրադառնալ Էրտողանի բացատրութեան, թէ` «զբօսաշրջիկ» ծայրայեղականները կրցած են Թուրքիա մուտք գործել, ապա «կորսուիլ» եւ ապա ժամանել Թուրքիա: Ուրեմն, իր բացատրութեամբ, կարելի է հասկնալ եւ հաստատել, որ Էրտողանին ղեկավարած երկրին ներքին ապահովութեան վիճակը այդքան ալ նախանձելի չէ…

Ճօ Պայտընի արտայայտութիւնն ու վերլուծումը տեղին էին: Ըսածին դիմաց ներողամտութիւն հայցելու գործընթացը, իր ամբողջ էութեամբ, յերիւրածոյ աւելորդաբանութիւն մըն էր, որ սակայն յստակ էր, թէ «փրոթոգոլ»-ին մաս կը կազմէր: Այսինքն, որեւէ անտեսում Պայտընի (այսինքն Սպիտակ տան) կողմէ, կրնար իր ժխտական ազդեցութիւնը ունենալ վերջին շաբաթներուն արեւմտեան երկիրներու եւ յատկապէս Միացեալ Նահանգներու կատարած ռազմական միջամտութիւններուն վրայ:

Ի վերջոյ, Արեւմուտքի ղեկավարութիւնը հասկցած էր, թէ Սուրիոյ ներկայ ղեկավարութեան դէմ ընդդիմադիր ճակատ գոյութիւն չունի, այլ` ծայրայեղական կրօնամոլ ահաբեկիչներ, որոնք, Պայտընի հաստատումը կրկնելով, միլիոններով գումարներ եւ օժանդակութիւն ստացած են յատկապէս Թուրքիայէն:

Մարդուն կողմէ իր նմանին դէմ գործուող խժդժութիւնները կարծես բաւարար չէին, հիմա ալ նորաբոյս ու մահասփիւռ համաճարակ մը սկսած է անտէր ափրիկեցիներու կեանքերը հնձել:

Այս պահուս պատահող բնական պատուհասներէն ու քաղաքական-կրօնական հակամարտութիւններէն ո՞ր մէկը յիշենք… Կազայի մէջ տարուող Համաս-իսրայէլեան արիւնալի բախումներն ու պաղեստինեան շրջափակեալ փոքր հողաշերտին դէմ թշնամիին կողմէ ի գործ դրուած անխնայ ռմբակոծումները, քաղաքակիրթ աշխարհի անտարբեր աչքերուն առջեւ կատարուող առօրեայ կոտորածներն ու աւերումները մէկ կողմէն, իսկ Սուրիոյ եւ Իրաքի մէջ սաստկացող եղբայրասպան կռիւները, չմոռնալով Հալէպի եւ Քեսապի հայութեան ապրած ողբերգութիւնը, ՏԱՀԵՇ-ի ծայրայեղ վոհմակներուն տարածաշրջանին մէջ կատարուող անմարդկային արարքները` միւս կողմէ: Վերջապէս, ռուս անջատողականներու եւ ուքրանական ուժերու միջեւ տարուող անհեթեթ կռիւներն ու արիւնահոսութիւնը: Եւ տակաւին, ասոնց կողքին, իրարու ետեւէն վար առնուող օդանաւերու անմեղ զոհերը կարծէք բաւարար չըլլային, մարդկութիւնը ահաւոր այդ ողբերգութեանց պատճառած ցնցումներուն հետ տակաւին չհաշտուած, այս անգամ միջազգային լրատուամիջոցները յանկարծ իրենց ուշադրութիւնը կեդրոնացուցին արեւմտեան ափրիկեան երեք դրացի երկիրներու` Լիպերիոյ, Սիերա Լէոնէի ու Կինէի մէջ ծայր տուած Իպոլա կոչուող մահացու համաճարակին վրայ: Գործարարական քսանամեայ մեր գործունէութիւնը խնդրոյ առարկայ երեք այդ հանրապետութիւններուն մէջ կեդրոնացած ըլլալով` այդ շրջանը ափրիկեան նիւթերով գրական ստեղծագործութիւններուս որպէս ենթահող եւս ծառայեց: Ուրեմն, մէջով-դուրսով ծանօթ ըլլալով այդ երկիրներու բնիկներու կենցաղային առանձնայատկութիւններուն` մեզ այնքան ալ չզարմացուց անկէ սերած ժահրոտ մանրէին գոյութիւնն ու կատարած աւերը:

