Երբ Կաղանդի շրջանը կը մօտենայ, ամէն ինչ կը ծածկուի փուէնսեթիաներուն կարմիրով: Անոնք Կաղանդի ամէնէն շատ սիրուած զարդարանքներէն մէկն են: Սակայն ինչպէ՞ս Մեքսիքայէն եկած արեւադարձային այս բոյսը դարձած է միջազգային Կաղանդի խորհրդանիշներէն մէկը:

Փուէնսեթիան հարուստ պատմութիւն մը ունի: Այս արեւադարձային թուփէն գոյութիւն ունին մօտաւորապէս 100  տեսակներ: Իրենց բնական միջավայրին մէջ անոնք կրնան մինչեւ 3.5 մեթր աճիլ: Մեքսիքայի բնիկ ալթեքները ծանօթ էին այս թուփին, զոր կ՛անուանէին «Քուէթլաքսոչիթլ», որ կը նշանակէ «մորթի ծաղիկ»: Ազթեքները այս բոյսը կը գործածէին, օրինակի համար, հագուստները ներկելու, կամ կրօնական արարողութիւններու ընթացքին, որովհետեւ անոնց համար կարմիր գոյնը մաքրութեան խորհրդանիշն էր:

Սակայն գիտէ՞իր, թէ անոր կարմիր բաժինները ծաղիկին թերթերը չեն, այլ` բոյսին տերեւները: Ծաղիկները թուփին կեդրոնը գտնուող փոքրիկ դեղին ծիլերն են, մինչ կարմիր տերեւները կրնան ըլլալ նաեւ` վարդագոյն, ճերմակ կամ դեղին: Փուէնսեթիաները, որոնք ճանչցուած են իբրեւ «ասիական ծաղիկը» կամ «մեքսիքական բոցէ տերեւը», կը ծաղկին դեկտեմբեր ամսուն, հետեաբար անոնք Կաղանդի ամէնէն յարմար բոյսերն են:

Փուէնսեթիաները նախ կը հասնին Միացեալ Նահանգներ, 19-րդ դարուն: Անոնց անունը եկած է Միացեալ Նահանգներու Մեքսիքայի առաջին դեսպանին անունէն: Ճոէլ Ռոպըրթց Փուէնսեթ այս թուփին ծանօթացած է հարաւային Մեքսիքայի վայրի դաշտերուն մէջ, 1828-ին: Իր ազատ ժամերուն ան կը սիրէր պարտիզպանութեամբ եւ բոյսերով զբաղիլ: Ան այս թուփը հետը բերած է Հարաւային Քարոլայնա, երբ Միացեալ Նահանգներ վերադարձած է:

Սակայն ի՞նչ է փուէնսեթիային կապը Կաղանդին հետ: Ըստ մեկնաբանութեան մը, անիկա կը խորհրդանշէ Բեթղեհեմի աստղը, որ մոգերուն ցոյց տուաւ Յիսուս Մանուկին ծննդավայրը հասցնող ճամբան:

Իսկ մեքսիքական աւանդութիւն մը կը պատմէ ,որ Փեփիթա անունով աղքատիկ փոքրիկ աղջիկ մը տխուր էր, որովհետեւ ան Յիսուս Մանուկին չէր կրնար նուէրներ տանիլ միւս փոքրիկներուն նման: Իմաստուն մը կը փորձէ զայն մխիթարել` ըսելով, թէ նոյնիսկ ամէնէն համեստ նուէրը, երբ սիրով կը տրուի, մեծ գնահատանք կը ստանայ: Հետեւաբար Փեփիթա կ՛երթայ ճամբուն եզերքը բուսած, ոչ շատ գեղեցիկ թուփէ մը տերեւներ քաղելու եւ այդ տերեւներու փունջը կը տանի Յիսուս Մանուկին նուիրելու: Իր փունջը զետեղելու ժամանակ հրաշք մը կը պատահի. պարզ, կանաչ տերեւները գեղեցիկ մութ կարմիր գոյն մը կը ստանան: Եւ այդ դէպքէն ի վեր բոլոր վայրի փուէնսեթիաները վառվռուն գոյներով կը ծածկուին Կաղանդի շրջանին: Անոնք կը դառնան «Լաս Ֆլորես տը լա նոչէ պուէնա»` «Սուրբ գիշերուան ծաղիկները»:

Խոհագիր

Կաղանդի Անուշեղէններ

Ա – Ոսկեգոյն Պիւշը

Պէտք ունիս (8 հոգիի համար) – 4 հաւկիթ, 25 կ կարագ, 120 կ շաքար, քիչ մը վանիլա, 100 կ ալիւր, 25 կ քաքաօ, 33 սանթիլիթր քրեմ, 200 կ կարկանդակի տուրմ, արքայամորի (ֆրամպուազ) անուշ, արծաթագոյն շաքարէ ուլունքներ, ոսկեգոյն շաքար, պտղունց մը աղ:

Պատրաստութիւն

1 – Փուռը վառէ 210 աստիճան տաքութեան վրայ: Կարագը հալեցուր, հաւկիթներուն ճերմկուցները բաժնէ դեղնուցներէն: Ճերմկուցներուն վրայ պտղունց մը աղ դիր եւ զանոնք մեքենայով զարկ, մինչեւ որ ուռին:

2 – Խորունկ ամանի մը մէջ զարկ հաւկիթի դեղնուցները` շաքարին եւ վանիլային հետ: Աւելցուր քաքաոն, ալիւրը եւ կարագը: Խառնէ: Վերջապէս աւելցուր ձիւնի նման զարնուած հաւկիթի ճերմկուցները եւ դարձեալ խառնէ:

3 – Փուռի յատուկ քառանկիւն ափսէի մը վրայ փուռի մէջ եփելու յատուկ թուղթ դիր: Ափսէին մէջ պարպէ խմորը եւ տափակ սփաթիւլով մը զայն տարածէ, մինչեւ որ խմորը մօտաւորապէս կէս սանթիլիթր լայնքով քառանկիւնի ձեւ ստանայ: Խմորը փուռին մէջ եփէ 12 վայրկեան:

4 – Ափսէն փուռէն հանելէ ետք կարկանդակին վրայ դիր քիչ մը խոնաւցուած մաքուր խոհանոցի անձեռոց մը: Ափսէն դարձուր եւ հանէ վրայի թուղթը: Կարկանդակը սեղմ ոլորէ անձեռոցին հետ: Ձգէ, որ այս ձեւով պաղի:

5 – Տուրմը տաշէ: Քրեմը եռացուր: Տուրմը դիր խորունկ ամանի մը մէջ, վրան պարպէ քրեմը: Խառնէ: Ձգէ, որ պաղի, եւ ապա զայն սառնարանը դիր 2 ժամ:

6 – Խմորը զգուշութեամբ բաց: Պատառաքաղով մը զայն բազմաթիւ տեղեր ծակծկէ, ապա զայն ծածկէ արքայամորի անուշի բարակ խաւով մը:

7 – Մեքենայով զարկ տուրմով քրեմը, մինչեւ որ խառնուրդը կարծրանայ: Այս քրեմին կէսը տարածէ անուշի խաւին վրայ, ապա պիւշը ոլորէ:

8 – Տափակ դանակով մը պիւշին վրայ մնացած քրեմը քսէ: Զայն սառնարանը դիր 24 ժամ: Պիւշին երկու ծայրերը կտրէ եւ զայն զարդարէ արծաթագոյն ուլունքներով եւ ոսկեգոյն շաքարով:

Բ – Կաղանդի Տուրմէ Պատառիկներ

Պէտք ունիս (մօտաւորապէս 20 տոպրակի համար)  – 200 կ սեւ տուրմ, 100 կ քորն ֆլէյքս, 50 կ կարագ, 15 նարինջի քաղցրացուած կեղեւի ճիւղիկներ, ոսկեգոյն շաքար, թուղթէ պզտիկ կարկանդակի գաւաթիկներ:

Պատրաստութիւն

1 – Տուրմը եւ կարագը կտրտէ եւ զանոնք պզտիկ կաթսայի մը մէջ դիր: Շատ մեղմ կրակի վրայ զանոնք հալեցուր` փայտէ դգալով մը խառնելով:

2 – Նարինջի կեղեւի ճիւղիկները պզտիկ կտորներու վերածէ: Խորունկ ամանի մը մէջ միասին խառնէ նարինջի կեղեւներու կտորները եւ քորն ֆլէյքսը:

3 – Տուրմը պարպէ քորն ֆլէյքսներուն վրայ: Զգուշութեամբ խառնէ, որպէսզի տուրմը ամբողջովին ծածկէ քորն ֆլէյքսները` առանց զանոնք փշրելու:

4 – Սուրճի երկու դգալներ գործածելով` իւրաքանչիւր թուղթէ գաւաթիկին մէջ դիր այս խառնուրդէն պզտիկ կոյտ մը: Վրան ոսկեգոյն շաքար սրսկէ: Զանոնք սառնարանին մէջ դիր 30 վայրկեան, որպէսզի կարծրանան:

Կրնաս սեւ տուրմի կողքին գործածել նաեւ ճերմակ տուրմ եւ կաթով տուրմ:

3 – Տաքուկ Նեկտարը

Պէտք ունիս – (4 հոգիի համար) – 1 լիթր խնձորի հիւթ, 2 ճիւղիկ կասիա, 2 աստղ անիսոն, 2 մեխակի գամեր, լիմոնի մը կեղեւին տաշուքը, պտղունց մը փոշի կոճապղպեղ:

Պատրաստութիւն

Բոլոր նիւթերը միասին տաքցուր, եւ ապա ձգէ, որ հանգչի: Զայն համտեսէ գաղջ, կտոր մը պիւշի հետ:

Ինչո՞ւ Կաղանդի Ծառի Կոճղ» Կ՛ուտենք

Ժամանակին, ըստ սովորութեան, Կաղանդի շրջանին, 24 դեկտեմբերին Ս. Ծնունդը տօնող երկիրներուն մէջ Ծնունդին գիշերը կրակարանին մէջ կը դրուէր ծառի կոճղի կտոր մը եւ կը ձգուէր, որ անիկա դանդաղօրէն վառի մինչեւ Նոր Տարի:

Մարդիկ ասիկա բախտաբեր սովորութիւն կը համարէին: Ներկայիս այս «Ծառի կոճղը» դարձած է Կաղանդի աւանդական թխուածք մը` պիւշ, որուն ձեւը կը յիշեցնէ ծառի մը հաստ ճիւղը:

Գիտէի՞ր, Թէ…

– … Կաղանդի առտուն Միջազգային անջրպետային կեդրոնին մէջ մնացող աստղաւաւորդններն ալ կը տեսնեն, թէ Կաղանդ Պապան եկած է նուէրներ դնելու իրենց ծառին տակը, 400 քմ բարձրութեան վրայ:

– Կարգ մը երկիրներու մէջ, ինչպէս` Քանատա, Միացեալ Նահանգներ եւ Զուիցերիա, կարելի է Կաղանդի բնական ծառ վարձել:

– Այս երկիրներուն մէջ մարդիկ, որոնք յաճաք բնական ծառեր կը գնեն զարդարելու համար, այդ ծառերը տաստինգ օր տուներուն մէջ պահելէ ետք կը լքեն մայթի մը վրայ:

– Սակայն երբ ծառը կը վարձուի, գործածուել ետք անիկ կրնայ իր կեանքը շարունակել: Եթէ անիկա տակաւին փոքր է, կը ձգուի իր թաղարին մէջ, մինչեւ աճի: Եթէ արդէն աճած ծառ մըն է, հողին մէջ կը տնկուի: Իսկ եթէ ծառը երկար ժամանակ տաքուկ տան մը մէջ մնալէ ետք փճացած է, կը վերամշակուի եւ կը կտրտուի:

Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել երկու պատկերներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող ութ տարբերութիւնները:

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող երկու եղջերուները:

Կրնա՞ս օգնել Կաղանդ Պապայի եղջերուին` գտնելու համար իր զանգակներուն հասցնող ճամբան:

Մենք ի՞նչ գիտենք Կաղանդ Պապային բնակած վայրին մասին…

– Հիւսիսային բեւեռը երկրագունդին ամէնէն հիւսիսը գտնուող կէտն է: Հոն ցամաք չկայ, պարզապէս ջուրին մակերեսին վրայ սառոյցի խաւ մը` 2-3 մեթր հաստութեամբ:

– Ոչ մէկը կ՛ապրի Հիւսիսային բեւեռին վրայ. սակայն կան մարդիկ, որոնք կը բնակին հիւսիսային բեւեռին մերձ շրջաններուն` Արքթիքի շրջանակին մէջ:

– Հիւսիսային բեւեռին մէջ ջերմաստիճանը կը խաղայ 0 աստիճանէն (ամառը) -43 աստիճանի (ձմրան) միջեւ:

– Հիւսիսային բեւեռը տարուան կէսը կ՛անցընէ մութի մէջ: Արեւը կը սկսի ծագիլ հիւսիսային բեւեռի վրայ 21 մարտի շուրջ եւ մար չի մտներ մինչեւ մօտաւորապէս 21 սեպտեմբեր: Յաջորդ վեց ամիսներու ընթացքին այդ բեւեռային շրջանին վրայ ամբողջովին մութ պիտի ըլլայ թէ՛ ցերեկին, թէ՛ ալ գիշերը:

– Ալասքայի մէջ գոյութիւն ունի «Հիւսիսային Բեւեռ» կոչուած քաղաք մը: Անոր փողոցները կը կրեն տարօրինակ անուններ` «Սանթա Քլոզ փողոց», «Սէյնթ Նիքոլաս փողոց»: Իսկ անոր փողոցները լուսաւորող լամբերը Կաղանդի գաւազանի ձեւ շաքարներու կերպարանքը ունին:

Աշխարհին  Շուրջ

Կաղանդի Կարճ Լուրեր

– Աշխարհի ամէնէն մեծ Կաղանդի պիւշը 1174 մեթր երկարութիւն ունի: Անիկա շինուած է 2012 թուականին, սպանացի խոհարարներու կողմէ:

– Գիտէի՞ր, թէ Ճափոնի մէջ, Կաղանդի շրջանին,  բարձր շէնքերու ապակիները լուացող աշխատաւորները երբեմն Կաղանդ պապայի հագուստներ հագած կ՛աշխատին:

– Սուտորսան Փաթթնայք հնդիկ աւազի արուեստագէտ մըն է, որ բազմաթիւ վարձատրութիւններ ստացած է իր գործերուն համար: 2013-ին ան շինած է 7.50 մեթր բարձրութիւն եւ 22 մեթր լայնք ունեցող Կաղանդ պապայի եւ Յիսուսի աւազէ արձան մը` աշխարհին մէջ խաղաղութեան մասին արտայայտուելու համար: Հնդկաստանի հիւսիս-արեւելքը` Փուրիի ծովափին վրայ «քանդակուած» այս հսկայական արձանը կարօտած է 1000 թոն աւազի եւ 3 օրուան աշխատանքի` արուեստագէտին եւ անոր 25 օգնական աշակերտներուն համար:

– Ամէն տարուան աւարտին Զուիցերիոյ Սամնաոն քաղաքին մէջ տեղի կ՛ունենայ  կաղանդ պապաներու աշխարհի ախոյեանութիւնը: Կաղանդ պապաները կու գան աշխարհի զանազան կողմերէն` մասնակցելու համար իւրայատուկ մրցումներու, ինչպէս` ծխնելոյզ բարձրանալ, նուէրները փաթթել, սահնակով նուէրները բաժնել…

– Քոքս հսկայական աքուարիումը կը գտնուի Սէուլի մէջ, Հարաւային Քորէա: Դեկտեմբեր ամսուն այդ վայրը այցելողներուն անակնկալ մը կը սպասէ: Հոն Կաղանդ պապան պարզապէս նուէրներ չի բաժներ, այլ կը սուզուի աքուարիումին ջուրերուն մէջ` կերակրելու համար աղկերները:

Ձեռային Աշխատանք

Կաղանդի Զարդարանքներ

1.- Կանաչ թագ

Այս իւրայատուկ թագը կրնաս գործածել տան դուռերը զարդարելու համար: Ճերմակ կամ մութ կանաչ խաւաքարտի մը վրայ բաց կանաչ ջրաներկով ձեռքերուդ հետքերը տպէ: Ձգէ, որ չորնան: Ապա ձեռքերուն շուրջէն կտրէ եւ զանոնք իրարու հետ փակցուր` շրջանակ մը կազմելով: Կարմիր ժապաւէնի կտորով մը հանգոյց մը ըրէ եւ զայն թագին վրայ փակցուր:

2.- Կաղանդի տերեւներու շղթայ

Մութ եւ բաց կանաչ խաւաքարտերու վրայ գծէ եւ կտրէ տարբեր չափերով Կաղանդի տերեւներ: Կարմիր, դեղին, ճերմակ խաւաքարտերու վրայ գծէ եւ կտրէ պզտիկ կլորակներ: Զանոնք փակցուր կպչուն երիզի կտորներով, բարակ պարանի մը վրայ:

3.- Ձիւնամարդը

Ճերմակ խաւաքարտի մը վրայ գծէ պարուրաձեւ կլորակ մը: Ուշադրութիւն. կեդրոնի կլորը պէտք է բաւական մեծ մնայ. անիկա ձիւնամարդին գլուխն է: Պարուրաձեւ կլորակը կտրէ: Սեւ եւ նարնջագոյն ներկերով գծէ ձիւնամարդին աչքերը, բերանը եւ քիթը: Գլուխի կլորակը ծալէ դէպի վեր: Սեւ խաւաքարտի մը վրայ գծէ եւ կտրէ ձիւնամարդուն գլխարկը եւ թեւերը: Զանոնք փակցուր ձիւնամարդուն վրայ: Գլխարկին վրայ պզտիկ թել մը փակցուր: Պարուրաձեւ կլորակին ծայրէն քիչ մը քաշէ ձիւնամարդին մարմնին ձեւ տալու համար: Ձիւնամարդը պատրաստ է կախուելու Կաղանդի ծառին վրայէն:

4.- Կաղանդի ծառ

Այս ծառերուն համար կրնաս գործածել տարբեր նուէրի թուղթեր կամ պարզապէս գունաւոր թուղթեր: Խաւաքարտի կտորներու վրայ փակցուր այդ տարբեր թուղթերու կտորները: Անոնց վրայ գծէ եւ կտրէ եռանկիւններ: Այս եռանկիւնները լաթակալներու վրայ փակցուր զօրաւոր խէժով մը: Ծառերուն գլխուն փակցուր փայլուն աստղ մը եւ ետեւէն կպչուն երիզի կտորով մը թելի կտոր մը փակցուր: Այս փոքրիկ ծառերը կրնաս գործածել մեծ Կաղանդի ծառիդ վրայ կախելու համար, կամ` պատուհաններն ու դուռերը զարդարելու համար:

Կաղանդ Պապուկներ

Այս Կաղանդ պապուկները շինուած են փայտէ լաթակալներով: Անոնց մէկ երրորդը վարդագոյն ներկէ իսկ մնացած բաժինը` կարմիր: Ձգէ, որ չորնան: Կարմիր խաւաքարտի կտորի մը վրայ գծէ փոքրիկ գլխարկները, իսկ ճերմակ խաւաքարտի մը վրայ` մօրուքները: Զանոնք կտրէ եւ լաթակալներուն վրայ փակցուր: Սեւ մելան մատիտով մը գծէ Կաղանդ պապուկին աչքերը եւ բերանը: Իսկ կարմիր մելան մատիտով մը` անոր քիթը: Այս Կաղանդ պապուկները կրնաս ուղղակիօրէն անցընել Կաղանդի ծառի ճիւղերուն վրայ, կամ` զանոնք շարել սեղանին վրայ:

Ժամանց

Կէտերը իրարու միացուր 1-111` գտնելու համար պահուած պատկերը:

Կրնա՞ս գտնել Կաղանդ պապային համապատասխանող շուքը:

Կրնա՞ս օգնել Կաղանդ պապային` գտնելու համար իր մոյկերուն հասցնող ճամբան:

Ակռաները մեր կեանքին մէջ անհրաժեշտ են: Անոնք ուտելիքները կը բզկտեն, որպէսզի մենք կարենանք զանոնք դիւրութեամբ կլլել եւ մարսել: Անոնք կ՛օգնեն նաեւ խօսելու: Եւ վերջապէս, անոնք մաս կը կազմեն մեր անձնաւորութեան. երբ մենք գեղեցիկ ակռաներ ունենանք, մեր ժպիտն ալ գեղեցիկ կ՛ըլլայ:

Մենք պէտք է շատ հոգ տանինք մեր ակռաներուն, որովհետեւ նոյնիսկ եթէ անոնք էմայով` մեր մարմինին ամէնէն տոկուն նիւթով ծածկուած են, անոնք դիւրաբեկ են: Իւրաքանչիւր ճաշէ ետք անոնք յարձակումի կ՛ենթարկուին ուտելիքի մնացորդներով սնանող մանրէներուն կողմէ: Ցնցում մը կրնայ զանոնք կոտրել: Անոնք գանձեր են, որոնք պէտք է պահպանել:

***

Պատմութեան Ընթացքին

– Նախապատմական մարդիկը մեզի չափ ակռաներ ունէին, սակայն անոնց ծնօտը` աւելի մեծ էր: Անոնց ակռաները աւելի մեծ էին եւ ունէին աւելի խրթին ձեւ:

– Մինչեւ այսօր մարդիկ կը մտածէին, թէ ակռայի փտութիւնը սկսած է, երբ մէջտեղ եկած է երկրագործութիւնը մօտաւորապէս 11,000 տարիներ առաջ:

– Սակայն, ըստ վերջին ուսումնասիրութիւններուն: անոնք մէջտեղ եկած են 4000 տարիներ առաջ:

– Այդ ժամանակաշրջանին մարդիկ խոզկաղին, խոզակ եւ զօրաւոր պատեանով պտուղներ կ՛ուտէին: Այս չորս պտուղները շաքարով հարուստ են: Ասիկա կը յառաջացնէր փտութիւն, վէրք եւ բերանի գարշահոտութիւն:

– Գիտնականները այս բոլորը գիտեն, որովհետեւ անոնք գտած են 15,000 տարուան ոսկորներու մնացորդներ` Մարոքի քարայրներէն մէկուն մէջ: Հոն գտնուած բոլոր ակռաները փտած էին:

– Ասիկա փաստ մըն է, որ վայրի բոյսերն ալ երկրագործութեան արտադրած բոյսերով ուտելիքներուն նման գէշ են ակռաներուն համար:

***

Աղտոտ, Ծուռ Կամ Կտրուած Ակռաներ

Ակռային վրայ կը կազմուի ուտելիքի մնացորդներու եւ մանրէներու խաւ մը: Այս մնացորդներով սնանելով` մանրէները կ՛արտադրեն թթու մը, որ կը կրծէ ակռային էմայը եւ փղոսկրը: Ասիկա փտութիւն կը յառաջացնէ: Այս հիւանդութիւնն է, որ ակռան կը փճացնէ:

– Այս վնասակար խաւին դէմ ստոյգ զէնքերն են` առտու եւ իրիկուն 2 վայրկեան ակռաներու խոզանակումը, ֆլիւորով ակռայի դեղ, ակռայ մաքրելու դերձան եւ բերան ցօղուելու դեղ:

– Երբեմն մեր վերջնական ակռաները ծուռ կը բուսնին: Հետեւաբար պէտք է զանոնք իրենց տեղը դնել: Ասոր համար մօտաւորապէս 10-12 տարեկանին կարգ մը երեխաներ ակռայի «մեքենայ» կը դնեն:

– Երբեմն ակռաները բուսնելու բաւարար տեղ չեն ունենար ոսկորի հարցի մը պատճառով: Վերի ծնօտը իբրեւ կափարիչ կը բանի: Եթէ ան չմեծնայ, վարի ակռաները այդ «կափարիչին» տակ բանտարկուած կը մնան:

– Իսկ երբ պատահի, որ մեր ակռան կոտրուի, կարելի է զայն փակցնել: Սակայն պէտք է զայն անմիջապէս կ՛ամ կաթի մէջ, կա՛մ նոյն անձին լորձունքին մէջ պահել եւ ատամնաբուժին երթալ:

– Բազմաթիւ լուծումներ գոյութիւն ունին: Ակռան կարելի է դարձեալ «ցանել», վերանորոգել յատուկ նիւթով մը, կամ` ինկած կտորը փակցնել:

Տարիներու Ընթացքին

6-12 տարեկանին միջեւ կաթի ակռաները կը թափին եւ անոնց փոխարէն` կը բուսնին վերջնական ակռաները: Չափահաս տարիքին մենք կ՛ունենանք 32 ակռայ` 16 հատ վերը, 16 հատ վարը:

1.- Մօտաւորարէս 6 տարեկանին` 4 աղօրիները: Անոնք ուտելիքները կը տրորեն:

2.- Մօտաւորապէս 7 տարեկանին` կեդրոնական 4 կտրող ակռաները` հերձատամները:

3.- Մօտաւորապէս 8 տարեկանին` կողմի 4  հերձատամները:

4.- Մօտաւորապէս 9-10 տարեկանին` 8 նախաղօրիները, որոնք կը փոխարինեն կաթի աղօրիները:

5.- Մօտաւորապէս 11 տարեկանին` 4 շնատամները: Անոնք ուտելիքները կը փրցնեն:

6.-  Մօտաւորապէս 12 տարեկանին` 4 երկրորդ աղօրիները:

7.- 18-25 տարեկանին միջեւ` իմաստութեան 4 ակռաները:

Անասուններու Սուփըր–Ակռաները

Անասունները արտակարգ ակռաներ ունին: Ասիկա բնական է. առանց ակռայի` անոնք չեն կրնար ուտել: Առանց ուտելու` կարելի չէ ապրիլ: Ակռաները անոնց համար էական են:

ԿՈԿՈՐԴԻԼՈՍը ունի մօտաւորապէս 72 սուր ակռաներ: Անոնք չեն ծառայեր ծամելու, այլ` որսերը բռնելու: Ամէն երկու տարին անգամ մը անոնք կը նորոգուին: Վարի կողմէն երկու աւելի բարձր ակռաներ բերնէն դուրս կը ցցուին, նոյնիսկ երբ անոր բերանը գոց է:

ՇԱՆԱՁՈՒԿն ալ լաւ զինուած է: Ան ունի մօտաւորապէս հարիւր ակռայ, որոնք կը նորոգուին անոր ամբողջ կեանքին ընթացքին: Ակռայի շարքերը կը յառաջանան, երբ կը սկսին մաշիլ գլորուող գորգի մը նման:

– Միւս բոլոր կրծողներուն նման, նապաստակն ալ ունի մեծ ակռաներ, որոնք անդադար կը բուսնին. ամէն շաբաթ` 2 մմ: Կրծելով` անոր ակռաները կը մաշին:

– Նոյնն է պարագան ձիուն: Անոր ակռաները անդադար կը բուսնին: Եթէ անոնք գէշ կերպով մաշին կամ շատ բուսնին, անոր համար դժուար կ՛ըլլայ ծնօտը գոցել: Հետեւաբար ան լաւ չի կրնար ծամել եւ կրնայ մարսողութեան ծանր հարցեր ունենալ:

– Ամէնէն մեծ ակռաները փիղին ակռաներն են. անոր փղոսկրները կրնան մինչեւ 3 մեթր երկայնք ունենալ: Անոնք կտրող ակռաներ են: Ան ունի նաեւ չորս աղօրի ակռաներ` բոյսերը տրորելու համար: Անոնք միայն մէկ անգամ կը փոխարինուին, երբ կը մաշին:

ԾՈՎԱՓԻՂն ալ ունի երկար ակռաներ: Շնատամները անոր կը ծառայեն կառչելու եւ սառոյցին վրայ տեղափոխուելու:

– Ամէն մարդ գիտէ, թէ հաւերը ակռայ չունին: Սակայն ճուտիկը ունի մանր ակռայ մը` կտուցին ծայրը, իր ծնունդին: Ան շատ կարծր, փոքրիկ ուռեցք մըն է, որ անոր կարելիութիւնը կու տայ հաւկիթը կոտրտելու: Ապա անիկա կ՛անհետանայ:

Ատամնային Մրցանիշ

Ամերիկացի Վալ Քովփաքով կտրած է աշխարհի ամէնէն շատ ակռայի դեղի տուփիկներու հաւաքածոյի մրցանիշը: Ան ունի աշխարհի չորս կողմերէն հաւաքած տուփիկներ` Ճափոնէն, Քորտայէն, Չինաստանէն, Հնդկաստանէն եւ Ռուսիայէն:

Իսկ գիտէի՞ք, թէ ան ի՛նչ կ՛աշխատի: Այո՛, անշուշտ, որ ան ատամնաբուժ է: Իր յաճախորդները կրնան տեսնել այս իր հաւաքածոն Ամերիկայի Ճորճիա նահանգին մէջ գտնուող անոր ատամնաբուժարանին մէջ:

Ժամանց

Կրնա՞ս օգնել Կաղանդ Պապային` գտնելու համար իր կորսուած եղջերուին հասցնող ճամբան:

Կրնա՞ս գտնել երկու պատկերներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող ութ տարբերութիւնները:

Կրնա՞ս տախտակը ամբողջացնել` իւրաքանչիւր հորիզոնական եւ ուղղահայեաց, ինչպէս նաեւ 3×3 տուփիկներուն մէջ դնելով 1-9 թիւերը:

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող երկու կերպարները:

Սակայն ներկայիս, 21-րդ դարու սկիզբը մշակոյթը ժամանակի ընթացքին աւելի «միջազգային» կը դառնայ, եւ մարդիկ նուազ ժամանակ կ՛անցընեն իրենց ամբողջ կեանքը նոյն վայրին մէջ: Իբրեւ հետեւանք` բազմաթիւ տեղական սովորութիւններ կը կորսուին: Այս պատճառով է, որ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն կը փորձէ պահպանել տարբեր մարզերու մէջ, ինչպէս` արուեստի, արհեստի, երկրագործութեան, բժշկութեան, եւ այլն մարզերու, այս ժողովրդական վարպետութիւնները: Այս հայրենական ժառանգութիւնը շատ աներեւոյթ է, որովհետեւ անիկա մեզի համար այնքան բացայայտ է, որ մենք զայն կը մոռնանք: Մենք կ՛անդրադառնանք, որ անիկա կարեւոր է, երբ ան արդէն կորսուած է:

***

Փարիզի մէջ ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի պատասխանատուները հաւաքուեցան 24-29 նոյեմբերի միջեւ` ուսումնասիրելու եւ աշխարհի չորս կողմերէն տարբեր սովորութիւններու նոր անուններ աւելցնելու մարդկութեան հայրենական ժառանգութեան ցանկին վրայ: Այս ցանկին մէջ մենք կը հանդիպինք իրարմէ շատ տարբեր սովորութիւններու, ինչպէս, այս տարի ցանկին մէջ անցած, կուօքա (Կուատալուփէէն երաժշտութիւն մը), քափուէրան (պրազիլական պարի եւ մարզանքի խառնուրդ մարզաձեւ մը), Ալճերիայէն եւ Մարոքէն արկանի իւղի պատրաստութիւնը, Պելճիքայէն զանգակներու եղանակները, կամ` լիբանանեան զաժալը եւ հայկական լաւաշը: Լաւաշ հացի պատրաստութեան սովորութիւնը միակ հայկական սովորութիւնը չէ հայրենական ժառանգութեան ցանկին վրայ: Նախապէս արդէն ցանկին մէջ անցած են հայկական տուտուկը եւ իր եղանակները, խաչքարի շինութիւնը եւ խորհրդանիշը, եւ, վերջապէս, Սասունցի Դաւիթի առասպելը:

Լաւաշը` Անոր Պատրաստութիւնը
Իմաստը Եւ Աւանդական Հացի Երեւոյթը
Իբրեւ Մշակութային Արտայայտութիւն

Աւանդական լաւաշ հացը անբաժանելի մէկ մասը կը կազմէ հայկական խոհանոցին: Անիկա կը պատրաստուի կիներու պզտիկ խումբի մը կողմէ եւ կը կարօտի շատ աշխատանքի, համակարգումի, փորձառութեան եւ յատուկ վարպետութեան: Խմորը բաղկացած է պարզապէս ցորենի ալիւրէ եւ ջուրէ: Անիկա նախ կը շաղուի եւ ապա գունդերու կը բաժնուի: Այդ խմորի գունդերը կը տափակցուին, եւ այդ շատ բարակ խմորի թերթը կը դրուի յատուկ հաւկթաձեւ բարձի մը վրայ: Այս բարձին միջոցով խմորը կը փակցուի աւանդական թոնիրին պատին: Մօտաւորապէս 30 երկվայրկեան կամ մէկ վայրկեան ետք եփուած հացը կը բաժնուի փուռին պատէն:

Լաւաշ հացը ունի իր յատուկ տեղը նաեւ կեանքի սովորութիւններուն մէջ: Այս ձեւով, օրինակի համար, հարսնիքներուն ընթացքին անիկա կը դրուի նորապսակներուն ուսերուն վրայ` անոնց մաղթելու համար արգաւանդութիւն եւ բարգաւաճում: Ասոր կողքին, լաւաշի պատրաստութեան խմբային աշխատանքը կը զօրացնէ ընտանեկան, համայնքային եւ ընկերային կապերը: Երիտասարդ աղջիկներն ալ կ՛օգնեն հացին պատրաստութեան, մինչ այր մարդիկը կը զբաղին կաղապարներուն եւ փուռերուն շինութեամբ` իրենց վարպետութիւնը փոխանցելով ուսանողներուն եւ աշկերտներուն, որպէսզի գոյատեւէ լաւաշի պատրաստութեան այս սովորութիւնը:

Զաժալը` Արտասանուած Կամ
Երգուած Բանաստեղծութիւն

Այս տարի, առաջին անգամ ըլլալով, Լիբանանն ալ մուտք գործեց այս ոչ նիւթական մշակութային մարդկութեան ժառանգութեան ցանկին մէջ: Լիբանանեան զաժալը` արտասանուած կամ երգուած բանաստեղծութիւնը, շատ յատուկ սովորութիւն մըն է Միջին Արեւելքի մէջ: Անիկա տեղի կ՛ունենայ ընկերային կամ ընտանեկան հանդիսութիւններուն եւ առօրեայ կեանքին ընթացքին: Այս հաւաքոյթներուն ընթացքին բանաստեղծներու խումբերը բանաստեղծութիւններով կ՛արտայայտուին տարբեր նիւթերու մասին, ինչպէս` սէր, կարօտ, մահ, քաղաքականութիւն կամ նոյնիսկ առօրեայ կեանք: Անոնց կ՛ընկերանան տըրպաքքէի եւ տաֆֆի կշռոյթները: Բանաստեղծները եւ երաժիշտները նստած կ՛ըլլան լիբանանեան աղանդերներով եւ օղիի գաւաթներով լեցուն սեղաններու շուրջ: Անոնք զիրար «մարտի կը հրաւիրեն» ոտանաւորի տուներով: Ապա հանդիսատեսները անոնց ետեւէն կը կրկնեն այդ տուները: Այս բերանացի փոխանակումները կ՛արտայայտեն Լիբանանի գեղեցկութիւնը, համայնքներու միջեւ հաղորդակցութիւնը եւ համակեցութիւնը, կ՛օգնեն անհասկացողութիւնները լուծելու եւ զօրացնելու ընկերային միութիւնը:

Ճիշդ է, որ այս սովորութիւնները մէկ օրէն միւսը կորսուելու վտանգին մէջ չեն գտնուիր, սակայն կան նաեւ ուրիշ սովորութիւններ, ինչպէս, օրինակի համար, «իսուքութին», որ արեւմտեան Քենիայէն երկու համայնքներու յատուկ տօնակատարութեան աւանդական պար մըն է, որոնք «շտապ օգնութեան» պէտք ունին: Յաճախ տարիքոտ մեկնաբանողները իրենց յաջորդողներ չեն գտներ իրենց գիտութիւնը անոնց փոխանցելու համար: Դրամի եւ նիւթերու պակասը երբեմն արգելք կ՛ըլլայ երաժշտական գործիքներու եւ հագուստներու պատրաստութեան: Այս պարագաներուն անհրաժեշտ է պահպանութեան յատուկ ծրագիրներ կազմակերպել, որպէսզի դարեր գոյատեւած այս սովորութիւնները ամբողջովին չանհետանան:

Կաղանդ Պապայի Թզուկներու
Ամէնէն Մեծ Հաւաքը

Նոյեմբեր 29-ին Կաղանդի նոր մրցանիշ մը արձանագրուեցաւ: Թայլանտցի 9-15 տարեկան 1792 աշակերտներ, կարմիր, կանաչ, ճերմակ գլխարկներ, շապիկներ եւ տաբատներ հագուած, թզուկի կերպընկալէ սուր կեղծ ականջներ դրած, իրարու քով հաւաքուեցան` կազմելով երկրին նախկին անունը` «Սիամ» բառը եւ արձանագրեցին մրցանիշը` Կաղանդի թզուկներուն ամէնէն մեծ հաւաքին:

Թայլանտի մայրաքաղաք Պանքոկի մեծ վաճառատունի մը առջեւ հաւաքուած` անոնք իրենց այս դիրքը պահեցին հինգ վայրկեան եւ ապա հռչակուեցան «Կինէս»-ի աշխարհի մրցանիշներու յաղթականներ: Նախկին մրցանիշը արձանագրուած էր 2013-ին Անգլիոյ մէջ, ուր հաւաքուած էին 1110 Կաղանդի թզուկներ:

Հարցարան

Աշխարհին Շուրջ

1) Ո՞ր երկիրը կը ծածկէ Ովկիանիոյ ցամաքամասին գրեթէ ամբողջ տարածքը:

2) Ո՞րն է աշխարհի ամէնէն բարձր գագաթը:

3) Ո՞րն է Լատին Ամերիկայի մէջ ամէնէն շատ խօսուած լեզուն:

4) Ո՞ր երկրին կապուած է Կրինլանտը:

5) Ի՞նչ կը կոչուի աշխարհի ամէնէն մեծ եւ տաք անապատը:

6) Ո՞ր թուականին տեղի ունեցաւ Հարաւային Ափրիկէի մէջ ֆութպոլի Աշխարհի ախոյեանութիւնը:

7) Ո՞ր հատիկը հաւանաբար գտնուած է Եթովպիոյ մէջ:

8) Ո՞ր ովկիանոսին մէջ կը գտնուի Մորիս կղզին:

9) Ո՞րն է Ֆրանսայի ամէնէն մեծ թանգարանը:

10) Ո՞ւր կ՛ապրի Անգլիոյ թագուհին:

11) Ի՞նչ կը կոչուի Սպանիոյ նշանաւոր պարը:

12) Ի՞նչ կը կոչուի Շուէտի մայրաքաղաքը:

13) Ի՞նչ կը կոչուի ռուսական դրամը:

14) Ո՞րն է Զուիցերիոյ ամէնէն մեծ լիճը:

15) Քանի՞ գործօն հրաբուխ գոյութիւն ունի Իսլանտայի մէջ: Մօտաւորապէս 130, 150 կամ 170:

16) Քանի՞ յունական կղզիներ գոյութիւն ունին: Մօտաւորապէս 6000, 9000 կամ 15,000:

17) Ո՞ր անկախ ժողովուրդը կ՛ապրի Քանատայի հիւսիսը:

18) Ո՞ր գետը Մեքսիքան կը բաժնէ Միացեալ Նահանգներէն. Ռիօ Կրանտէ, Ռիօ Սան Խուան կամ Ռիօ Վերտէ:

19) Ո՞ր հնդիկ լեզուն յաճախ կը խօսուի Փերուի մէջ, սպաներէնի կողքին:

20) Ի՞նչ կը նշանակէ ճափոնական դրօշակին կեդրոնը գտնուող կարմիր կլորակը:

Պատասխանները՝ Վերջաւորութեան

 Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող երկու շուները:

Կրնա՞ս գտնել իւրաքանչիւր նկարի եւ վերի անկիւնի առաջին նկարին միջեւ գոյութիւն ունեցող երկու տարբեր մանրամասնութիւնները:

Կրնա՞ս տախտակը ամբողջացնել իւրաքանչիւր հորիզոնական եւ ուղղահայեաց, ինչպէս նաեւ 3×3 տուփիկներուն մէջ դնելով 1-9 թիւերը:

Կրնա՞ս օգնել մարդուն` գտնելու համար իր դրամապանակին հասցնող ճամբան:

Աշխարհին Շուրջ.  Պատասխանները

1) Աւստրալիա: 2) Էվերեսթ գագաթը, 8848 մեթր բարձրութեամբ: 3) Սպաներէն: 4) Դանիոյ: 5) Սահարա: 6) 2010: 7) Սուրճը: 8) Հնդկաց ովկիանոսին մէջ: 9) Լուվրը: 10) Պաքինկհամ փալասի մէջ: 11) Ֆլամենքոն, ան ծնած է Անտալուսիա շրջանին մէջ: 12) Սթոքհոլմ: 13) Ռուբլի: 14) Լեման լիճը: 15) 130: 16) Մօտաւորապէս 9000. անոնցմէ միայն 200-ը բնակուած են: 17) Ինուիթները: 18) Ռիօ Կրանտէ. Մեքսիքայի այս գետը կը կոչուի Ռիօ Պրաւօ տել Նորթէ: 19) Քեչուա լեզուն:  20) Արեւը:

10-12  տարեկան փոքրերն ալ ունին իրենց յատուկ ֆութպոլի միջազգային ախոյեանութիւնը` Տանոն նէյշընըլ քաուի, որուն կը մասնակցին 32 երկիրներ:

2000 թուականէն ի վեր գոյութիւն ունեցող այս ախոյեանութիւնը տեղի կ՛ունենայ ամէն տարի: Մինչեւ 2009 թուականը, ախոյեանութեան վերջին հանգրուանը տեղի կ՛ունենար Ֆրանսայի Փարիզ կամ Լիոն քաղաքներուն մէջ: 2010-էն սկսեալ այս միջազգային աւարտականը սկսաւ շրջիլ եւ տեղի ունենալ աշխարհին շուրջ նշանաւոր դաշտերու մէջ: Այս ձեւով, օրինակի համար, 2010 թուականին անիկա տեղի ունեցաւ Հարաւային Ափրիկէի մէջ, ուր նոյն տարի տեղի ունեցած էր 2010-ի Մոնտիալը: 2013 թուականին Լոնտոնի նշանաւոր Ուէմպըլի դաշտն է, որ զայն հիւրընկալած է:

Այս տարի աւարտական մրցումները տեղի պիտի ունենան Պրազիլի Սան Փաուլօ քաղաքի նշանաւոր Արմենա Քորենթիանզի դաշտին մէջ, ուր պիտի հաւաքուին աշխարհի չորս կողմերէն եկած 400 փոքր մարզիկներ:

Վեց ամիսներու ընթացքին տարբեր երկիրներուն մէջ տեղի ունեցած են տեղական, շրջանային եւ ապա ազգային խաղեր, որոնց ընթացքին յաղթող խումբը ներկայացուցած է իր երկիրը Պրազիլի մէջ: 14 եւ 15 նոյեմբերին տեղի ունեցան նշանակումի խաղերը: Այս խաղերը կը տեւեն 2×15 վայրկեան:

Վերջապէս, 16 նոյեմբերին տեղի ունեցաւ աւարտական մրցումը` Ճափոնի եւ Փարակուէյի միջեւ: Այս խաղը տեւեց 2×20 վայրկեան եւ խաղցուեցաւ 8 մարզիկներէ (առաւել` երեք փոխարինող) կազմուած խումբերով: Մրցումին աւարտին Ճափոնը բարձրացուց բաժակը` մէկ կէտ նշանակելով Փարակուէյի դէմ:

Ճի՞շդ, Թէ՞ Սխալ

Խաղաղականին Մէջ Կորսուած

37 տարեկան Խոսէ Սալվատոր Աշվարենկա Սալվատորէն ձկնորս մըն է: 2012-ի դեկտեմբերին ան կ՛երթայ շանաձուկ որսալու` մօտաւորապէս 15 տարեկան պատանիի մը հետ:

Զօրաւոր փոթորիկ մը անոնց նաւը կը հեռացնէ ծովափէն: Անոնց վառելանիւթը կը սպառի, եւ անոնք Խաղաղական ովկիանոսին վրայ կը շրջին հովի ազդեցութեան տակ: Մէկ ամիս ետք պատանին կը մահանայ անօթութենէն եւ ծարաւէն:

Խոսէ կը վերապրի. ան կը խմէ անձրեւին ջուրը, իր մէզը եւ կրիայի արիւն: Ան կ՛ուտէ ձուկ եւ թռչուն: 2014-ի յունուարին անոր նաւը կը հասնի Մարշալ կղզիներու ծովափ, 12,500 քմ քշուելէ ետք 13 ամիսներու ընթացքին: Ասիկա մրցանիշ մը կը համարուի: Անոր պատմութիւնը շատ յուզիչ է, սակայն նոյն ատեն բազմաթիւ հարցադրումներ կը ստեղծէ:

Անոր մարմնին վրայ գոյութիւն չունին ջուրի պակասի նշաններ, չորցած մորթ, նիհարութիւն, մինչ Ալվարենկա ջուրի պակասէ տառապած է մէկ տարուան ընթացքին:

Ան ծանրութեան ուշագրաւ նուազում մը չէ ունեցած, մինչ տառապած է ուտելիքի պակասէ… Չկան նաեւ Սէ. կենսանիւթի պակասի նշաններ, ինչպէս` ակռաներուն շուրջ փոսերու յայտնուիլ կամ արիւնող լինտեր:

* * *

Սակայն ուրիշ մասնագէտներ կը հաւատան անոր պատմութեան: Կորսուած նաւակ մը ծովային անասուններուն ուշադրութիւնը բնականօրէն կը գրաւէ: Հետեւաբար Ալվարենկա պարզապէս ձեռքը ջուրին մէջ կը դնէր զանոնք որսալու համար: Երկու քիլօ կշռող ձուկ մը կը պարունակէ մօտաւորապէս կէս լիթր ջուր: Մինչ կրեաներուն արիւնը շատ սննդարար է:

Իսկ ծովային հոսանքներու մասնագէտները կը հաստատեն, թէ անոր խոտորումը կարելի է այդ ջուրերուն մէջ:

Վերջապէս, ապրիլ ամսուան Ալվարենկա սուտը բացայայտող մեքենայի քննութիւն կատարեց եւ յաջողեցաւ` փաստելով, թէ ինք իրականութիւնը ըսած էր:

Սթրաթի, 3D Տպուած Ինքնաշարժը

Սթրաթի կերպընկալէ գնդիկներով շինուած ինքնաշարժ մըն է: Անոր 44 տարբեր տարրերը այդ կերպընկալէ գնդիկները գործածելով եւ հալեցնելով տպելը եղած է 44 ժամ: Մինչ դասական ինքնաշարժ մը շինելու համար մենք պէտք ունինք 22,000 կտորներու:

Ապա ինքնաշարժը կազմուեցաւ աւանդական ձեւով պատրաստուած կտորներ ալ (անիւներ, մեքենան, ապակին) գործածելով: Այս միջազգային առաջին տպուած ինքնաշարժը իրականութիւն դարձաւ ամերիկեան Լոքըլ Մոթորզ հաստատութեան կողմէ:

Ուտուելիք Կոթողներ

Երբ զբօսաշրջիկները կը մտածեն Անգլիոյ մասին, անոնք անմիջապէս կը յիշեն Պիկ Պեն ժամացոյցին նման կոթողներ, սակայն նոյն ատեն մեր միտքը կ՛իյնայ անգլիական նշանաւոր ուտելիքը` «Ֆիշ էնտ չիփսը» (Ձուկ եւ տապկուած գետնախնձոր): Ուտելիքի մասնագէտ արուեստագէտ մը իրարու խառնած է այս երկու տարբեր տարրերը եւ ստեղծած` իւրայատուկ արուեստի գործ մը:

Փրուտընս Սթէյթ վեց ժամ աշխատած է կազմելու համար Պիկ Պենի օրինակ մը` գործածելով 600 տապկուած գետնախնձորի կտոր: Ան իւրաքանչիւր կտոր զգուշութեամբ ընտրած է, որպէսզի անոնք նոյն չափերը ունենան:

Իսկ արդեօք այս «կոթողը» ուտելու համար մենք որքա՞ն ժամանակի պէտք պիտի ունենանք:

Ճորճ Կարմիր Ձուկին
Ուղեղի Վիրահատութիւնը

Ճորճ 10 տարեկան կարմիր ձուկ մըն է, որ կ՛ապրի Աւստրալիոյ մէջ: Անոր տէրերը շատ կը սիրեն զայն:

Սակայն անոր ուղեղին մէջ ուռ մը արգելք կ՛ըլլայ, որ ան բնական ձեւով սնունդ առնէ: Անոր տէրերը չեն վարանիր, կ՛որոշեն վիրահատութեան դիմել: Գործողութիւնը վտանգաւոր է եւ նուրբ: Ձուկը միայն 30 վայրկեան կրնայ աքուարիոմէն դուրս մնալ:

Լաւ պայմաններու տակ վիրահատութիւնը կարենալ իրականացնելու համար անասնաբուժը պէտք ունեցաւ գործածելու երեք դոյլ ջուրի: Առաջին դոյլի ջուրին մէջ ան դրաւ անզգայացնող դեղ մը` Ճորճը անզգայացնելու համար: Երկրորդ դոյլը կը պարունակէր նաեւ նոյն դեղէն, սակայն` նուազ քանակով: Դեղը ուղղակիօրէն կը ներարկուէր ձուկին բերնին մէջ, գործողութեան ընթացքին: Վերջապէս, երրորդ դոյլը կը պարունակէր թթուածինով հարուստ ջուր, որպէսզի Ճորճը արթննայ:

* * *

Ուռը հանելու համար զգուշութեամբ պէտք էր աշխատիլ, սակայն ամէնէն դժուար բաժինը եղաւ վէրքը գոցելը: Անասնաբուժը մանր կարեր ըրաւ եւ գործածեց յատուկ խէժ մը` զայն ամբողջովին գոցելու համար:

Վիրահատութիւնը շատ յաջող անցաւ, եւ Ճորճ արթնցաւ:

Առանց Տոպրակի Խանութը

Այս խանութին դարաններուն վրայ մենք չենք տեսներ պիսքուիի տուփիկներ, եփուած եւ սառած ճաշերու տուփեր, կամ թափանցիկ սէլլոֆանով փաթթուած միսի կտորներ:

Պերլինի մէջ այս աշնան իր դռները բացաւ առանց որեւէ մէկ տեսակ տոպրակի առաջին խանութը «Օրիճընըլ Ունվըրփաքեթ» (առանց ծրարումի): Ամէն ինչ կը ծախուի կշիռքով: Հետեւաբար մենք ստիպուած չենք գնելու մէկ քիլօ ալիւր` տարին անգամ մը կարկանդակ պատրաստելու համար:

Յաճախորդը կու գայ իր անձնական կերպասէ տոպրակով, ապակիէ անօթներով կամ կերպընկալէ տուփերով, եւ հոն զանոնք կը լեցնէ քորնֆլէյքսով, բրինձով կամ սփակեթիի տեսակներով: Ապա ան իր այս գնումները կշռել կու տայ եւ ըստ ծանրութեան կը վճարէ:

Ասիկա ուրիշ ձեւ մըն է պայքարելու համար թէ՛ վարանումին, թէ՛ ալ ապականումին դէմ: Մենք պէտք չենք ունենար գնելու մեզի պէտք եղածէն աւելին, իսկ նուազ ծրարում` կը նշանակէ նուազ աղբ, երկրագունդի նուազ ապականում:

Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել խաղցողին համապատասխանող շուքը:

Կրնա՞ս գտնել, թէ ո՛ր գնդակը ձգած է գաւազանիկները:

Կրնա՞ս ամբողջացնել տախտակը` գտնելով թիւերուն համապատասխանող տեղերը:

Կրնա՞ս օգնել այս խաղցողին` հաշուելու համար, թէ քանի՞ մարզակօշիկ կայ փորձի սենեակին մէջ:

:

Ըստ հին քարտեսի մը, որ կ՛ենթադրուի, թէ պատկանած է իտալացի հետախոյզին, Մարքօ Փոլօ Պերենկի նեղուցը անցնելով` այցելած է Ալասքան Քրիստափոր Քոլոպոսի Նոր աշխարհ հասնելէն 2 դար առաջ: Իրականութի՞ւն, թէ՞ ենթադրութիւն:

Երբ մենք ոեւէ երկու մը հարցնենք, թէ ո՛վ գտած է Ամերիկան, ան վստահաբար պիտի պատասխանէ` «Քրիստափոր Քոլոմպոս: 1492-ի հոկտեմբերին, Ճենովա քաղաքէն այս նաւապետը հասած է Պահամասներու ծովափներէն մէկը, երբ ան կը փնտռէր արեւմուտքէն անցնող ճամբայ մը` դէպի Ասիա: Այս դէպքը տակաւին մինչեւ այսօր կը յիշուի եւ Միացեալ Նահանգներու ու Քանատայի մէջ կը տօնուի Քոլոմպոսի օրը: Սակայն կրնայ ըլլալ նաեւ, որ ուրիշ իտալացի հետախոյզ մը` Մարքօ Փոլօ հասած է Նոր աշխարհ նաւապետէն 2 դար առաջ: Ուաշինկթընի քոնկրեսի գրադարանին մէջ գտնուող գիրքի մը ուսումնասիրութիւնն է, որ այս ենթադրութիւնը կը յառաջացնէ: Այս մագաղաթը կը կրէ 13-րդ դարու նշանաւոր ճամբորդին կնիքը, եւ ըստ երեւոյթին, ցոյց կու տայ արեւելեան Սիպերիան ամերիկեան ցամաքամասէն բաժնող Պերինկի նեղուցը, ինչպէս նաեւ` մօտակայ կղզիները եւ Ալասքայի ծովափները…

Խորհրդաւոր Քարտես Մը

Այս քարտեսի Քոնկրեսի գրադարանին մէջ կը գտնուի 1933 թուականէն ի վեր: Անիկա մաս կը կազմէր խումբ մը փաստաթուղթերու, որոնք գրադարանին նուիրուած էին իտալական պապեր ունեցող ամերիկացիի մը կողմէ: Սակայն այս վաւերաթուղթերուն տրցակը նոր ուսումնասիրուած է: Այդ քարտեսին եւ անոր ընկերացող գրութիւններուն հեղինակը կ՛ենթադրուի, որ Մարքօ Փոլոյի աղջիկներէն մէկն է` Պելլալան: Ան հոն կը պատմէ իր հօրը հանդիպումը սուրիացի վաճառականի մը հետ` Քամչաթքայի շրջանին մէջ: Երկու անձերը միասին անցած են Պերինկի նեղուցը եւ հասած` Ալասքա: Մարքօ հոն տեսած է փոկի մորթեր հագուած, գետնին տակը պատսպարաններու մէջ ապրող եւ ձուկ ուտող մարդիկ: Սակայն ինչո՞ւ ան բնաւ չէ խօսած այս ճամբորդութեան մասին իր պատմութիւններուն մէջ, մինչ ան նշանաւոր դարձած է յատկապէս իր «Հրաշալիքներու գիրքին» միջոցով: Կրնայ ըլլալ, որ ան կը կարծէր, թէ տակաւին Ասիա կը գտնուի, եւ իսկապէս չէ անդրադարձած այս յատուկ ճամբորդութեան կարեւորութեան… Կայ նաեւ ուրիշ հարց մը: Արդեօ՞ք այդ քարտեսը իսկական է: Նոյնիսկ եթէ ան սխալ կամ կեղծ փաստաթուղթ մըն է, գիտական ուսումնասիրութիւնները փաստած է, որ անիկա 15-րդ կամ 16-րդ դարու վաւերաթուղթ մըն է: Այս պարագային, անիկա կրնայ կրկնօրինակ մը ըլլալ, եւ ո՛չ իսկականը: Հակառակ այս բոլոր նշումներուն` անիկա կանխած է 1728-ին դանիացի հետախոյզին Պերինկի նեղուցը կտրելը:

Ամերիկան` Ո՞չ Շուտ Նոր Աշխարհ Մը

Ամերիկան գտնող առաջին մարդիկը հաւանաբար եղած են Ասիայէն նախապատմական ցեղախումբեր, որոնք Պերինկի նեղուցը կտրած են 20.000 տարիներ կամ աւելի առաջ, եւ որոնցմէ սերած են Ամերիկայի հնդիկ ցեղախումբերը: Պատմութեան մէջ, շատ աւելի ուշ, Ք. Ե. մօտաւորապէս 1000 թուականին Լիֆ Էրիքսըն Վայքինկ հետախոյզը, Կրինլանտէն մեկնած է եւ Թեր-նէօվի շրջանը գտած է. ան նոյնիսկ հանդիպած է հնդիկներու… որոնք զայն անմիջապէս փախուստի մատնած են:

Շատ հին ժամանակներէ քիչ թէ շատ հաւանական զրոյցներ կը շրջին դարերու ընթացքին ովկիանոսը կտրած փիւնիկեցի, հռոմէացի, իրլանտացի նաւապետներու մասին: Չինաստանի մէջ կը խօսուի նաեւ հազարաւոր տարիներ առաջ Խաղաղական ովկիանոսին դէպի միւս կողմը կատարուած ճամբորդութիւններուն մասին: Սակայն այս պատմութիւնները յաճախ կու գան աւանդական պատմութիւններէ, կամ նոյնիսկ` աւելի նոր հեքիաթներէ: Դժուար է զանազանել երեւակայականին եւ իրականութեան միջեւ: Ուրիշ միջնադարեան քարտես մը` Վինլանտի քարտեսը, որ կը ներկայացնէ Ամերիկայի արեւմտեան ծովափը, երկար ատեն անիկա սեպուած է իբրեւ իսկական. ապա բացայայտուած է, թէ ան կեղծ է: Տակաւին մինչեւ այսօր մասնագէտները կը շարունակեն վիճիլ այդ փաստաթուղթին մասին…

Հարցարան

Աշխարհի Շուրջ

1) Քանի՞ երկիր կայ Ասիոյ մէջ:
ա – 51, բ – 52, գ – 53:

2) Ո՞րն է Հնդկաստանի ազգային անասունը:

3) Ի՞նչ կը նշանակէ «Չինաստան» բառը չինարէնով:
ա – Ծագող արեւուն երկիրը, բ – Մար մտնող արեւուն երկիրը, գ – Կեդրոնի երկիրը:

4) Քանի՞ կղզիներ գոյութիւն ունին Ովկիանիոյ մէջ:
ա – Աւելի քան 100, բ – Աւելի քան 1000, գ – Աւելի քան 10.000:

5) Ո՞րն է Ամերիկայի ամէնէն մեծ երկիրը:

6) Ո՞րն է Միացեալ Նահանգներու մայրաքաղաքը:

7) Ո՞ր 15-րդ դարու աշխարհահռչակ նաւապետը` ծագումով Իտալիոյ Ճենովա շրջանէն է:

8) Ի՞նչ նշանաւոր շինութիւն Պերլին քաղաքը երկուքի բաժնած է 1961-1989 թուականներուն:

9) Ո՞րն է Եւրոպայի ամէնէն շատ այցելուած երկիրը:

10) Ո՞ր ովկիանոսին մէջ կը գտնուի Կրինլանտը:

11) Քանի՞ հատ Ռամսէս անունով եգիպտացի փարաւոն գոյութիւն ունեցած է:
ա – 1, բ – 7, գ – 11:

12) Քանի՞ տարբեր լեզուներ կը խօսուին Ափրիկէի մէջ:
ա – 500, բ – 1000, գ – Աւելի քան 2000:

 Պատասխանները Վերջաւորութեան

Գիտէի՞ր Թէ…

– Ասիան բոլոր մրցանիշերուն ցամաքամասն է. ան ամէնէն մեծն է, ամէնէն շատ բնակիչ ունեցողը, ամէնէն բարձր լեռներ եւ ամէնէն շատ կղզիներ ունեցողը: 2010 թուականին այս ցամաքամասին բնակչութեան թիւը կը հասնէր 4,121,242 ,000 այսինքն` աշխարհի բնակչութեան կէսէն աւելին:

– Հնդկաստան ժամանակին եղած է անգլիական գաղթավայր մը: 1947 թուականին երկիրը կ՛առնէ իր անկախութիւնը եւ երկուքի կը բաժնուի. արեւելքը` Փաքիստանի Տոմինիընը եւ արեւմուտքը` Հնդկական Միութիւնը: Հետագային, Փաքիստանը բաժնուած է երկուքի, Փաքիստան եւ Պանկլատէշ, իսկ Հնդկական Միութիւնը դարձած է Հնդկաստան:

– Ովկիանիան աշխարհի ամէնէն փոքր ցամաքամասն է, ինչպէս նաեւ` ամէնէն քիչ բնակիչ ունեցողը: Ան չորս մասի բաժնուած է. արեւմուտքը` Աւստրալիան, կեդրոնը` Մելանեզիան, հիւսիսը` Միքրոնեզիան, եւ արեւելքը` Փոլինեզիան: Ցամաքամասը բաղկացած է 16 անկախ պետութիւններէ եւ ուրիշ երկիրներու կողմէ ղեկավարուող 15 տարածքներէ:

Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել ծաղիկին հասցնող ճամբան:

Կրնա՞ս գտնել երկու պատկերներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող ութ տարբերութիւնները:

Կրնա՞ս բուրգը ամբողջացնել` գիտնալով, որ իւրաքանչիւր շրջանակի մէջի թիւը հաւասար է անոր տակը գտնուող երկու թիւերուն գումարումին: Այս ձեւով, 25+28= 53:

Կրնա՞ս գտնել շան համապատասխանող շուքը:

Պատասխաններ

1) 51, 2) Պենկալի վագրը, 3) Կեդրոնի երկիրը, 4) Աւելի քան 1000, 5) Քանատա, անոր տարածքը գրեթէ 10.000.000 քառակուսի քմ է, 6) Ուաշինկթըն, 7) Քրիստափոր Քոլոմպոս, անոր իսկական անունն է Քրիսթոքորօ Քոլոմպօ, 8) Պերլինի պատը. անիկա քաղաքին արեւելեան շրջանը կը բաժնէր արեւմտեան շրջանէն), 9) Ֆրանսա, 10) Ատլանտեան ովկիանոսին մէջ, 11) Ռամսէս փարաւոններ գահին վրայ բարձրացած են Ք. Ա. 1295-էն 1069 թուականին միջեւ, 12) Աւելի քան 2000. ասիկա կը համապատասխանէ ամբողջ աշխարհին մէջ խօսուած լեզուներուն մէկ երրորդին:

Մենք հիմա է, որ սկսանք հասկնալ, թէ ինչպէ՛ս հին եգիպտացիները իրենց ձեռքի ուժով կը քաշէին եւ կը տանէին բազմաթիւ թոներ կշռող հսկայական քարեր:

Եգիպտոսի բուրգերը շինողները տակաւին իրենց բոլոր գաղտնիքները չեն բացայայտած:

Առաջին բուրգերը շինուած են 4600 տարիներ առաջ: Այդ ժամանակաշրջանին ո՛չ փոխադրակառքեր, ո՛չ ալ բեռնաբարձ մեքենաներ գոյութիւն ունէին:

Միայն երեւակայութեան եւ ֆիզիքական ուժին շնորհիւ էր, որ կարելի էր նման շինութիւններ բարձրացնել:

Սակայն հնաբանները տակաւին չեն հասկցած, թէ եգիպտացիները ինչպէս կրնային քաշել տանիլ այդ հսկայական քարի կտորներն ու բազմաթիւ թոներ կշռող արձանները` անապատին ընդմէջէն: Պատասխանը եկած է Ք. Ա. 20-րդ եւ 19-րդ դարուն միջեւ ապրած, ընկերութեան մէջ բարձր  դիրք ունեցող Ճէհութիոթէփի գերեզմանին պատերուն վրայ գտնուած գեղանկարչութենէ մը: Այդ նկարչութեան մէջ կան տարրեր, որոնք անոնց օգնած են բացատրութիւնը գտնելու:

* * *

Այդ նկարչութեան մէջ կարելի է տեսնել սահնակի մը վրայ հսկայական արձան մը: Խումբ մը մարդիկ կը պատրաստուին այդ արձանը քաշելու: Սակայն ճիշդ սահնակին առջեւը մարդ մը ծռած է եւ կարծէք ջուր կը թափէ:

Հնաբանները այս փորձը կատարած եւ անդրադարձած են, թէ ճիշդ քանակով ջուր թափելու պարագային կարելի է քարը տեղափոխելու համար պէտք եղած ուժը կէսի իջեցնել:

Ինչպէս Կը Շինուէին Բուրգերը

1.- Քարի կտորները յաճախ կրահողէ էին: Անոնք կը հանուէին քարահանքէ մը, ապա նաւով կը փոխադրուէին Նեղոս գետին վրայէն:

2.- Աւելի քան 2 թոն կշռող այս քարերը փոխադրելու համար, գործաւորները կը գործածէին ծառի կոճղեր, որոնց վրայ կը դնէին քարերը, ապա զանոնք կը գլորէին: Եւ կամ զանոնք կը դնէին կառքի մը վրայ եւ աւազը կը խոնաւցնէին որպէսզի կառքը աւելի դիւրութեամբ սահի:

3.- Սակայն տակաւին մենք չենք գիտեր, թէ եգիպտացիները ինչպէս կը բարձրացնէին քարերը բուրգերուն գագաթը: Արդեօք անոնք բուրգին շուրջը դարձող բազրի՞ք մը կը զետեղէին, թէ՞ բազրիքը կը հաստատէին բուրգին վրայ` ուղղահայեաց: Ասիկա մեզի համար տակաւին մեծ գաղտնիք մը կը մնայ:

Գիտէի՞ր, Թէ

Եգիպտոսի փարաւոնները բուրգեր շինել տուած են զանոնք իբրեւ գերեզման գործածելու համար:

Այդ բուրգերը անոնց կարելիութիւն պիտի տային արագօրէն միանալու Րային` արեւու աստուածին:

Միայն եգիպտացիները չէ, որ բուրգեր շինած են:

Սակայն Ք. Ե. 8-րդ դարուն է, որ հարաւային Ամերիկայի քաղաքակրթութիւնները շինած են իրենց փառաւոր բուրգերը:

Առանձին Տեղափոխուող Քարերուն Գաղտնիքը

Միացեալ Նահանգներու Քալիֆորնիոյ շրջանին մահուան հովիտ անապատին մէջ քարերը առանձինն կը տեղափոխուին: Կարգ մը քարեր կը կշռեն մինչեւ 300 քիլօ: Անոնք իրենց ետին երկար հետք մը կը ձգեն աւազին վրայ:

Արդեօք կատակասէր ա՞նձ մը կու գայ գիշերները` զանոնք տեղափոխելու: Անշուշտ ո՛չ. այլապէս ան ալ հետքեր պիտի ձգէ իր  ետին… Արտերկրային էակնե՞ր` դարձեալ ո՛չ:

Այս գաղտնիքը լուսաբանելու համար գիտնականները ուսումնասիրած են այս քարերը:

Անոնք քարերուն վրայ զետեղած են Ճի. Փի. Էս. գործիքներ, որոնց շնորհիւ կարելի պիտի ըլլար գտնել քարերու դիրքը եւ համակարգիչով հետեւիլ անոնց տեղափոխութիւններուն:

Հով Եւ Սառնամանիք

Այս հովիտին հողը կազմուած է կաւէ, որ չի ձգեր ջուրին թափանցումը: Ձմեռնային գիշերները շատ ցուրտ կ՛ընեն: Ջուրը կրնայ երբեմն սառիլ:

Հովն ալ շատ զօրաւոր կը փչէ, որովհետեւ ան արգելքներու չի հանդիպիր այս ընդարձակ տարածութեան վրայ:

Ուսումնասիրութիւնը ապացուցած է, թէ այս երկու տարրերուն միայնանգամ ներկայութիւնն է, որ կը յառաջացնէ քարերուն գլորումը:

Հովն է, որ պարզապէս զանոնք կը տեղափոխէ եւ կը սահեցնէ սառած գետնին վրայ:

Կիզէի Սփինքսը

… Արդեօք ի՞նչ պահուած է այս տարօրինակ անունին ետին: Հսկայական արձան մը, որ կը գտնուի Կիզէի նշանաւոր բուրգերուն առջեւ` Եգիպտոսի մայրաքաղաք Գահիրէէն ոչ շատ հեռու: Փորձենք ճանչնալ այս առասպելական եւ խորհրդաւոր կոթողը:

Կիզէի բարձրաւանդակը կը նմանի աւազէ եւ քարէ մեծ դաշտի մը, ուր կարելի է այցելել եւ զմայլիլ հին եգիպտացի փարաւոններուն բուրգերով: Սփինքսը տպաւորիչ արձան մըն է. ան եօթանասուն երեք մեթր երկայնք եւ աւելի քան քսան մեթր բարձրութիւն ունի: Ան կառուցուած է կրահողէ քարերով: Սփինքսին գլուխը կը նմանի փարաւոնի գլուխի մը, սակայն անոր մարմինը գետնին վրայ պառկած առիւծի մը մարմինն է: Մենք չենք գիտեր, թէ ճիշդ ո՛վ շինած է այդ արձանը, սակայն կ՛ենթադրուի, թէ անոր շինութիւնը վերջացած է Ք.Ա. մօտաւորապէս երկու հազար հինգ հարիւր տարիներ առաջ:

Այդ ժամանակաշրջանին ան հաւանաբար կը ներկայացնէր կրօնաւոր պահակ մը, որ այդ վայրը կը պաշտպանէր:

Դժբախտաբար կը պակսի անոր քիթը, որ կոտրած է շատոնց, մեզի անծանօթ ժամանակ մը, հետեւաբար, մենք բնաւ չենք կրցած Սփինքսը իր քիթով տեսնել:

Այժմ արձանը բաւական խորտակուած է. ան շատ հին է, եւ անոր շրջապատող աւազը քարը կը մաշեցնէ: Բազմաթիւ տարիներէ ի վեր մասնագէտները կանոնաւոր կերպով կը հանեն զայն ծածկող այս աւազը եւ կը փորձեն արձանը լաւ վիճակի մէջ պահել:

Անիկա Եգիպտոսի շատ նշանաւոր եւ կարեւոր խորհրդանիշներէն մէկն է:

Գիտէի՞ր, Թէ

Հին Եգիպտոսի մէջ, փարաւոնը հզօրագոյն արքան էր: Ժողովուրդը թէ՛ անոր կը պաշտէր, թէ՛ ալ անկէ կը վախնար: Եգիպտացիներուն համար ան իսկական կենդանի աստծոյ մը նման էր:

Մասնագէտները կը մտածեն, թէ Սփինքսը շինել տուող փարաւոնը Քէոփսը եղած է. ան շինել տուած է նաեւ Կիզէի մեծ բուրգը: Սակայն ոչինչ ստուգուած է: Բուրգերը փարաւոններուն համար շինուած գերեզմաններ էին, ուր պահուած էին մեծ հարստութիւններ:

Հետաքրքրական

Պրայթընի մէջ երիտասարդ խոհարար մը բացած է Անգլիոյ առաջին «Զերօ աղբ» ճաշարանը: Ան կը շինէ իր անձնական քացախը, մածունը, հացին ալիւրը:

Ան եղանակի բանջարեղէնները եւ պտուղները կը գնէ տեղացի երկրագործներէ, որոնք իրենց ապրանքները կը յանձնեն տուփերու մէջ, որոնք դարձեալ կը գործածուին:

Բոլոր ուտելիքէ մնացած աղբերը կը վերամշակուին:

Պնակները կը շինուին կերպընկալէ պայուսակներէ, իսկ խմիչքները կը հրամցուին նախկին անուշի պզտիկ անօթներու մէջ: Իսկ հաշիւը յաճախորդներուն կը ղրկուի ե-նամակով:

Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել աւելին հասցնող ճամբան:

Կէտերը իրարու միացուր 1-92 գտնելու համար պահուած պատկերը

Կրնա՞ս գտնել կերպարին համապատասխանող շուքը:

Կրնա՞ս տախտակը ամբողջացնել` թիւերուն համապատասխանող տեղերը գտնելով:

Ահա մէկ շաբաթ է, որ մենք աւելի հանգիստ կը քնանանք` գիտնալով, որ առտուն քիչ մը աւելի երկար պիտի կարենանք մնալ անկողինին մէջ եւ աւելի ուշ երթալ դպրոց:

Ժամը փոխելու այս գաղափարը նոր չէ. սակայն երկար ժամանակ առած է զայն կիրարկելու համար:

Ժամերու այս փոփոխութիւնը տեղի կ՛ունենայ տարին երկու անգամ. սակայն այս սովորութիւնը դիւրութեամբ չի հաստատուիր: Ան կը խանգարէ մեր ներքին կեանքի կշռոյթը: Ձմեռնային ժամանակացոյցի անցնիլը աւելի դիւրին է: Մենք մէկ ժամ քուն կը շահինք. այսինքն շաբաթ գիշերէն կիրակի առտու ժամը 2 էր ժամը 3-ի փոխարէն:

Արեւէն օգտուիլ

Արեւէն աւելի երկար օգտուելու եւ, հետեւաբար, ուժանիւթ խնայելու համար ժամը փոխելու գաղափարը նոր չէ: Ամերիկացի նշանաւոր գիտնական գիւտարար Պենճըմին Ֆրանքլին, որ հնարած է շանթարգելը, տախտակով վառարանը, այս նիւթին շուրջ արտայայտուած է թերթի մը մէջ, 1784 թուականին:

Ան նկատած է, որ ձմրան, առտուան արեւոտ քանի մը ժամերը պարապի կ՛երթան, մինչ իրիկուան շատ շուտ  մութ կ՛ընէ: Իր այս գաղափարը դարձեալ մէջտեղ կ՛ելլէ 19-րդ դարուն, երբ անգլիացի գրագէտ Ուիլիըմ Ուիլեթ գիրք մը կը գրէ այս նիւթին մասին:

Երկու հանգրուանով

Սակայն  երկիրները վերջապէս կ՛որոշեն այս դրութիւնը հաստատել Ա. Համաշխարհային պատերազմին: Առաջին երկիրը կ՛ըլլայ Գերմանիան, որ իր ժամը կը փոխէ 30 ապրիլ 1916-ին, ապա անոր կը հետեւին Անգլիան եւ Ֆրանսան:

Սակայն այս դրութիւնը կը ջնջուի Բ. Համաշխարհային պատերազմին սկիզբը, մինչ Անգլիա եւ Իրլանտա կը շարունակեն զայն կիրարկել: Ժամանակի ընթացքին բազմաթիւ երկիրներ կը վերահաստատեն այս դրութիւնը, եւ 1980-ական թուականներէն սկսեալ անիկա վերջնականապէս կ՛ընդունուի  երկիրներուն մեծ մասին կողմէ: Այս ձեւով, Լիբանանի մէջ մենք մեր ժամացոյցները կը փոխենք հոկտեմբերի եւ մարտի վերջին կիրակիներուն, մինչ Հայաստան այս դրութիւնը ջնջած է 2012 թուականէն ի վեր:

Կարճ Լուրեր

– Ուաթսըն համակարգիչի յայտագիր մըն է, որ պատրաստուած է Այ Պի Էմ ամերիկեան ընկերութեան կողմէ: Անոր պաշտօնն է նոր խոհագիրներ ստեղծել: Մենք կ՛ընտրենք մեր ուզած բաղադրութիւնները, իսկ Ուաթսըն զանոնք իրարու հետ կը խառնէ: Ան կը համախմբէ անոնց համ տուող մոլեքիւլները: Ապա ան այս բոլորը կը խաչաձեւէ իր յիշողութեան մէջ ունեցած 9000 խոհագիրներուն հետ: Վերջապէս, ան ձեզի կ՛առաջարկէ, օրինակի համար, պրոքոլիով եւ մանկոյով ապուր մը:

– Անգլիոյ մէջ այժմ տեղի կ՛ունենայ «Տի արթ օֆ պրիք» անունով  ցուցահանդէս մը: Հոն կարելի է տեսնել լեկոյի մէկ միլիոն քարերով շինուած 75 արձաններ: Այս ձեւով, մենք հոն կրնանք հանդիպիլ 80 հազար լեկոյի քարերով շինուած եւ աւելի քան 6 մեթր երկայնք ունեցող թի-ռեքս հոյամողէսի կմախքի մը:

– Ինքնաշարժ շինող ճափոնցի մը հնարած է տարօրինակ ներկ մը. ան փոշին կը հեռացնէ: Այս ներկը ինքնաշարժին շուրջ կը կազմէ օդի խաւ մը, որ արգելք կ՛ըլլայ փոշիին` ինքնաշարժին վրայ իջնելու: Այս ձեւով մենք այլեւս պէտք պիտի չունենանք մեր ինքնաշարժը լուալու:

– Չինաստանի մէջ գոյութիւն ունին բջիջային հեռաձայններ գործածողներու յատուկ մայթեր: Որպէսզի անոնք ուրիշ անցորդներու չզարնուին, գետինը` գծուած են նշաններ, որոնք անոնց ցոյց կու տան հետեւելիք ճամբան:

– 2014 թուականը լաւ տարի մը չէ եղած բուսաբաններուն համար:  Տարեսկիզբին նունուֆարի աշխարհի ամէնէն փոքր տեսակը գողցուեցաւ Լոնտոնի բուսաբանական պարտէզին մէջէն: Նման գողութիւնները հազուադէպ չեն: Սակայն այս ծաղիկը, որ պզտիկ դահեկանի մը չափը ունի, ամբողջովին կորսուած է իր ծննդավայր Ռուանտայի մէջ: Լոնտոնի մէջ գտնուած օրինակը տակաւին գոյութիւն ունեցող քանի մը ծաղիկներէն մէկն էր:

– Այս ծառի կոճղէն դուրս ելած հեծիկը քանդակ մը չէ… Այս հեծիկը պարզապէս ամբողջովին կոճղին մէջ անցած է: Հեծիկը ծառին մօտը լքուած էր 65 տարիներ առաջ: Ժամանակի ընթացքին ամբողջական ձուլում մը յառաջացած է: Մինչ այդ հեծիկին տէրերը գտնուած են… Միացեալ Նահանգներու Ուաշինկթըն նահանգին մէջ: Իր հեծիկին պատկերը  ճանչնալով` 99 տարեկան հելէն Փազ ծառին մօտ կը վերադառնայ իր տղուն հետ, ուր այս վերջինը զայն կորսնցուցած էր, երբ 8 տարեկան էր:

 3,2 Միլիոն Ծառ Մէկ Ժամուան Մէջ

Ֆիլիփփինը բազմաթիւ կղզիներէ կազմուած երկիր մըն է: Անիկա կը գտնուի Խաղաղական ովկիանոսին մէջ: Անոր անտառներուն մեծ մասը անհետացաւ անդադար ծառերը կտրելուն եւ հողը աւելի բերիի դարձնելու համար զայն այրելուն պատճառով:

Հետեւաբար 27 սեպտեմբերին երկիրը կազմակերպեց հսկայական ձեռնարկ մը: Մօտաւորապէս 3,2 միլիոն ծառեր տնկուեցան մէկ ժամուան մէջ` միաժամանակ աշխարհի մրցանիշ մըն ալ արձանագրելով…

Տնկուած ծառերը ընտրուեցան նաեւ ըստ իրենց օգտակարութեան. տնկուեցան յատկապէս քաքաոյի, սուրճի եւ հէվէայի (որմէ ձգախէժ կը պատրաստուի) ծառեր:

Այս ծառերը բնակիչներուն ապրուստի միջոց պիտի դառնան, որովհետեւ անոնք պիտի կարենան քաղել պտուղները կամ հիւթը: Այս ձեւով անոնք գլխաւոր պատճառ մըն ալ կ՛ունենան այդ ծառերուն հոգ տանելու:

Լոնտոնի Մէջ Հեռաձայնի Կանաչ Խուցեր

րբ մենք Անգլիոյ մայրաքաղաքի` Լոնտոնի մասին կը մտածենք, բազմաթիւ պատկերներ մեր միտքը կու գան. երկյարկանի կարմիր հանրային փոխադրակառքերը, սեւ թաքսիները եւ հեռաձայնի կարմիր խուցերը:

* * *

1936-ին նախագծուած այս խուցերը մաս կը կազմեն քաղաքին բնական տեսարանին: Գոյութիւն ունին մինչեւ 70 հազար խուցեր: Սակայն բջիջային հեռաձայններուն պատճառով ալ ո՛չ մէկը կը գործածէ այդ խուցերը` հեռաձայնելու համար: Ներկայիս անոնք մէկ-մէկ կը ծախուին… Բարեբախտաբար երիտասարդ ձեւագծող մը յղացած է միջոց մը` դարձեալ գործածելու համար այս քաղաքին յատուկ տարրերը:

* * *

Առաջին կանաչ եւ արեւի ուժով բանող խուցին բացումը կատարուեցաւ հոկտեմբերի սկիզբը: Անիկա կը կոչուի Սոլարպոքս: Անոր մէջ հեռաձայն գոյութիւն չունի, այլ` չորս ելեկտրական կոճակներ, որոնց միջոցով կարելի է ձրիօրէն լիցքաւորել բջիջային հեռաձայնին կամ թապլեթին բարդերը:

Սոլարպոքսը յղացող Հարալտ Քրասթըն կը բացատրէ, թէ արեւուն ուժանիւթը կը լեցուի յատուկ բարդի մը մէջ, եւ այս ձեւով մարդիկ իրենց գործիքներ կրնան լիցքաւորել նոյնիսկ իրիկունը կամ երբ արեւ չկայ:

 Աշխարհին Շուրջ…

… Ամէնէն շատ խօսուած 5 լեզուները:

Մանտարին (չինարէն)` 848 միլիոն խօսող

Սպաներէն` 406 միլիոն խօսող

Անգլերէն` 355 միլիոն խօսող

Հնդկերէն` 260 միլիոն խօսող

Արաբերէն` 223 միլիոն խօսող

Մտածենք

– Տախտակին մէջ իւրաքանչիւր անասուն թիւ մը կը ներկայացնէ. 1, 2, 3 կամ 4:
– Երբ կը գումարես որեւէ ուղղահայեաց կամ հորիզոնական շարքի թիւերը, կը ստանաս շարքին ծայրը զետեղուած թիւը:
– Օրինակի համար, երեք փիղ են մէկ վագր հաւասար են 5-ի. իսկ երկու փիղ, մէկ վագր եւ մէկ առիւծ հաւասար են 8-ի:
– Կրնա՞ս գտնել իւրաքանչիւր անասունի համապատասխանող թիւը, ինչպէս նաեւ` պակաս թիւը:

Պատասխանը վերջաւորութեան

Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել երկու պատկերներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող տասը տարբերութիւնները:

Կրնա՞ս գտնել, թէ ո՛ր զոյգ եղբայրները պիտի կարենան իրարու միանալ:

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող երկու գողերը:

Պատասխանները

Փիղ = 1, վագր = 2, ռնգեղջիւր = 3, առիւծ = 4, ? = 10

Գիտէի՞ր, թէ ճատրակին անունը եկած է արաբերէն եւ պարսկերէն լեզուներէն: Պարսկերէն շահ կը նշանակէ թագաւոր, իսկ «ալ շայխ մեթ»` «ծերունին մեռաւ»` արաբերէնով: Մօտաւորապէս հազար տարիներու ընթացքին է, որ այս շատ հին խաղը զարգացած է եւ ստացած այժմէական իր կերպարանքը եւ օրէնքները, որոնց մենք ծանօթ ենք…

64 ճերմակ եւ սեւ քառակուսիներով տախտակի մը վրան շարուած են նոյն գոյնով թագաւոր մը, թագուհի մը, երկու աշտարակ, երկու խենթ, երկու ձիաւոր եւ ութը քար: Անոնց շարժումները նշուած են խումբ մը շատ ճշգրիտ օրէնքներով. խաղին նպատակն է պարտութեան մատնել թշնամին` բռնելով անոր թագաւորը, այսինքն «մեթ» ընելով: Յաղթելու համար, պէտք է նախատեսել թշնամիին բոլոր շարժումները եւ հաւանականութեան ո՛չ մէկ առիթ ձգել:

Սիսսա Իմաստունին Առասպելը

Ճատրակի խաղը եկած է հին ժամանակներէն. ան յայտնուած է Հնդկաստանի մէջ, 6-րդ դարուն: Ըստ առասպելին, Սիսսա անունով իմաստուն մը զայն հնարած է` իբրեւ թագաւորին զբաղում: Իբրեւ վարձատրութիւն, Սիսսա թագաւորէն քիչ մը ցորեն խնդրած է առաջին քառակուսիին մէջ դնելով մէկ հատիկ, երկրորդ քառակուսիին մէջ երկու, երրորդ քառակուսիին մէջ չորս եւ այս ձեւով շարունակելով մինչեւ վաթսունչորրորդ քառակուսին` ամէն անգամ հատիկներուն թիւը կրկնապատկելով: Այս վարձատրութիւնը աներեւակայելի էր, որովհետեւ հատիկներուն ընդհանուր գումարը բազմաթիւ միլիառ էր, հնդիկ թագաւորին ունեցած թագաւորութեան բոլոր հունձքերէն շատ աւելի:Ճամբորդութիւն Մը Ժամանակին Եւ

Ցամաքամասերուն Ընդմէջէն

Ճատրակի խաղի այս նախահայրը կը կոչուի «շաթուրանկա»: Իրարու դէմ կը խաղան չորս անձեր, որոնցմէ իւրաքանչիւրը ունի մէկ թագաւորէ, չորս քարերէ, հրասայլէ մը, ձիաւորէ մը եւ փիղէ մը կազմուած բանակ մը: Զանոնք տեղափոխելու համար, խաղցողները զառեր կը նետեն. հետեւաբար պատահականութիւնն ալ իր տեղը ունի խաղին մէջ: Իրենց երկար պատմութեան ընթացքին է, որ ճատրակը պիտի ստանայ ներկայիս ունեցած իր կերպարանքը: Զառերը շատ արագ խաղէն պիտի անհետանան, եւ խաղցողներուն թիւը պիտի նուազի երկուքի: Հնդկաստանէն ճատրակը նախ պիտի անցնի Չինաստան, ապա Պարսկաստան: Երբ արաբները Պարսկաստանը կը նուաճեն 7-րդ դարուն, անոնք ալ այս խաղը կ՛որդեգրեն: 9-րդ դարուն Հարուն Րաշիտ խալիֆան կը կազմակերպէ ճատրակ խաղցողներու առաջին մրցաշարքը Պաղտատի մէջ. եւ անոր թագաւորութեան ընթացքին է, որ կը ներկայացուին ճատրակի խաղին մասին առաջին գրութիւնները:

Ապա, մօտաւորապէս 10-րդ դարուն, արաբները այս խաղը կը մտցնեն Եւրոպա, ուր նուազ քան մէկ դար ժամանակամիջոցին ան մեծ յաջողութիւն պիտի գտնէ հարուստ իշխաններուն, միջնադարեան ընկերութեան բոլոր դասակարգերուն մէջ, թէ՛ այր մարդոց, թէ՛ ալ կիներուն մօտ:

Վեզիրէն Թագուհին, Փիղէն… Խենթը

Միջին դարերուն վերջաւորութեան, խաղի տախտակը երկու գոյն կը դառնայ, բաց եւ մութ գոյներով տուփիկներով (մինչ այդ միայն պարապ քառակուսիներ գծուած էին): Անոր քարերը այլեւս բանակ մը չեն ներկայացներ, այլ իշխանական աշխարհի միջավայրը: Թագուհին կը յայտնուի եւ կ՛առնէ պարսկական եւ արաբական խաղերուն վեզիրին տեղը: Աշտարակը հնդկական հրասայլին ժառանգորդն է, իսկ խենթը` փիղին: Ճատրակը յաճախ կը խաղցուէր դրամի համար: Հետզհետէ նոր օրէնքներ դրուեցան, որպէսզի քարերը աւելի արագօրէն շարժին, եւ մրցաշարքեր սկսան կազմակերպուիլ: Եւրոպայի մէջ առաջին մրցաշարքը կը կազմակերպուի 1575-ին:

Ճատրակը` Ներկայիս

Մեզի ծանօթ ճատրակի արդի խաղը իր վերջնական ձեւը կը գտնէ 19-րդ դարու վերջաւորութեան, 20-րդ դարու սկիզբը: 1924 թուականին կը ստեղծուի ճատրակի միջազգային ֆետերասիոնը: Երբ Համաշխարհային Բ. պատերազմէն ետք կը սկսի Պաղ պատերազմը` Միացեալ Նահանգներուն եւ Խորհրդային Միութեան միջեւ, ճատրակը կը դառնայ միջոց մը երկու հզօր պետութիւններուն համար իրարու դէմ կռուելու` իրենց ախոյեաններուն միջոցով: Այժմ, համացանցին շնորհիւ, կարելի է ճատրակ խաղալ աշխարհին միւս կողմը գտնուող խաղացողի մը հետ, կամ խաղալ պարզապէս համակարգիչին դէմ, որ պատրաստուած է վերլուծելու բոլոր հաւանականութիւնները շատ կարճ միջոցի մէջ:

Դարերու ընթացքին ճատրակը առիթ մըն է ոսկերիչներուն եւ ազնիւ փայտի կահագործներուն շքեղ ճատրակի խաղեր արտադրելու, օրինակի համար` Սէն Լուի թագաւորին ճատրակի խաղասեղան: 20-րդ դարուն, Մարքս Էրնսթ արուեստագէտը Միւրանոյի մէջ ստեղծեց վենետիկեան ապակիէ 5 մեթր կողմերով հսկայական ճատրակի տախտակ մը: Անոր 32 քարերէն իւրաքանչիւրը կը կշռէր քանի մը քիլօ: Շատ գեղեցիկ արուեստի գործ մը, սակայն ոչ շատ գործնական խաղալու համար:

Հետաքրքրական

Փիղը («Ալ Ֆին» արաբական եւ պարսկական ճատրակին մէջ) կը ներկայացուէր անոր կռնակին վրայ երկու անձերով: Անոր վրայի երկու սուր ծայրերը եւրոպացիները կը նմանցնեն խենթին գլխարկին:

Ճատրակի խաղը Ճափոն կը հասնի 11-րդ դարուն: Ան հոն կը կոչուի «շոժի», եւ կը խաղցուի 40 տափակ քարերով:

Թագաւորը ճատրակի խաղին միակ քարն է, որ ոչ մէկ փոփոխութիւն կրած է դարերու ընթացքին:

***************

Հայաստանը` Ճատրակի Երկիր

Հայաստան ճատրակի երկիր է, որ տուած է եւ տակաւին կու տայ բազմաթիւ ախոյեաններ: Հայաստանի մէջ մեծ կարեւորութիւն կը տրուի ճատրակին, որ նաեւ կը դասաւանդուի դպրոցներուն մէջ:

Միջազգային ախոյեաններ են Տիգրան Պետրոսեանը, Ռաֆայէլ Վահանեանը, Սմբատ Լպուտեանը, Արշակ Պետրոսեանը, Վլատիմիր Յակոբեանը, Արտաշէս Մինասեանը, Սերգէյ Մովսիսեանը, Լեւոն Արոնեանը, որոնք իրենց մասին խօսիլ տուած են ամբողջ աշխարհին մէջ:

Աշխարհի կրկնակի ախոյեան Տիգրան Պետրոսեանի անունով ճատրակի մրցաշարք կը կազմակերպուի Հայաստանի մէջ, ուր նաեւ կան իր յուշարձանները եւ իր անունով փողոցներ: 2012 թուականին Երեւանի Մաշտոց պողոտայի մայթին վրայ` Օփերայի շէնքին դիմաց, նստարանի մը ետեւը տեղադրուեցաւ նշանաւոր ախոյեանին` Տիգրան Պետրոսեանի արձանը: Նստարանին վրայ դրուեցան խաղաքարերը, որպէսզի ուզողը նստի եւ խաղայ:

Հետաքրքրական է նաեւ Երեւանի «Մոսկուա» շարժապատկերի սրահին դիմաց գտնուող, Ազնաւուրի անունը կրող հրապարակին վրայ 2013-ին տեղադրուած մեծ ճատրակի հարթակը եւ մօտաւորապէս մարդու հասակ ունեցող ճատրակի քարերու զետեղումը: Ասիկա ոչ միայն կարեւոր է դաստիարակչական առումով, այլ նաեւ ճատրակի նկատմամբ հետաքրքրութիւն կը ստեղծէ: Այս ճատրակը միայն զարդարանքի համար չէ, այլ եթէ մէկը փափաքի կրնայ ելլել հարթակին վրայ, որ 30 քիլոմեթր մակերես ունի, եւ ճատրակ խաղալ:

Աշխարհի Ամէնէն Շատ
Խաղալիք Գնող Երկիրները

Խաղալիքներուն հարցը շատ լուրջ է ամերիկացիներուն համար: Միացեալ Նահանգները խաղալիքներու համար ամէնէն շատ դրամ ծախսող երկիրն է: Ահա, թէ 2010 թուականին աշխարհի վրայ տարբեր ժողովուրդներ որքան դրամ ծախսած են խաղալիքներ գնելու համար:

1.- Միացեալ Նահանգներ` 22 միլիառ տոլար.

2.- Ճափոն` 7 միլիառ տոլար.

3.- Չինաստան` 6 միլիառ տոլար.

4.- Անգլիա եւ Ֆրանսա` 4 միլիառ տոլար.

5.- Գերմանիա` 3 միլիառ տոլար.

Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել կտորներու այն խումբը, որ կրնայ վերակազմել մարդամեքենան:

Կրնա՞ս նկարը ամբողջացնել` քառակուսիներուն հետեւելով:

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող երկու մարդամեքենաները:

Փարիզի արուարձաններուն Պէլ-Էր դպրոցի աշակերտները պզտիկ ագարակ մը ունին իրենց դպրոցին մէջ: Կէսօրին եւ զբօսանքներուն անոնք անասուններուն հոգ կը տանին:

Մանկապարտէզի եւ նախակրթարանի բակերուն միջեւ կան այծեր, նապաստակներ, հաւեր, սագեր, ձուկեր եւ բոյսերով լեցուն պարտէզ մը: Կէսօրները դպրոցին աշակերտները կ՛երթան զբաղելու այդ անասուններով: Անոնք կը ստուգեն եթէ սագերը ածած են, եթէ նապաստակները ձագեր ունեցած են կամ կը հաւաքեն բոյսեր եւ խոտեր, ինչպէս` անանուխ, անուշահոտներ պատրաստելու համար: Բանջարեղէններ, ծաղիկներ… դպրոցի բանջարանոցին մէջ ամէն ինչ կը բուսնի:

* * *

Կէսօրուան զբօսանքին` ճաշասրահ ուղղուելէ առաջ, պէտք է անասուններուն ուտելիք բաժնել: Բոլոր անասունները նոյն բանը չեն ուտեր: Հինգերորդ դասարանի աշակերտները առաջին դասարանի աշակերտներուն ցոյց կու տան, թէ ինչպէս պէտք է կերակրել անասունները: Այծերը կ՛ուտեն յարդ, հաց եւ խոհանոցէն մնացած բանջարեղէնները: Նապաստակները կ՛ուտեն հատիկներու տեսակներ: Պէտք է նաեւ փոխել անոնց ջուրը, եւ անշուշտ շոյանքներ բաժնել:

* * *

Պզտիկ տեսախցիկ (քամերա) մը զետեղուած է երաժշտահաւերու վանդակին մէջ: Հիւղակի մը ընդմէջէն, աշակերտները ուղղակիօրէն ականատես կ՛ըլլան թռչուններուն հաւկիթէն դուրս ելլելու գործողութեան եւ նոյնիսկ կը տեսնեն, թէ մայր թռչունները ինչպէ՛ս կը կերակրեն ձագուկները: Ապա, անոնք կրնան զանազանել այս հաւկիթները ուրիշ թռչուններու հաւկիթներէ, որոնք կը պահուին դպրոցին գրադարանին մէջ: Դպրոցին աշակերտները ախոյեաններ դարձած են թռչուններուն եւ ագարակի անասուններու վերաբերող իրենց ունեցած տեղեկութիւններով:

Պոլիվիոյ Մէջ Տասը Տարեկանը Կրնայ
Աշխատանքի Սկսիլ

Հարաւային Ամերիկայի Պոլիվիա երկրին մէջ նոր օրէնք մը հաստատուեցաւ. այս օրէնքը մանուկներուն իրաւունք կու տայ 10 տարեկանէն արդէն աշխատանքի սկսելու: Ըստ պատասխանատուներուն, այս որոշումը տրուած է ի շահ մանուկներուն…

Պոլիվիան հարաւային Ամերիկայի ամէնէն աղքատ երկիրն է: Հոն կեանքի պայմանները շատ ծանր են, ուստի իրենց ծնողներւոն օգնելու համար, մանուկները յաճախ կ՛աշխատին: Երկրին նախագահը նոյնիսկ յաճախ կը պատմէ,թէ ինչպէս ան շատ փոքր տարիքէն սկսած է իբրեւ հովիւ աշխատիլ:

Աշխատող մանուկներուն թիւը այնքան մեծ է, որ անոնք նոյնիսկ կազմած են Արհեստակցական ընկերութիւն մը: Այս ընկերութիւնն է, որ տարիներէ ի վեր կը պահանջր մանուկներու աշխատանքի տարիքի նուազեցում: Ցարդ գործող օրէնքով 14 տարեկան ըլլալէ ետք միայն պատանիները իրաւունք ունէին աշխատելու:

* * *

Այս նոր օրէնքը անոնց իրաւունքը կու տայ 10 տարեկանին արդէն գործի երթալու, պայմանով, որ անոնք աշխատին իրենց հաշուոյն: Անոնք կրնան գործատէրի մը մօտ աշխատիլ 12 տարեկանէն սկսեալ: 14 տարեկանին անոնք ունին չափահասի մը հաւասար իրաւունքներ եւ ամսական:

* * *

Ըստ կառավարութեան, այս օրէնքը` որդեգրուեցաւ այդ մանուկները պահպանելու համար: Աշխատելու համար արտօնագիր մը կը տրուի մանուկներու պահպանութեան` հաստատութեան կողմէ, ուսումնասիրութիւն կատարելէ ետք ստուգելու համար, որ այդ փոքրիկը չի շահագործուիր գործատէրերուն կոմղէ: Սակայն, պատասխանատուները կը խոստովանին, թէ գործնականօէն անոնք չեն կրնար հետեւիլ այդ բոլոր մանուկներուն, որոնք յաճախ քաղաքներէն շատ հեռու կ՛ապրին:

Դպրո՞ց, Թէ ՞ Գործ

Պոլիվիոյ աշխատող մանուկները  երբեմն դպրոց կ՛երթան, սակայն կա՛մ առտուն, կամ ալ կէսօրէ ետք: Անոնք կ՛ապրին ներկայ վայրկեանը, եւ պէտք ունին ապրելու դրամ շահելու:

Անոնք չեն հետաքրքրուած իրենց ապագայով:

Սակայն միայն լաւ ուսում մը ստանալով է, որ անոնք պիտի կարենան յուսալ աւելի լաւին` մաղթելով գտնել լաւ վարձատրութեամ աշխատանք մը եւ դուրս գալ աղքատութենէ:

Գիտէի՞ր, Թէ

Ըստ աշխատանքի միջազգազգային Կազմակերպութեան, աշխարհի մէջ 168 միլիոն մանուկներ կ՛աշխատին: Անոնցմէ տասներերք միլիոնը կը գտնուին հարաւային Ամերիկայի մէջ:

– 2008 թուականին, 5-էն 7 տարեկան 848,000 մանուկներ կ՛աշխատէին Պոլիվիոյ մէջ: Ասիկա կը համապատասխանէ երկրին մէջ 4 պզտիկէն մէկին:

– Հարաւային Ամերիկայի բազմաթիւ երկիրներ քուէարկած են օրէնքներ, որոնք կը բարձրացնեն մանուկներու աշխատանքի տարիքը:

– Մանուկները պաշտպանող կազմակերպութիւնները մտահոգ են Պոլիվիոյ այս նոր օրէնքով, որովհետեւ ան դէմ է մանուկները շահագործումէ պահպանելու գծով տարուած բոլոր ճիգերուն:

                               Տաղանդաւոր Անասուններ

Նորմըն

Նորմըն հովիւի շան տեսակ մըն է: Ան փոքր  տարիքէն արդէն ընտանիքին սքութըրը կը քշէր: Ան կը սիրէ նաեւ սահիլ (սքէյթպորտով) եւ հեծիկ քշել թաղին մէջ: Ան նաեւ էջ մը ունի եութուպին վրայ, իսկ դիմատետրի իր էջը ունի աւելի քան 7000 հետեւող:

Մոկ

Այս անվախ կատուն ջուրէն չի փախչիր: Ան ամէն շաբաթ 15 վայրկեան կը լողայ: Մոկ ամբողջովին անշարժացած էր ինքնաշարժի արկածէ մը ետք. սակայն լողալուն շնորհիւ ան վերգտած է իր ուժը եւ կրցած է դարձեալ քալել:

Մարշա

Մարշա ռնգեղջիւրը շատ գունաւոր գեղանկարչութիւններ կը գծէ իր քիթով եւ վերի սուր շրթունքով: Մարշային գլուխ գործոցները ներկայացուած են ցուցադրութեան մը ընթացքին եւ անոնք կը ծախուին այն կենդանաբանական պարտէզին մէջ, ուր ան կ՛աշխատի:

Փիզմօ

Քալիֆորնիա ապրող այս այծը ալիքներուն վրայ սըրֆ կ՛ընէ իր մարդ բարեկամներուն հետ: Փիզմօ եւ իր մայրը` Կօթի, ունին դիմատետրի իրենց յատուկ էջը:

Նունկ Նինկ

Այս փիղը պասքեթպոլ կը խաղայ իր ետեւի ոտքերուն վրայ կենալով եւ իր պատիճը գործածելով` գնդակը նետելու համար: Թայլընտի փրկուած փիղերու այս կեդրոնին մէջ, ուր կ՛ապրի Նունկ Նինկ, փիղերը նաեւ կը պարեն այցելուներուն համար:

Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել իւրաքանչիւր գլուխի համապատասխանող մարմինը:

Կէտերը իրարու միացուր` 1-67, գտնելու համար պահուած պատկերը:

Կրնա՞ս ամբողջացնել բուրգը` գիտնալով, թէ իւրաքանչիւր շրջանակի մէջի թիւը հաւասար է անոր վարը գտնուող երկու թիւերուն գումարումին:

Կրնա՞ս գտնել երկու պատկերներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող 8 տարբերութիւնները:

Ինչպէ՞ս կարելի է ապրիլ առանց չափահասներու: Ուղղուինք դէպի Շոկլամսար, Հիմալայայի վրայ գտնուող թիպեթեան գիւղ մը, ուր կ՛ապրի 12 տարեկան Քալսանկ` ուրիշ 800 մանուկներու հետ… գրեթէ առանձին:

Ո՛չ. անոնք լքուած երեխաներ չեն: ԹիՍիՎի-ի (Թիպեթըն չիլտրըն՛զ վիլլըճ) մէջ ապրող մանուկները եկած են թափառաշրջիկ ընտանիքներէ: Անոնց ծնողները անդադար կը շրջին իրենց հօտերուն համար նոր արտավայրեր գտնելու համար: Հիմալայայի բարձր դաշտերուն վրայ խոտը առատ չէ եւ փաշմինա այծերը, ոչխարները եւ եաքերը պէտք է ամէն ամիս հովիտ փոխեն:

Այս պայմաններուն մէջ դիւրին չէ բնական դասաւանդութեան մը հետեւիլ: Այս պատճառով է, որ մեծ թիւով մանուկներ կը նախընտրեն ապրիլ ԹիՍիՎի-ի մէջ:

 ***

6 տարիներէ ի վեր Քալսանկ տարին 9 ամիս կ՛անցընէ այդ գիւղին մէջ: Ան կ՛երթայ դպրոց, կը հետեւի թիպեթեան լեզուի դասերու, անգլերէնի եւ կը սորվի համախումբ կեանքի օրէնքները: Ան կ՛ապրի մեծ տան մը` թիւ 11 խիմսանկին մէջ: Իւրաքանչիւր խիմսանկ կը պարունակէ 3 ննջասրահ եւ կ՛ընդունի 22 մանուկ, որոնց վրայ կը հսկէ միայն մէկ չափահաս` հոմ մաթըր (տան մայր): Մանուկները կը զբաղին տան մաքրութեամբ, սակայն նաեւ` ճաշը եփելով եւ իրենց հագուստները լուալով, յատկապէս` իրենց տարազը, որովհետեւ անոնք միայն մէկ հատ ունին: Անոնք պէտք է զայն լուան ամէն շաբաթ:

***

Ամէն տարի Քալսանկ կը միանայ իր ծնողքին` երկար արձակուրդներուն ընթացքին, ցուրտ եղանակին, նոյեմբերէն մինչեւ փետրուար:

Այդ գիւղին մէջ իր դասաւանդութիւնը աւարտելէ ետք Քալսանկ կրնայ որոշել, որ պիտի վերադառնայ իր ծնողներուն մօտ` առանց օգնելու անասուններուն հոգ տանելու համար, կամ կ՛որոշէ իր ուսումը շարունակել Տարամսալայի գիշերօթիկ դպրոցին մէջ: Սակայն Քալսանկ կը տեսնէ արդէն աւելի հեռուն: Դպրոցը աւարտելէ ետք ան կ՛ուզէ Հնդկաստան` Տելհիի համալսարանը երթալ եւ բժիշկ դառնալ:

Ինչպէ՞ս Կ՛անցնի Օրը

– Ամէն առտու ժամը 7:00-ին, իրենց տարազները հագուելէ ետք, մանուկները կը հաւաքուին բակին մէջ` թիպեթեան ազգային քայլերգը եւ ուրիշ ազգային երգեր երգելու համար:

– Իւրաքանչիւր ճաշ կ՛ուտուի խիմսանկի հաւաքական սենեակին մէջ, գետինը: Ճաշացանկին վրայ յաճախ կայ ապուր մը եւ թինկմօ կոչուած հիմալայեան աւանդական հացը:

– Քալսանկի 6-րդ դասարանին մէջ, ուսուցիչին ժամանումէն առաջ, բարձր դասարանի աշակերտ մըն է, որ պարտականութիւններուն կը հսկէ եւ վերաքաղ կ՛ընէ աշակերտներուն հետ:

– Զբօսանքներուն աշակերտները իրենց գրպանէն կը հանեն պզտիկ քարեր եւ ոսկորներու կտորներու բռնելու խաղը կը խաղան: Ասիկա գիւղին մանուկներուն եւ պատանիներուն ամէնէն շատ սիրած ժամանցն է:

– Իրիկունը մանուկները կը վերադառնան խիմսանկ եւ հաւաքական սենեակին մէջ կը սորվին իրենց դասերը, եւ ապա 6 – 14 տարեկան մանուկները իրարու հետ կը խաղան:

 Ի՞նչ Պիտի Ուզէիր Ըլլալ…

Ի՞նչ կ՛ուզես ըլլալ, երբ մեծնաս: Աւելի քան 8000 հոգի, աշխարհի չորս կողմերէն, պատասխանած է իր մանկութեան այս փափաքին մասին: Ահա անոնց պատասխանը: Արդեօք քու սիրած արհեստդ ալ այս առաջին 5 արհեստներու ցանկին մէ՞ջ է:

1- Ճարտարագէտ (621 պատասխան)
2- Օդաչու կամ ուղղաթիռ քշող (565 պատասխան)
3- Բժիշկ/ հիւանդապահ (541 պատասխան)
4- Գիտնական (500 պատասխան)
5- Ուսուցիչ (468 պատասխան)

Ինչո՞ւ Բոլորս Նոյն Լեզուն Չենք Խօսիր

Որովհետեւ մարդ արարածը մեծ ճամբորդ մըն է:

Մասնագէտները կը մտածեն, թէ աշխարհի բոլոր լեզուները սերած են մէկ լեզուէ. մեր նախահայրերուն` հոմօ սափիէններու լեզուէն: Մարդիկ տարածուած են ամբողջ մոլորակին վրայ: Անոնց լեզուն յարմարած է անոնց միջավայրին: Օրինակի համար, Հիւսիսային բեւեռին մէջ կան 20 տարբեր ձեւեր` խօսելու համար ձիւնին մասին: Անապատին մէջ այս բառերուն պէտք չկայ:

Ուրկէ՞ Կու Գայ Պենզինը

Պենզինը կու գայ քարիւղէն:

Քարիւղը կազմուած է ցեխին մէջ մնացած բոյսերու եւ անասուններու մնացորդներէ: Դարերու ընթացքին անիկա վերածուած է սեւ հեղուկի մը` քարիւղի: Գործածելի դառնալէ առաջ քարիւղը կ՛ենթարկուի բազմաթիւ փոփոխութիւններու: Անիկա նախ կը տաքցուի շատ բարձր ջերմաստիճանի վրայ: Ապա կը զտուի վերածուելու համար կուպրի, ֆիուլի, քերոզեն-քարիւղի եւ… պենզինի:

 Աշխարհի Ամէնէն Տգեղ Ծովափն Է…

… Չինաստանի հարաւը, Շենժենի մօտ, Տապեշայի ծովափն է: Այս պատկերը կը հաստատուի, երբ մօտաւորապէս 500 հազար անձեր իրենց արձակուրդները կ՛անցընեն հոն, երեք օր: Շաբթուան վերջը աղբահաւաքները հաւաքած են 362 թոն աղբ…

Պատահաբար Գտնուած «Հնութիւն» Մը

Խումբ մը մանուկներ գտած են 7000 տարուան մոմիա մը, Չիլիի հիւսիսը, Արիքայի շրջանին մէջ:

Անոնք պտոյտի ելած էին իրենց դպրոցին հնագիտութեան խմբակին հետ եւ պատահաբար հանդիպած` այս մոմիային:

Աղբեր` Բժշկական Խնամքներու Փոխարէն

Ինտոնեզիոյ Մալանկ շրջանին մէջ գոյութիւն ունին 5 դարմանատուներ, որոնք բժիշկներուն կը վճարեն իւրայատուկ ձեւով: Հաշիւ փակելու համար կարելի է բերել աղբեր:

Այս շատ աղքատ երկրին մէջ այս սովորութիւնը կարելիութիւնը կու տայ միջոցներ չունեցող անձերուն` խնամուելու, սակայն նոյն ատեն` նուազ աղտոտ ճամբաներ ունենալ: Մարդիկ իրենց աղբերը կը պահեն` զանոնք փողոց նետելու փոխարէն:

Կերպընկալէ Շիշերը` Արգիլուած

Միացեալ Նահանգներու Սան Ֆրանսիսքօ քաղաքը հոկտեմբեր ամիսէն սկսեալ արգիլած է կերպընկալէ շիշերու գործածութիւնը, որովհետեւ անոնք բնութիւնը կ՛ապականեն:

Սակայն այս օրէնքը ներկայիս կը վերաբերի միայն ջուրի շիշերուն եւ ոչ` կազային խմիչքներու շիշերուն:

Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել առաջին պատկերին եւ միւս պատկերներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող 2 տարբեր մանրամասնութիւնները:

Կրնա՞ս օգնել այս կապիկին` գտնելու համար ցամաք հասցնող ճամբան:

Կրնա՞ս ամբողջացնել տախտակը իւրաքանչիւր ուղղահայեաց եւ հորիզոնական շարքերուն, ինչպէս նաեւ 3×3 տուփիկներուն մէջ դնելով 1 – 9 թիւերը:

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող 6 զոյգ տուփիկները:

Յիշողութիւնը կը գտնուի ուղեղին հիփոքամփ կոչուած շրջանին մէջ: Ան զետեղուած է ուղեղին մէկ կողմը` քունքերուն տակ: Ան ունի ձիաձուկի ձեւ:

Գիտնականները կրցած են ճշդել այդ շրջանը, ուր կը գտնուի յիշողութիւնը` ուսումնասիրելով հիւանդ անձերու ուղեղը. անոնց յիշողութիւնը այլեւս չէր գործեր: Նկարները ցոյց տուած են, թէ հիփոքամփն էր, որ փճացած էր յիշողութեան վերաբերող հիւանդութեան պարագային: Սակայն յիշատակները կազմելու համար, ուղեղէն բազմաթիւ շրջաններ միասին կ՛աշխատին:

Ինչպէ՞ս Ուղեղը Կը Դասէ
Յիշատակները

Հիփոքամփին մէջ է, որ կը հասնին մեր հինգ զգայարաններուն հայթայթած բոլոր տեղեկութիւնները: Հիփոքամփը զանոնք կը զտէ եւ կ՛ուղարկէ դէպի ուղեղին այս բաժինները, որոնք անոնց իմաստ պիտի տան եւ զանոնք պիտի շարեն իրենց ճիշդ տեղը:

Ինչո՞ւ Յիշողութիւնը Չի Պահեր
Բոլոր Յիշատակները

Տեղեկութիւններ անդադար կը հասնին ուղեղին: Մենք չենք կրնար բոլոր այդ տեղեկութիւնները պահել: Յիշողութիւնը նոյն ժամանակ կը նշանակէ մոռացում, կարգ մը տեղեկութիւններ մէկ կողմ դնելու ընտրութիւնը: Նոյն ժամանակը, յիշողութիւնը կը ղեկավարուի ըստ մեզ հետաքրքրող կամ օգտակար մանրամասնութիւններու, մեր սորվելու կամ չսորվելու փափաքին…