Վերջին երկու շաբաթներուն ընթացքին, Սիերա Լէոնէի, Լիպերիոյ ու ֆրանսական Կինէի անունները այնպիսի յաճախականութեամբ կրկնուեցան միջազգային լրատուամիջոցներու երկսեռ խօսնակներու կողմէ, որքան չէր պատահած Ամերիկա մեր բնակութեան 35 տարիներուն տեւողութեան:

Իբրեւ արդիւնք ափրիկեան այդ երկրամասին հանդէպ ցուցաբերուող յարաճուն հետաքրքրութեան, զուտ անձնական գետնի վրայ յանկարծ հեռաձայն ստացայ ափրիկեան նիւթով անգլերէն պատմուածքներուս հրատարակիչներէն: Կ՛ուզէին իմանալ, թէ նոյն նիւթով հրատարակութեան պատրաստ այլ հատոր մը եւս չունէի՞: Բնական էր, որ այդ երկիրներու անուան յորջորջումն ու անընդհատ կրկնումը, մեր մէջ արթնցնէր անթիւ յիշատակներ: Երանի տարբեր պայմաններու տակ յայտնուէին չխամրող այդ յիշատակները:

Անոնք, որոնք ծանօթ են այդ շրջանի պատմութեան կամ ափրիկեան ենթահողով իմ գործերս կարդալու առիթը ունեցեր են, անպայման պիտի անդրադառնան, թէ աշխարհագրական նոյն շրջանին մէջ գտնուող այդ երեք երկիրները, ուր Իպոլա վարակը աւեր կը գործէ, իրենց բնակչութեան կենցաղով իրարմէ շատ չեն տարբերիր: Սկսելու համար, Լիպերիան ամերիկեան արեւելում ունեցող երկիր եւ ազդեցութեան ոլորտ եղած է` առնչուած ըլլալով Միացեալ Նահանգներու մէջ ստրկութեան վերացման հետ: Արդարեւ, երբ ստրկութիւնը օրէնքէ դուրս հռչակուեցաւ Ամերիկայի տարածքին, նախկին ստրուկները նաւերու մէջ լեցուելով` Լիպերիա բեռնաթափուեցան եւ հոն ամերիկեան ազդեցութեան տակ, իրենց նախկին տէրերու արժեչափերով ծաղկեցուցին երկիրը: «Ֆայրսթոն» ընկերութեան ձգախէժի ծառերու անծայրածիր ցանքերը այդ հողատարածքին մէջ բուսած են: Ժամանակին այնտեղ կը գործէին ադամանդի վաճառքի հայկական ընկերութիւններ, որոնց շարքին` բարերար Հայկ եւ Մելանքթոն Արսլանեաններու յայտնի ընկերութիւնը:

Անձամբ, 1979-էն սկսեալ, մէկուկէս տարի Մոնրովիոյ մէջ գործելէ ետք, ստիպուած դրացի Սիերա Լէոնէ պիտի անցնէի, հոն սկսելու համար ծաղկուն մեր հիմնարկը:

Դրացի երկիրներուն հետ բաղդատած` լիպերիացիները շեշտուած սպիտակատեացներ էին: Գուցէ իրենց ստրկացած նախահայրերուն ապրած ողբերգութեան հետ առնչուած էր նոր սերունդի սպիտակատեացութիւնը: Փոխարէնը, Սիերա Լէոնէն, նոյնպէս կազմուած ըլլալով նախկին ստրուկներու զարմերով` Մեծն Բրիտանիոյ մականին տակ լիպերիացիներէն ալ աւելի զարգացած էր ու սպիտակներու հանդէպ աւելի հանդուրժողականութիւն ցոյց կու տար: Սակայն ֆրանսական մականին տակ զարգացած Կինէի բնակչութիւնը թէ՛ հանդուրժող եւ թէ՛ ալ ազգային զօրաւոր ջիղ ունէր: Անոնց յեղափոխաշունչ նախագահը` Սեքու Թուրէ, խոր համակրանք սկսաւ տածել հայութեան հանդէպ, երբ Շաւարշ Թորիկեանի մղումով ու մեր անձնական ջանքերով, Հայ դատին պիտի ծանօթանար: Սիերա Լէոնէի պետական այրերն ու մտաւորականութիւնը նոյնպէս, շնորհիւ բուռ մը անձնազոհ հայ գործիչներու յարատեւ ջանքերուն, ծանօթ դարձան Հայոց ցեղասպանութեան ու իբրեւ հետեւանք` շատ նեցուկ կանգնեցան մեր պահանջատիրութեան: Սակայն երբ համաճարակը կամ բնական աղէտը պիտի հարուածէ` հրէայի, հեթանոսի, Հայ դատի բարեկամի կամ սպիտակատեացի միջեւ տարբերութիւն չի դներ:

Ներկայ գրութեան նախաձեռնելով` Իպոլա կոչուող աղէտի մասին գիտական վերլուծում կատարել չէր նպատակս, այլ այդ աշխարհամասին վերաբերեալ օգտակար տեղեկութիւններ փոխանցել ընթերցող հասարակութեան: Բժիշկ բարեկամներուս կը թողում Իպոլա համաճարակի մասնագիտական վերլուծումը:

Երբ այս տողերը կը գրուին, արեւմտեան Ափրիկէի այդ երեք հանրապետութիւններուն մէջ, արդէն իսկ Իպոլա համաճարակին զոհ գացած են հազարի մօտ դժբախտ բնիկներ, եւ նոյնքան բարձր է նաեւ մահացու այդ մանրէներէն վարակուածներուն թիւը: Ասոնց շարքին կը գտնուին առողջապահական կալուածին մէջ գործող ամերիկացի զոյգ մը սպիտակամորթ կամաւորներ, որոնք կը ծառայէին այդ շրջանին մէջ: Ափրիկեան քսան տարիներու մեր կեցութեան ընթացքին անդրադարձած ենք, թէ երկրին յետամնաց գաւառներուն մէջ գործող օտարերկրացի սպիտակամորթ կամաւորները, առողջապահական ու կենցաղային ինչպիսի՛ ողորմելի պայմաններու տակ կ՛ապրին ու կը գործեն: Նոյնը կարելի է ըսել կաթողիկէ եւ աւետարանական միսիոնարներու մասին: Սակայն շնորհիւ ամերիկեան իշխանութիւններու աչալրջութեան, առողջապահական մարզին մէջ  գործող ու համաճարակէ վարակուած բնիկները խնամող զոյգ մը կամաւորներ կարելի եղաւ վերջին րոպէին փրկել մահուան ճիրաններէն` ապահովելով անոնց շուտափոյթ տուն դարձն ու վերապրիլը: Սակայն զուտ մարդասիրական ու բարոյական գետնի վրայ, ինչո՞ւ ամերիկեան հպատակութիւն ունեցող զոյգը փրկող շիճուկը` կատարելագործուած կամ ոչ, «Էֆ. Տի. Էյ.»-ի փորձառական հետաքննութենէն անցած կամ ոչ, ախտավարակ բնիկներու կեանքերը փրկելու համար ճիշդ ժամանակին չգործածուեցաւ: Արդեօք թերի բուժումը նախամեծար չէ՞ր ստոյգ մահէն, որ ափրիկեցի խեղճ վարակեալներուն կը սպասէ: Գրութեանս մուտքին խոստովանեցայ, թէ բժշկական գիտելիքներով օժտուած անհատ մը չեմ, այլ` զուտ մարդասիրական նկատառումներով շարժող սրտցաւ մարդ ու հրապարակագիր: Սակայն տասնամեակներ ամբողջ բնակած ու գործած ըլլալով աղէտի վայրերուն մէջ` բնիկի զարկերակին մերձակայութեամբ, մօտաւորապէս կրնամ կռահել կամ մատնանշել ՍԻՏԱ-ի եւ Իպոլայի ծննդավայր արեւմտեան Ափրիկէի մէջ ծնունդ առած համաճարակներու տուն տուող կենցաղային ապառողջ պայմանները:

Գաղտնիք չէ, թէ ՍԻՏԱ-ն կապիկներու հետ ափրիկեցի բնիկներու փոխյարաբերութեան վերագրուեցաւ, ապա միասեռական կենցաղով ապրող տղամարդոց վիզին փաթթուեցաւ:

Մեզմէ շատերուն համար ծանօթ իրողութիւն է, թէ Ափրիկէի բնիկներու սնունդին մաս կը կազմեն կոկորդիլոսի եւ դաշտային առնէտի կողքին` նաեւ կապիկներու միսը, որ ըստ տեղացիներուն, մարդու միսէն ետք ամէնէն համեղն է… եւ մասնաւորապէս` խորոված վիճակի մէջ (Տե՛ս ափրիկեան «Չիքօ» պատմուածքը):

Եզրափակելու համար, Իպոլայի հետ առնչուող ցնցիչ դէպք մը կ՛ուզեմ յիշել:

Օր մը մեր հիմնարկին մօտակայքը, Վիլքինսըն պողոտայի երկայնքին ինքնաշարժս կանգնեցուցի` կազի կայանէն քարիւղ լեցնելու: Ճամբուն միւս կողմի բաց կոյուղիին մօտէն զոյգ մը երիտասարդ խափշիկուհիներ, գլխավերեւը` թարմ ձուկերով լեցուն սակառներ, հեւալով կը յառաջանային` իրենց ամուսիններու այդ օրուան որսը երկու մղոն անդին գտնուող ծովեզերքէն հետիոտն շուկայ իջեցնելու:

Կիներէն մէկը կոյուղիին մէջ բան մը նշմարեց. սակառը վար դրաւ գլուխէն, ծռելով կոյուղիին մէջէն սատկած անասուն մը հանեց ու գուրգուրանքով թարմ ձուկերու կոյտին վրայ զետեղեց: Խափշիկուհիի այդ արարքը հետաքրքրութիւնս շարժեց: Ինքնաշարժս թողած` մօտեցայ ձկնավաճառ կնկան, ակնարկ մը նետելու համար կոյուղիէն որսացուած անասունին վրայ: Սատկած դաշտային առնէտ մըն էր…

Տեղական «գրիօ» լեզուով.

– Մա, ունա տեմ ռոթին արաթայ, ի կօ փոյլ տեմ ֆայն ֆիշ… (Այս սատկած առնէտը պիտի փճացնէ թարմ ձուկերդ…)

– Նօ, մասթըր, նա ֆայն պիֆ… (Ո՛չ, շէֆ, ասիկա համեղ մսացու է…)

Երբ յետամնաց հասարակութեան մօտ տիրող առողջապահական չափանիշներու մասին խօսք կը դառնայ, իւրաքանչիւր անհատ կամ խմբակցութիւն ունի իր արժեչափերը, որոնցմով կ՛առաջնորդուի: Սակայն հաղորդակցութեան ներկայ դարուն կրնայ նաեւ մահացու համաճարակի վերածուիլ այդ արժեչափը:

տարիներ առաջ, երբ մասնագէտները եզրակացուցին, թէ ՍԻՏԱ-Ի համաճարակը կապիկներէն մարդոց փոխանցուեցաւ, այդ մէկը պէտք էր կապուէր խափշիկներու անդնդախոր ստամոքսը լեցնող կապիկի խորովածի համեղ պատառներուն… Գուցէ կարելի է նաեւ եզրակացնել, թէ կոյուղիէն հանուած սատկած առնէտը կապ մը կրնայ ունեցած ըլլալ Իպոլա համաճարակին հետ…

Ինչպէս հաղորդում է «Արմէնփրէս»-ը` վկայակոչելով «Ազատլիք»-ը, «Ամերիկայի Ձայն» ռատիոկայանի կողմից ազրպէյճաներէն թարգմանուած նիւթում ցուցադրուել է Ազրպէյճանի կառավարութեան լոպիիստական գործունէութիւնն անդրադարձնող 13 փաստաթուղթ:

Ստորագրուած պայմանագրերում հաստատւում է, որ լոպիիստական ընկերութիւնը Ազրպէյճանի կարեւորութիւնը Միացեալ Նահանգների համար մեծացնելու նպատակով վճարովի ծառայութիւններ է մատուցում: Նշւում է, որ Ուաշինկթընում գտնուող «Տի. Սի. Այ. Կրուփ» եւ «Փոտեսթա Կրուփ» լոպիիստական ընկերութիւնների հետ պայմանագրերն ստորագրել է Միացեալ Նահանգներում Ազրպէյճանի դեսպան Էլին Սուլէյմանովը:

«Արտասահմանցի ներկայացուցիչ» խորագրի տակ, «Տի. Սի. Այ. Կրուփ»-ի հետ դեսպան Սուլէյմանովի ստորագրած պայմանագրում լոպիիստական ընկերութիւնն իր վրայ է վերցնում Ազրպէյճանի դեսպանատան համար հասարակական կապերի եւ մամուլի ռազմավարութեան վրայ աշխատելու, այդ թւում` Միացեալ Նահանգներու մամուլում շփումներ ստեղծելու եւ յաճախորդի համար կարեւոր հարցերի մասին Միացեալ Նահանգների մամուլում յօդուածներ հրապարակելու գործում օգնելու պատասխանատուութիւնը: Ընկերութիւնը նաեւ խոստանում է Միացեալ Նահանգների «ուղեղային» կենտրոնների եւ քաղաքական կարծիքի առաջնորդների հետ ստեղծուելիք յարաբերութիւններում լուսաբանել Միացեալ Նահանգների համար Ազրպէյճանի ռազմավարական նշանակութիւնը եւ պաշտօնական Պաքուի կողմից կարեւորուող հարցերը:

Միացեալ Նահանգների արդարադատութեան նախարարութեանը ներկայացուած գրանցման փաստաթղթում «Տի. Սի. Այ. Կրուփ» յայտնում է, որ իր լոպիիստական գործունէութեան մէջ ընդգծելու է ուժանիւթի եւ անվտանգութեան բնագաւառներում Միացեալ Նահանգների համար Ազրպէյճանի կարեւորութիւնը: Ամերիկեան թերթն ուշադրութեան է հրաւիրում ազդեցութիւն գնելու շուրջ «ուղեղային» կենտրոնների հետ առեւտրի մէջ մտած «Աթլանթիք Քաունսըլ» վերլուծական կենտրոնի գործունէութեանը, որի առաջատար նուիրատուների թւում է նաեւ Ազրպէյճանի պետական քարիւղի ընկերութիւնը` «Սոքար»:

Թերթը նշում է, որ Ուաշինկթընում գործող մի շարք վերլուծական կենտրոններ վերջին տարիներին ձեռնարկներ են կազմակերպել, որոնք կենտրոնացած են եղել ազրպէյճանցի լոպիիստների կողմից որոշ թեմաներ առաջ տանելու վրայ: Դրանց թւում է «Աթլանթիք Քաունսըլ» կազմակերպած ձեռնարկը, որի ընթացքում կարեւորուել են «Ազրպէյճանի համաձայնեցուած ջանքերը` որպէս ՕԹԱՆ-ի գործընկեր իր նշանակութիւնը ցոյց տալու նպատակով»: Ձեռնարկը մասնակիցներից Պրենտա Շեֆըրը, այդ թւում` արտաքին գործերի նախարարի օգնական Էրիկ Ռուպինն ու «Աթլանթիք Քաունսըլ» նախագահ Ֆրետերիք Քեմփէյը ընդգծել են Կովկասում Եւրոատլանտեան ռազմական դաշինքի համար Ազրպէյճանի կարեւորութիւնը:

Յօդուածում տեղ է գտել նաեւ դեսպան Էլին Սիւլէյմանովի` «Փոտեսթա»-ի խմբի ղեկավար Էնթընի Փոտեսթայի հետ ստորագրած համաձայնագիրը, որն ուժի մէջ է մտել 2014 թուականի յունուարի 1-ից: Այդ համաձայնագրով վերջինս պէտք է քարոզի Ազրպէյճանի դիրքորոշումը բազմաթիւ հարցերի շուրջ, որի համար Պաքուն պէտք է ամսական 50 հազար տոլար փոխանցի նրա ընկերութեանը եւ փակի բոլոր լրացուցիչ ծախսերը:

Ֆրանսայի խորհրդարանի եւ 19 մարտ 2013-ին Փարիզի մէջ ստեղծուած Ֆրանսա-Ղարաբաղ բարեկամութեան շրջանակի անդամներ Արլեթ Կրոքոսթ (Ժողովրդային շարժումի համար միութիւն), Ֆրանսուա Փուփոնի (Ընկերվարական կուսակցութիւն) եւ Ֆրանսուա Ռոշպլուան (Ժողովրդավարներու եւ անկախներու միութիւն) ֆրանսական «Լը Մոնտ» օրաթերթին մէջ վերջերս լոյս տեսած իրենց յօդուածին մէջ գրած են. «ՏԱՀԵՇ»-ի կողմէ ամերիկացի լրագրող Ճէյմզ Ֆոլիի գլխատումը արդարօրէն միջազգային դատապարտում մը յառաջացուց: Ատկէ քանի մը օր առաջ եւս նոյնպիսի մահապատիժ մը գործադրուեցաւ: Այդ զոհը եւս քաղաքային մըն էր: Այդ զոհին դահիճները ոչ մէկ արդարացում ունին, նոյնիսկ եթէ զայն նկատած են թշնամի-քարոզիչ: Ճիշդ է, որ զինք բռնած են ճինզ եւ մարզական կօշիկներ հագած վիճակի մէջ, սակայն մահապատԻժէն առաջ զինուորական հագուստ հագցուցած էին, որպէսզի զայն ներկայացնեն իբրեւ թշնամի գաղտնի սպասարկութեանց գործակալ: Բարբարոսութեան մէկ այլ զոհ մըն էր Կարէն Պետրոսեանը: Ան հայ գիւղացի մըն էր, սակայն առանց ձեւականութիւններու սպաննուեցաւ ազրպէյճանցի բանակայիններու կողմէ: Անոր առեւանգման հանգամանքները տակաւին յստակ չեն եւ հնարաւոր է, որ առեւանգուած է Հայաստանի տարածքէն: Այս դէպքը ազրպէյճանական, հայկական եւ ղարաբաղեան զինեալ ուժերու միջեւ Հայաստանն ու Լեռնային Ղարաբաղը Ազրպէյճանէն բաժնող սահմանագիծին վրայ բազմաթիւ բախումներու գագաթնակէտն էր:

Պաքուի վարչակարգին կողմէ հրահրուող քայլերու ակնյայտ նպատակը Ալիեւի եւ Սարգսեանի` Սոչիի հերթական բանակցային փուլին մէջ միւս կողմի վրայ ճնշում գործադրելն էր: Բախումներուն իբրեւ հետեւանք` երկու կողմէն շուրջ 30 մարդ սպաննուեցաւ:

Արձագանգելով Ճէյմզ Ֆոլիի սպանութեան` Միացեալ Նահագներու նախագահ Օպամա յայտարարեց. «ՏԱՀԵՇ քաղցկեղ մըն է, որ 21-րդ դարուն մէջ տեղ չունի»: Ի հակադրութիւն ասոր, որոշ անվախ դիւանագէտներ հաւանաբար կը կարծեն, որ հայերով բնակուած Լեռնային Ղարաբաղի Հանրապետութիւնը պէտք է վերադառնայ Ազրպէյճանի հովանիին տակ, ուրկէ ան ազատած է 20 տարի առաջ ապագաղութատիրական պատերազմի իբրեւ արդիւնք: Ասիկա ոչ մէկ ձեւ կրնայ ընթացիկ բանակցութիւններու առարկայ դառնալ: Բոլորին համար յստակ պէտք է ըլլայ` կարելի չէ Ղարաբաղի նման ժողովրդավարական երկրէ մը պահանջել վերադառնալ Ազրպէյճանի նման բռնատիրական պետութեան գիրկը, յատկապէս երբ վերջինիս նախագահը կը յայտարարէ, որ հայերը ուր ալ ապրին, իր երկրին թշնամիներն են:

Ալիեւի վարչակարգը իրապէս, մոլորակի ամէնէն ճնշող վարչակարգերէն է: «Էմնըսթի ինթերնեշընըլ», «Հիումըն Ռայց Ուոչ» եւ «Լրագրողներ առանց սահմաններու» կազմակերպութիւններու կողմէ պարբերաբար դատապարտուած ազրպէյճանական վարչակարգը իր սեփական քաղաքացիներու` նոյնիսկ ազգութեամբ ազրպէյճանցիներու համար սպառնալիք է, որուն մասին կը վկայեն Լէյլա եւ Արիֆ Էունուսներու եւ Ռասուլ Միրքատիրովի կամայական կալանաւորումները: Այդ պայմաններուն մէջ դժուար չէ պատկերացնել այն ճակատագիրը, որ կը սպասէր Լեռնային Ղարաբաղի մէջ ապրող հայերուն. ճակատագիր մը, որ ապրեցան, երբ 1990-ական թուականներուն ազրպէյճանական վարչակարգին կողմէ կազմակերպուած ջարդերը զիրենք մղեցին իրենց սեփական անկախ պետութիւնը ստեղծելու:

Այն, ինչ որ յստակ է, եւ մենք կը ցաւինք անոր համար, այն է, որ Հայաստանի եւ Ազրպէյճանի միջեւ ներկայ բանակցութիւնները հաւանաբար դատապարտուած են տապալման: Մէկ կողմէ որովհետեւ այս բանակցութիւնները տեղի կ՛ունենան գլխաւոր խնդրոյ առարկային` Լեռնային Ղարաբաղի քաղաքացիներուն եւ անոնց կողմէ ընտրուած ներկայացուցիչներու բացակայութեան: Միւս կողմէ` ոչ ճկուն դիրքորոշման պատճառով Իլհամ Ալիեւի, որ մտադիր է վերադառնալ ստալինեան իշխանութեան հաստատած գաղութատիրական սահմաններուն` հակառակ իր երկրին կողմէ սկիզբ առած ու պարտութեամբ աւարտած պատերազմին եւ իր անընդունելի վերաբերմունքին, որուն մասին անգամ մը եւս կը վկայէ Կարէն Պետրոսեանին սպանութիւնը: Այդ սպանութիւնը ռազմական յանցագործութիւն է, եւ ուրմեն, Իլհամ Ալիեւը միջազգային դատարանի առջեւ կանգնեցնելը արդարացի է»:

Հաւրեզք կը գտնուի Մուսուլէն 70 քիլոմեթր հեռաւորութեան վրայ: Մուսուլը ներկայիս կը գտնուի «Իսլամական պետութեան» իշխանութեան տակ:

Հաւրեզքցի Հայերու Ինքնապաշտպանութեան Ջոկատներէն Մէկը

Գիւղապետը ամէն գիշեր իր տան բակին մէջ հանդիպում կ՛ունենայ գիւղի այր մարդոց ու երիտասարդներուն հետ` զանոնք քաջալերելու համար: Թէեւ գիւղը ապահով է, սակայն գիւղապետը կ՛ուզէ, որ այր մարդիկը կազմ ու պատրաստ ըլլան որեւէ անակնկալ զարգացում դիմակայելու:

Նշենք, որ Հաւրեզք գիւղը հիմնուած է Վասպուրականի հերոսամարտի մասնակից խմբապետ Լեւոն Շաղոյեանի ջանքերով, 1920-ականներուն: 1970-ական թուականներուն իրաքեան բանակի եւ քրտական զինեալ խմբաւորումներու միջեւ բախումներու պատճառով գիւղի հայ բնակչութիւնը գաղթած է: Հաւրեզքը վերահիմնուած է 2005-ին,  Քիւրտիստանի դեմոկրատական կուսակցութեան անդամ Սարգիս Աղաճանի ջանքերով, որ կը համակարգէ քրիստոնեայ փոքրամասնութիւններուն (քաղդէացիներ, ասորիներ, հայեր) հետ քրտական վարչակարգին աշխատանքները: Քրտական աջակցութեամբ Հաւրեզքի մէջ 2005-ին կառուցուած է 115 տուն: Վերաբնակող հայերը եկած են Պաղտատէն, Պասրայէն եւ Մուսուլէն: Ներկայիս Հաւրեզքի մէջ կը բնակի 90 հայ ընտանիք:

Իրաքի մէջ հայերուն թիւը 25 հազար էր, սակայն վերջին տարիներուն ապահովական պատճառներով այդ թիւը նուազած է:

Տեսանիւթը հոս`