Փոքրերուն Ուղեղը Տարբե՞ր Է
Չափահասներու Ուղեղէն

Փոքրերուն եւ չափահասներուն ուղեղին բաղադրութիւնները տարբեր են, որովհետեւ անոնք տարբեր բառերով կը հետաքրքրուին: Ասոր կողքին, մանկութեան ժամանակ յիշատակներու յիշողութիւնը տակաւին չէ կազմուած: Կարելի է յիշել դէպք մը, սակայն ոչ թէ այն, որ երբ եւ ուր տեղի ունեցած է անիկա: Այս ձեւով, մենք մեր մանկութենէն շատ քիչ յիշատակներ կ՛ունենանք:

Յիշողութիւնը Կը Փոխո՞ւի,
Երբ Մենք Կը Մեծնանք

4-էն 12 տարեկանի միջեւ յիշողութիւնը կը կազմուի, սակայն ան նուազ ճշգրիտ կ՛ըլլայ չափահասի ուղեղէն: Ուղեղին կառուցուածքը կը փոխուի երբ մենք կը մեծնանք, եւ յիշողութեան ցանցերը կը հաստատուին: Ամէն ինչ կը զարգանայ մինչեւ պատանեկութիւն:

Կարելի՞ Է Բարելաւել Յիշողութիւնը

Յիշողութիւնը չարաչար չգործածելու համար, պէտք է ուշադրութիւն դարձնել քունին: Այդ միջոցին է, որ շատ բաներ կը պատահին ուղեղին մէջ: Եւ դասերը աւելի լաւ միտք պահելու համար, կարեւոր է սորվածին իմաստ տալ: Օրինակի համար, ստեղծել կապ մը մեր գիտցածին եւ նոր գիտելիքին միջեւ:

Կարելի՞ Է Յիշողութիւնը Կորսնցնել

– Յիշողութիւնը բարդ եւ դիւրաբեկ աշխատանք մըն է: Կեանքի կարգ մը ծանր դէպքեր կրնան զայն խանգարել: Կեանքը կը փոխուի, նաեւ` յիշողութիւնը:

– Ուղեղին զօրաւոր հարուած մը կրնայ նաեւ յառաջացնել յիշողութեան խանգարումներ:

– Ալզհայմըրի հիւանդութիւնը ուղեղը կը փճացնէ եւ կը յառաջացնէ յատկապէս յիշողութեան կորուստ:

Հետաքրքրական

Ուղեղին Մասին

– Մեր ուղեղը կ՛արտադրէ լամբ մը վառելու կարող բաւարար ելեկտրականութիւն:

– Ամէն վայրկեան մօտաւորապէս 750 միլիլիթր (կամ կազային խմիչքի 2 թիթեղէ շիշ) արիւն կ՛անցնի մեր ուղեղին մէջէն:

– Տուրմ ուտելը ուղեղին մէջ կ՛արձակէ յատուկ քիմիական նիւթեր, որոնք մեզի ուրախութեան զգացում կը հայթայթեն:

– Մարզանք ընելը մեր ուղեղը աւելի գործօն կը դարձնէ:

– Մեր ուղեղին մէջի բջիջները հաշուելը կը կարօտի մօտաւորապէս 3000 տարուան:

Արուեստագէտ Նէանտէրդալը

Սպանիոյ հարաւը` Ժիպրալթարի շրջանին քարայրներէն մէկուն մէջ գտնուած են 39,000 տարիներ առաջ ժայռին մէջ փորագրուած երկրաչափական ձեւեր: Այդ քարայրին մէջ կը բնակէին Նէանտէրդալի մարդիկ: Ասիկա առաջին նկարազարդ գործն է (ո՛չ էակներ, ո՛չ առարկաներ ներկայացնող), որ գծուած է քարայրի մը պատին վրայ, ոչ «արդի» մարդու մը կողմէ:

 Վարդագոյն Մայթը

Հոլանտայի Վիշէնի քաղաքին մէջ կ՛ուզէին մայթերը մութ կարմիր ներկել: Սակայն գոյնին պատրաստութեան մէջ պզտիկ սխալ մը եղած է եւ ան դարձած է վարդագոյն «Ֆլուօ»: Այս ձեւով, վստահ, որ անցորդները անտեսանելի պիտի չանցնին:

Տուրմէ Լեկոներ

Մեր մայրերը ընդհանրապէս անդադար կը կրկնեն, որ պէտք չէ ուտելիքին հետ խաղալ…

Այս յատուկ պարագային ուտելիքին հետ խաղալու ամէն իրաւունք պիտի ունենանք: Ճափոնցի արուեստագէտ մը` Աքիհիրօ Միզուչի, ստեղծած է Լեկոյի ձեւով կերպընկալէ կաղապարներ:

Կը մնայ, որ մենք տուրմը հալեցնենք եւ զայն պարպենք այդ կաղապարներուն մէջ: Երբ տուրմը պաղի, կարելի է լեկոյի «քարերը» հանել կաղապարներուն մէջէն: Ապա, ինչպէս լեկոյի դասական քարերուն պարագային, մենք կրնանք այդ տուրմէ քարերով կազմել տուներ, շէնքեր, օդանաւեր…

Աքիհիրօ Միզուչի ապացուցած է, թէ կարելի է շատ դիւրութեամբ կազմել այս տուրմէ քարերը: Ան անձնապէս շինած է պզտիկ արջուկներ…

Սեւ, ճերմակ կամ կաթով տուրմ, իւրաքանչիւրը ազատ է ընտրելու իր «գոյները»: Այս ժամանցին միակ անպատեհութիւնը այն է, թէ պէտք է տոկալ տուրմը ուտելու փափաքին…

Օդանաւին Մէջ

Անգլիական «Պրիթիշ Էրուէյզ» օդանաւային ընկերութիւնը պիտի սկսի թռիչքներուն ընթացքին անասուններու մասին յայտագիրներ սփռելու` ճամբորդները հանդարտեցնելու համար: Ըստ կարգ մը ուսումնասիրութիւններու, սիրուն եւ փոքր անասուններու նայիլը կրնայ լաւ ըլլալու զգացում յառաջացնել:

Վիրաբուժութենէն Ետք
Ան Ջութակ Կը Նուագէ

Ռոճըր Ֆրիչ ամերիկացի ջութակահար մըն է: Ան կը տառապէր դող յառաջացնող հիւանդութենէ մը, որ զինք կ՛արգիլէր իր գործիքը նուագելէ:

Ան վիրաբուժութեան ենթարկուեցաւ: Վիրաբուժութեան ընթացքին ան արթուն մնացած է, սակայն առանց ցաւ զգալու: Բժիշկները Ռոճըրէն խնդրած են վիրաբուժութեան ընթացքին ջութակ նուագել, որպէսզի անոնք կարենան դարմանել ուղեղին ճիշդ այն շրջանը, որ դարմանման կարիք ունէր: Շատ ուրախալի է, որ վիրաբուժութիւնը յաջողած է:

Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել կրակը մարող գործիքին հասցնող ճամբան:

Կրնա՞ս գտնել երկու պատկերներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող ութ տարբերութիւնները:

Կրնա՞ս ամբողջացնել բուրգը` գիտնալով, թէ իւրաքանչիւր շրջանակի մէջի թիւը հաւասար է վարի երկու թիւերուն գումարումին:

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող երկու կատուները:

Վարէն դէպի վեր բարձրացող օդն է, որ կը բարձրացնէ օդանաւը: Օդանաւին թեւերը այս ուժին միջոցով օդանաւը օդ կը բարձրացնեն:

Օդանաւին թեւերու վարի բաժինը տափակ է, մինչ վերի բաժինը քիչ մը կոր է: Առջեւի բաժինն ալ կոր է, մինչ ետեւի բաժինը` շատ բարակ:

* * *

Երբ օդանաւը կը յառաջանայ, թեւերը երկուքի կը բաժնեն օդը:

Թեւին վրայէն անցնող օդը աւելի արագ կ՛ընթանայ, որովհետեւ անիկա աւելի երկար հեռաւորութիւն մը պիտի կտրէ, մինչեւ որ դարձեալ միանայ վարէն անցնող օդին: Ասիկա ճնշումի տարբերութիւն մը կը յառաջացնէ երկու մասերուն միջեւ: Կարծէք` օդանաւը դէպի վեր կը քաշուի: Ասիկա անոր կարելիութիւնը կու տայ օդին մէջ մնալու` հակառակ իր ծանրութեան:

Օդանաւը օժտուած է նաեւ երկու ղեկավարող գործիքներով: Ուղղութեան ղեկը օդանաւին կարելիութիւնը կու տայ դէպի աջ կամ դէպի ձախ դառնալու, երբ անիկա  գետնին վրայ է: Մինչ խորութեան ղեկը կը գործածուի օդանաւը օդին մէջ բարձրացնելու կամ գետին իջեցնելու համար:

Օդանաւին թեւերը անոր կարելիութիւնը կու տան, թռիչքի ընթացքին, օդանաւը դէպի կողմ թեքել եւ զայն դարձնել:

Վերջապէս, հզօր շարժակներ կը հրեն օդանաւը դէպի վեր բարձրանալու ընթացքին, որպէսզի ան բարձրանայ եւ երկնքին մէջ մնայ:

Աշխարհի Ամէնէն Մեծ Օդանաւը…

… Անթոնով` Ան-225-ն է. անիկա ապրանքատար օդանաւ մըն է: Օդանաւին երկարութիւնը 84 մեթր է մինչ երկու թեւերուն երկարութիւնը կը հասնի աւելի քան 88 մեթրի: Պարապ վիճակի մէջ անիկա կը կշռէ 250 թոն: Ան -225-ը աշխարհի ամէնէն երկար եւ ամէնէն ծանր օդանաւն է: Անոր ահռելի ծանրութիւնը բաժնուած է 32 անիւներու վրայ:

* * *

Այս հսկայական օդանաւը կրնայ փոխադրել շատ ծանր եւ շատ մեծ ապրանքներ` երկար հեռաւորութիւններու վրայ: Անիկա շինուած է Ուքրանիոյ մէջ, 1988 թուականին: Այո օդանաւը տակաւին կը պահէ աշխարհի մէջ նման միակ օդանաւի մրցանիշը:

* * *

Էրպաս -Ա380, որ կը շինուի Եւրոպական Միութեան երկիրներու մէջ, աշխարհի ամէնէն մեծ ճամբորդատար օդանաւն է: Անիկա կրայ 400-850 ճամբորդներ փոխադրել: Ունի 73 մեթր երկարութիւն եւ 80 մեթր զոյգ թեւերու երկարութիւն:

Պէտք Է Ովկիանոսները Մաքրել

Պոյան Սլաթ 19 տարեկան հոլանտացի երիտասարդ մըն է: Ան գտած է ովկիանոսները «մաքրելու» միջոց մը:

Յունաստան ճամբորդութեան մը ընթացքին է, որ Պոյան անդրադարձած է, թէ վիճակը որքա՛ն ծանր էր: Երբ ան կը սուզուի ջուրերուն մէջ ովկիանոս հետախուզելու համար նշմարած է, թէ ձուկերէն աւելի աղբեր կային:

Ան կը հաւատայ, թէ անհրաժեշտ է անպայման բան մը ընել երկրին գեղեցկութիւնը պահպանելու եւ մտածելու երկրագունդին ապագային մասին: Երկու տարիներէ ի վեր ան կ՛աշխատի ովկիանոսները մաքրելու համար յատուկ ծրագիրի մը վրայ: Ան իր ուսումը ժամանակաւոր ձեւով դադրեցուցած է եւ որոշած է ուսումնասիրել այն հսկայական յորձանքները, որոնք կը գտնուին ովկիանոսներուն մէջ եւ աղբերու կոյտերը կը տեղափոխեն: Նոյն ժամանակ ան կազմած է գիտնականներու խումբ մը:

* * *

Երկու տարի ետք Պոյան կը մեկնի Նիւ Եորք` մեծ համագումարի մը ընթացքին իր ծրագիրը ներկայացնելու համար: Ովկիանոսները աղտոտող կերպընկալէ առարկաները գտնելու եւ հաւաքելու համար ան կ՛առաջարկէ շինել «հսկայական ձագար» մը` «Տը Օշըն Քլինափ»:

Իր այս ծրագիրը, որ բազմաթիւ մրցանակներ շահած է, կը կարօտի 2 միլիոն տոլարի: Բազմաթիւ անձեր արդէն հետաքրքրուած են այս ծրագիրով:

Ինչպէ՞ս

«Տը օշըն քլինափ» ունի կեդրոնական շարժակ մը, որ կ՛օգտագործէ այդ պտուտակաւոր ջուրի հոսանքներուն ուժը: Այդ հոսանքները աղբերը կը քաշեն դէպի ձագարը, ուրկէ անոնք չեն կրնար այլեւս խուսափիլ:

Մեքենան կազմուած 100 քմ երկար երկու ծփացող թեւերէ, որոնք իրենց կարգին ունին 3մ մեթր երկար ուղղահայեաց թեւեր, ովկիանոսին աղբերը բռնելու համար:

Այս մեքենան ունի բազմաթիւ առաւելութիւններ. անիկա բնութիւնը կը յարգէ, երկար ժամանակ կը բանի եւ շահաբեր է: Մեքենան կը բանի միայն արեւուն ուժը օգտագործող տախտակներով:

Գիտէի՞ր, Թէ…

Մէկ միլիոն թռչուն կը սատկի ամէն տարի` կերպընկալէ աղբեր կլլելով: Այս կերպընկալէ առարկաները անոնց համար որսի կերպարանք ունին:

Հազարաւոր կրեաներ կերպընկալէ տոպրակները կը շփոթեն ծովամայրերուն հետ. ծովամայրը կրեաներու նախասիրած ուտելիքն է: Այս ձեւով, այս տոպրակները կլլելէ ետք, կրեաները կը խեղդուին:

Ջուրին մէջ կերպընկալէ շիշ մը 450 տարիէն միայն կը փճանայ:

Անհաւատալի, Բայց Իրա՛ւ

Լոնտոնի մէջ պաղպաղակի կառք մը միայն շուներու յատուկ պաղպաղակ կը ծախէ:

Օրանկութանները երբեմն տերեւներով սուլիչ կը շինեն:

Աստղանաւորդ մը իր աղջկան անունին սկզբնատառերը գրեց լուսինին փոշոտ մակերեսին վրայ:

Գերմանիոյ կենդանաբանական պարտէզներուն մէջ կ՛ապրի կորիլլա մարդակապիկ մը, որ կրնայ պարանի վրայէն քալել:

• Աշխարհի գրեթէ կէսը տակաւին վայրի վիճակի մէջ է:
• Կարգ մը թռչուններ կը ձմեռեն:
• Առաջին անգամ շուկայ իջնելէ առաջ, Այ-ֆոն բջիջային հեռաձայնը ճանչցուած էր «Փըրփըլ» անունով:
• Հաուայեան մեծ կղզիին Քիլաուէ հրաբուխը ժայթքած վիճակի մէջ է 30 տարիներէ ի վեր:
• Կապոյտ կէտը աշխարհի ամէնէն մեծ անասունն է: Սակայն գիտէի՞ք, թէ ան չի կրնար կլլել ծովու գնդակէ մը աւելի մեծ չափի ուտելիք:
• Անջրպետի միջազգային կայանը շինուած ամէնէն սուղ առարկան է: Անոր շինութիւնը կարօտած է մօտաւորապէս 130 միլիառ տոլարի:
• Աշխարհի ամէնէն արագ վազող մարզիկը կրնայ 100 մեթր վազքի մը ընթացքին յառաջացնել այնքան զօրաւոր ուժ մը, որ կրնայ բանեցնել գորք մաքրելիք մեքենայ մը:
• Դլփինները կրնան ճանչնալ հին ընկերոջ մը սուլոցը, նոյնիսկ 20 տարի իրարմէ հեռու մնալէ ետք:
• Նոյնիսկ ամբողջովին ճաղատ մարդիկ շատ մանր մազեր ունին իրենց գլխուն վրայ:
• Մկանները կը կազմեն մեր ծանրութեան մօտաւորապէս կէսը:
• Ափրիկէի առիւծները իրենց հետապնդած որսերուն միայն 25 առ հարիւրը կը բռնեն:
• Մինչ շերեփագիները կը բռնին իրենց հետապնդած որսերուն 95 առ հարիւրը:
• Գիտնականները կը մտածեն, թէ լուսինին վրայի ջուրը երկրագունդէն եկած է:
• Քանդակագործ մը իսկական չափի աստղանաւորդի մը արձանը շինեց մէկ թոն կշռող չետըր պանիրի մէկ կտորով մը:
• Ամէնէն մեծ ագեվազները կրնան կշռել չափահաս մարդու մը չափ:
• Իտալիոյ մեծութեամբ մարած հրաբուխ մը գոյութիւն ունի Խաղաղական ովկիանոսին տակ:

 Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող երկու մարդամեքենաները:

Կրնա՞ս գտնել երկու պատկերներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող ութ տարբերութիւնները:

Կրնա՞ս ամբողջացնել բուրգը` գիտնալով, թէ իւրաքանչիւր շրջանակի մէջի թիւը հաւասար է անոր տակը գտնուող երկու թիւերու գումարումին:

Քանի՞ հովանոց կը տեսնես պատկերին մէջ:

Աշխարհի ամէնէն գեղեցիկ վայրերը պէտք է պահպանուին: Ասոր համար անոնք պէտք է արձանագրուին յատուկ ցանկի մը վրայ:

Մեր երկրագունդը լեցուն է սքանչելի վայրերով, որոնք կառուցուած են ո՛չ միայն մարդոց կողմէ, այլ նաեւ բնական հրաշալիքներ են:

Այս վայրերը պէտք է պահպանել, որպէսզի ապագայ սերունդները կարենան իրենց կարգին զանոնք վայելել: Պահպանելու միջոցներ ապահովելու համար պէտք է որ վայրը արձանագրուած ըլլայ Համաշխարհային ժառանգութեան պահպանութեան ցանկին վրայ: Այս ցանկը կը գտնուի ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ի հովանաւորութեան տակ:

ԵՈՒՆԵՍՔՕ-ն Միացեալ Ազգերու կազմակերպութեան այն ճիւղն է, որ կը զբաղի մշակոյթով, կրթութեամբ եւ գիտութիւններով: Այս կազմակերպութեան գլխաւոր նպատակներն են` աշխարհին մէջ խաղաղութիւնը պահպանել, աղքատութիւնը վերացնել, աշխատիլ գիտութեան, կրթութեան, մշակոյթին եւ հաղորդակցութեան զարգացման վրայ:

 ***

Քանի մը տարի անգամ մը այս կազմակերպութիւնը ժողովի կը հրաւիրէ այդ ցանկին վրայ արձանագրելու համար նոր անուններ: Այս ձեւով, այս ամառ ան ցանկին վրայ աւելցուց Սէուտական Արաբիոյ Ժետտա պատմական քաղաքը, Հոլանտայի մէջ Ռոթերտամի Վան Նելլ գործարանը, Ճափոնի մէջ Կունմայի Թոմիոքա մետաքսէ թելեր արտադրելու կերդոնը, ինչպէս նաեւ` էնքաներուն ճամբաները, որոնք Հարաւային Ամերիկան կը կտրեն մէկ կողմէն միւսը. եւ վերջապէս, Ֆրանսայի Արտեշ շրջանին մէջ գտնուող Շովէի քարայրը, ուր կը գտնուին աշխարհի ամէնէն հին, պատերու վրայ գծուած պատկերները, որոնք գծուած են 36,000 տարիներ առաջ:

Գիտէի՞ր, թէ այդ ցանկին վրայ կան նաեւ վայրեր Հայաստանէն եւ Լիբանանէն:

ՀԱՅԱՍՏԱՆ

– Հաղբատի եւ Սանահինի վանքերը

– Էջմիածին եկեղեցին եւ Զուարթնոցի աւերակները

– Գեղարդի վանքը եւ Ազատի ձորը

ԼԻԲԱՆԱՆ

– Այնճար

– Պաալպեք

– Պիպլոս

– Սուր

– Քատիշայի ձորը եւ Աստծոյ մայրիներուն անտառը

«Պայլովոյի Սուրբը»

Ան հարիւր տարեկան մուրացկան մըն է. միաժամանակ ան Պուլկարիոյ եկեղեցիին գլխաւոր բարերարն է:

Պուլկարիոյ մէջ ճանչցուած է իբրեւ «Պայլովոյի սուրբը»: Կարկտաններով երկար սեւ վերարկու մը հագուած, ճերմակ մօրուքով եւ մազերով, կռնակը ծռած Տոպրի մեծ հայրիկը կը նստի Պուլկարիոյ եկեղեցիներուն առջեւ` կերպընկալէ գաւաթ մը բռնած. ան ձեռքը կ՛երկարէ գաւաթին մէջի դահեկանները շարժելով:

Այս ամառ 100 տարեկանը բոլորած Տոպրի Տոպրեւ քսան տարիներէ ի վեր այս ձեւով կրցած է հաւաքել տասնեակ հազարաւոր տոլար: Ան այդ ամբողջ գումարը նուիրած է եկեղեցիին:

***

«Տոպրի հազուադէպ երեւոյթ մըն է: 2009 թուականին ան եկեղեցիին նուիրեց 35,700 լեւա` 23,400 տոլար, մինչ ան կ՛ապրի դժուար պայմաններու մէջ», կը հաստատէ եպիսկոպոս մը:

Բազմաթիւ վանքեր եւ եկեղեցիներ կը հաստատեն, թէ անոնցմէ իւրաքանչիւրը ստացած է 3250-1300 տոլար: Պայլովոյի եկեղեցին, որ վերանորոգուած է անոր նուիրատուութիւններուն շնորհիւ, անոր յատկացուցած է իր պարտէզին մէջ գտնուող եւ միայն անկողինով մը եւ սեղանով մը օժտուած հին տնակ մը:

Անհաւատալի, Բայց Իրա՛ւ

– Ա. Համաշխարհային պատերազմին ընթացքին (1914-1918), զինուորներու տրամադրութիւնները բարձր պահելու համար, անոնց բաժնուեցան հարմոնիքաներ:

– Առաջին ժամացոյցները (1200-1600-ական թուականներ) միայն մէկ կամ նոյնիսկ ոչ մէկ սլաք ունէին:

– 1912 թուականին ընկղմած «Թայթանիք» նաւէն փրկուեցան նաեւ երեք շուներ:

– 1520 թուականին Ֆրանսայի Ֆրանսուա Ա. թագաւորը բռնցքամարտի մը ընթացքին յաղթեց Անգլիոյ Հենրի Ը. թագաւորին:

– Եգիպտական մոմիա մը պատրաստելը կը կարօտէր 70 օրուան աշխատանքի:

– Ք. Ե. 700-1100 թուականներուն վայքինկներուն նաւերը կը յառաջանային ժամական 19 քմ արագութեամբ… որ կը համապատասխանէ մեր հեծիկ քշելու ընթացքին արագութեան:

– Ք. Ա. 1600 թուականներուն մայաները ձգախէժէ առարկաներ արդէն կը շինէին, այդ նիւթին գործածութիւնը ծանօթ դառնալէ 3000 տարիներ առաջ:

– 2006 թուականին գտնուած է ամէնէն հին կեղծ աչքով մօտաւորապէս 5000 տարուան կմախք մը:

– Նշանաւոր արուեստագէտ Փապլօ Փիքասոյին լման անունը բաղկացած է 23 անուններէ: Փապլօ Տիէկօ Խոսէ Ֆրանսիսքօ տէ Փաուլա Խուան Նեփոմուեսենօ Մարիա տէ լոս Ռեմետիոս Սիփրիանօ տէ լա Սանթիսիմա Թրինիտատ Մարթիր Փաթրիսիօ Քլիթօ Ռուիզ ի Փիքասօ:

– 1908 թուականին, Ժուանթոնկ` Չինաստանի վերջին կայսրը, դարձաւ երկրին ղեկավարը, երբ ընդամէնը երեք տարեկան էր:

– 1300 թուականներու նորոյթին հետեւող կարգ մը անգլիացի այր մարդիկ կը հագուէին մօտաւորապէս 60 սմ երկայնքով կօշիկներ:

– Հին Հռոմի մէջ գոյութիւն ունէին տարեկան մէկէ աւելի պաշտօնական տօներ:

– 1879 թուականին Թոմաս Էտիսոնին շինած առաջին լամբը վառած մնաց միայն 13,5 ժամ:

– 1920-ական թուականներուն գերմանական դրամը այնքան անարժէք էր, որ այդ դրամով լեցուն ձիւնասայլակով մը կարելի էր գնել միայն կտոր մը հաց:

– 1600-ական թուականներուն կասիայի եւ մեխակի նման համեմները այնքան յարգի էին, որ անոնց պատճառով պատերազմներ կը մղուէին:

Ո՞ւր Է Աշխարհի Ամէնէն Մեծ
Հաւաքական Թանգարանը

1- Լուվր (Ֆրանսա), 2- Բրիտանական թանգարան (Անգլիա), 3- Սմիցոնեան հաստատութիւն (Միացեալ Նահանգներ):

Պատասխանը՝ վերջաւորութեան

Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել ստեպղինին հասցնող ճամբան:

Կէտերը իրարու միացուր 1 – 74 եւ Ա – Ճ` գտնելու համար պահուած պատկերը:

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող վեց զոյգ տուփիկները:

Կրնա՞ս ամբողջացնել տախտակը 1 – 9 թիւերով, գիտնալով, թէ իւրաքանչիւր ուղղահայեաց եւ հորիզոնական շարքերուն վրայ, ինչպէս նաեւ 3 x 3 տուփիկներու խումբին մէջ այդ բոլոր թիւերը պէտք է գոյութիւն ունենան:

Պատասխան

3 – Սմիցոնեան հաստատութիւն: Բաղկացած է 16 տարբեր թանգարաններէ, Ազգային կենդանաբանական պարտէզէ մը եւ հետազօտական տարբեր կեդրոններէ:

2600 տարիներ առաջ յոյն գիտնականներ մտածած են, որ երկրագունդը կլոր էր, որովհետեւ այս մտածումը իրենց տրամաբանական կը թուէր:

Պատկերներ Աշխարհէն

Ն. Ք. 6-րդ դարուն հին ժամանակներու յոյն գիտնականները կը փորձեն բացատրել, թէ աշխարհը ինչպէ՛ս կը գործէ: Կարգ մը գիտնականներ կ՛երեւակայեն, թէ երկրագունդը կլոր է: Անոնք կը մտածեն, թէ մեր մոլորակը կը գտնուի տիեզերքին կեդրոնը: Ըստ անոնց, միւս աստղերը (լուսինը, արեւը, մոլորակներ…) անոր շուրջ կը դառնան:

Գիտական Ուսումնասիրութիւններ

Հետագային, Ն. Ք. 4-րդ դարուն, ուրիշ յոյն գիտնականներ գիտութեան ընդմէջէն կը փորձեն փաստել, որ երկրագունդը կլոր է: Ասոր համար անոնք կը ճամբորդեն, կ՛ուսումնասիրեն երկինքը եւ աստղերուն շարժումը:

Յոյն նշանաւոր գիտնական Արիստոտել կ՛ուսումնասիրէ լուսինի խաւարումները: Ան կը նշմարէ, թէ երկրագունդին շուքը լուսինին վրայ կլորակ է: Անոր համար ասիկա փաստ էր, որ երկրագունդը գունդ մըն է:

Հաշիւներ

Էրասթոթեն գիտնականը կը հաշուէ երկրագունդին շրջագիծը: Ասոր համար ան կ՛ուսումնասիրէ գաւազանի մը շուքին չափը նոյն ժամուն, սակայն իրարմէ հեռու երկու քաղաքներու մէջ: Այս հաշիւներուն շնորհիւ ան կը գտնէ, թէ շրջագիծը հաւասար էր 39,000 քիլոմեթրի: Անոր պատասխանը շատ մօտիկ է իրականութեան. մենք այժմ գիտենք, թէ երկրագունդին շրջագիծը 40,000 քմ է:

*
*   *

ԳԻՏԷԻ՞Ր, ԹԷ Նիքոլաս Քոփերնիք (1473-1543), որ լեհ մեծ աստղագէտ մըն է, եղած է առաջին գիտնականը, որ բացատրած է, թէ երկրագունդը կը դառնայ արեւուն շուրջ:

Արուեստ Տիեզերքին Մէջ`
Լուսինին Վրայի Պզտիկ Տունը

Մենք շատ գեղեցիկ պզտիկ տուներու կը հանդիպինք աշխարհի չորս կողմերը:

Սակայն գիտէի՞ր, թէ մօտ ատենէն կրնայ ըլլալ պզտիկ տուն մըն ալ գոյութիւն ունենայ լուսինին վրայ:

Մայքըլ Կենպըրկ շուէտացի արուեստագէտ մըն է: Տասը տարիներէ ի վեր ան երազ մը ունի. արուեստի գործ մը իրականացնել լուսինին վրայ: Ան կը յուսայ, որ նման տարօրինակ գործերու սիրահարները օգնեն իր երազը իրականացնելու համար:

Ան կ՛ուզէ շինել պզտիկ կարմիր տուն մը, որ լուսին պիտի ղրկուի անջրպետանաւի մը միջոցով` ծալուած վիճակի մէջ: Երբ ան դրուի լուսինի գետնին վրայ, պիտի կարենայ մինակը բացուիլ:

Ծառերու «Փաթթուկ»-ի Մրցանիշ

Նեփալէն 2001 աշակերտներ նոր մրցանիշ մը արձանագրեցին. ծառերու մեծագոյն հաւաքական «փաթթուկ»-ը:

Ծառերուն «փաթթուկ» մը ընել անոնց ցոյց տալու համար, թէ անոնք մեզի համար շատ կարեւոր են:

Այս գեղեցիկ կեցուածքը ունեցած են Նեփալի մէջ (Ասիա) Քաթմանտուի մօտ Կոքարնա գիւղէն 2001 աշակերտներ: 5 յունիսին` բնութեան միջազգային օրուան առիթով, անոնք արձանագրած են ծառերու հաւաքական «փաթթուկներու» մրցանիշը: Կ՛ըսեն, թէ այս շարժումը շատ լաւ ազդեցութիւն ունի եւ կը հանդարտեցնէ:

Քոալան Ալ

Մելպուռնի համալսարանին կենդանաբանական պարտէզներու անասուններու մասնագէտները ուսումնասիրած են քոալաներուն վարմունքը` շատ տաք ժամանակաշրջաններուն:

Զովանալու համար քոալան բազմաթիւ ընտրանքներ ունի. քրտնիլ, սակայն ան շատ քիչ կը քրտնի, կամ գետնի տակ պահուըտիլ: Բայց քոալան կը նախընտրէ ծառերուն վրայ մնալ: Գիտնականները անդրադարձած են, թէ զովանալու համար քոալան պարզապէս մեծ «փաթթուկ»-ներ կ՛ընէ ծառերուն: Ան կ՛երկննայ նախընտրաբար սեւ աքասիաներու վրայ, որոնց կեղեւը օդի ջերմաստիճանէն 5-7 աստիճան աւելի զով է:

Կ՛ուզե՞ս Վիտէօ Խաղերու Աշխարհի
Մեծագոյն Հաւաքածոն Ունենալ

Մայքըլ Թոմասըն Նիւ Եորքէն երիտասարդ մըն է, որ ունի մեծ հետաքրքրութիւն մը` վիտէօ խաղերը: Ան ունի աշխարհի մէջ վիտէօ խաղերու մեծագոյն հաւաքածոն, մօտաւորապէս 11,000 խաղեր: Այս ձեւով է, որ անոր անունը անցած է Կինեսի մրցանիշներու գիրքին մէջ:

Մայքըլ խոստովանած է, թէ ան միջին հաշուով օրական երկու խաղ կը գնէ` այդ խաղերուն տրամադրելով տարեկան մօտաւորապէս 3000 տոլար: Ներկայիս անոր հաւաքածոյին արժէքը կը հասնի 700,000 տոլարի: Ան որոշած է  իր հաւաքածոն ծախել համացանցի յատուկ կայքի մը ընդմէջէն: Հետաքրքրուող անձ մը անոր առաջարկեց 750,250 տոլար` իր իսկական արժէքէն աւելի բարձր գին մը:

Սակայն եթէ կը կարծէք, թէ Մայքըլ վերջապէս պատրաստ է իր այս ժամանցէն ձերբազատելու,  կը սխալիք: Ան տակաւին կը շարունակէ հաւաքել վիտէօ խաղեր:

Աշխարհի Մեծագոյն
Թուղթէ Օդանաւը

«Փիմա Մուզիոմ»-ը ամերիկեան անձնական թանգարան մըն է: Այս ամառ անիկա կազմակերպեց 14 տարեկանէն աւելի փոքրերու յատկացուած մրցում մը: Ան մասնակցողներուն կ՛առաջարկէր յղանալ ձեւը շինելու թուղթէ օդանաւ մը, որ պիտի կարենայ ամէնէն հեռուն թռչիլ:

Արթուրոյի Անապատի Արծիւը

Մրցումին յաղթողը 12 տարեկան Արթուրօ Վալտենեկրոն է:

Իր թուղթէ օդանաւին օրինակին հիմամբ շինուած են հսկայական օրինակներ: Թուղթէ հսկայ 3-րդ օդանաւը, որ անուանուեցաւ Արթուրո՛զ Տեզըրթ Իկըլ (Արթուրոյին անապատի արծիւը), շինուեցաւ փիզզայի տուփերու խաւաքարտին նման խաւաքարտի մեծ կտորներով: Գիտնականները այս օդանաւը թռցուցին Արիզոնայի անապատին մէջ:

Ժամական 160 Քմ Արագութեամբ Թռիչք Մը

Հակառակ զօրաւոր հովերուն, օդանաւը կրցաւ տասնեակ մը երկվայրկեաններ թռչիլ ժամական 160 քմ արագութեամբ: Անոր թռիչքը նկարուեցաւ օդանաւին վրայ դրուած տեսախցիկով մը: Սակայն դժբախտաբար օդանաւին թռիչքը վերջ գտաւ, երբ օդանաւը ինկաւ եւ ջախջախուեցաւ անապատին մէջ:

Հետաքրքրական

Ամէնէն Երկար Օրը Ունեցող
Առաջին 5 Մոլորակները

Երկրագունդին վրայ մէկ օրը կը տեւէ 24 ժամ: Այսինքն` արեւը 24 ժամէն է, որ կ՛անցնի կէսօրին երկինքին մէջ գրաւած իր դիրքէն եւ դարձեալ կը վերադառնայ այդ դիրքին:

Սակայն գիտէի՞ր, թէ ուրիշ մոլորակներու վրայ օրը նոյն տեւողութիւնը չունի:

1.- Փայլածու մոլորակին վրայ օրը կը տեւէ երկրագունդի 175 օր եւ 21,6 ժամ:
2.- Արուսեակ մոլորակին վրայ օրը կը տեւէ երկրագունդի 116 օր եւ 18 ժամ:
3.- Հրատ մոլորակին վրայ օրը կը տեւէ 24,7 երկրագունդի ժամեր:
4.- Երկրագունդին վրայ օրը կը տեւէ 24 ժամ:
5.- Ուրանիւս մոլորակին վրայ օրը կը տեւէ 17,2 երկրագունդի ժամեր:

 Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել աւելին հասցնող ճամբան:

Կէտերը իրարու միացո՛ւր` 1-115 գտնելու համար պահուած պատկերը:

Մէկ կէտ պարունակող բաժինները սեւ ներկէ` յայտնաբերելու համար պահուած պատկերը:

Կրնա՞ս թիւերը դնել տախտակին մէջ` իրենց համապատասխանող տեղերը:

Կապիկ մը, որ կը գծէ, ձի մը, որ կը ներկէ… Անասուններ կը ստեղծեն արուեստի գործեր, որոնք հազարաւոր տոլարներու կը ծախուին: Արդեօք ասիկա արուե՞ստ է, թէ՞ խաղ մը:

Արդեօք անասուն մը կրնա՞յ գծելը կամ քանդակելը սիրել: Ան կրնա՞յ արուեստի գործ մը ստեղծել: Այս հարցումը կը դրուի, օրինակի համար, երբ կը դիտենք Քոնկոյի գեղանկարները:

Այս շեմփանզէն նշանաւոր դարձած էր 1950-ական թուականներուն: Անոր տէրը կ՛անդրադառնայ, թէ անասունը կը սիրէ գծել եւ ներկել:

Տէրը անասունին առիթ կու տայ արտադրելու պատկերներ, զոր Քոնկօ կը գծէ մինակը: Ան կը մերժէ, որ նկարները իրմէ առնուին մինչեւ «գործը» վերջացնելը:

Քոնկոյին նման ուրիշ անասուններ յայտնաբերած են, թէ կը սիրեն ներկել: Սակայն երբեմն այս ժամանցը «ստիպողական» կ՛ըլլայ: Կարգ մը կենդանաբանական պարտէզներու մէջ փիղերը ստիպուած են ներկելու առաւօտէն մինչեւ իրիկուն` զբօսաշրջիկները զբաղեցնելու համար: Այս պարագային, կասկած չկայ, թէ այս զբաղումը ինքնաբուխ չէ, այլ անասուններու շահագործում է:

Արուեստագէտ անասուն մը շատ դրամ կրնայ ապահովել, եթէ ըստ արուեստի սիրահարներուն, ան տաղանդաւոր է: Աշխարհի չորս կողմերը կը կազմակերպուին անասուններու գործերու ցուցադրութիւններ:

2010 թուականին Քոնկօ մարդակապիկին կողմէ գծուած վերջին «գեղանկար»ը ծախուեցաւ 10 հազար տոլարի:

Քանի Մը Աստղեր

Չոյեա ձին: Չոյեա վայրի ձի մըն է, որ մարզելը շատ դժուար է: Հետեւաբար անոր տէրերը զայն կը ծախեն նախկին պարուհիի մը: Օր մը այս վերջինը կը ներկէ ձիուն ցանկապատը, իսկ անասունը կը մօտենայ ներկի տուփին` շատ հետաքրքրուած: Այդ ժամանակ տիրուհին անոր կու տայ վրձին մը, որ ան կը բռնէ իր ակռաներով: Չոյեա տասնեակներով «գեղանկարներ» գծած է կարգ մը գործեր ցուցադրուած են գեղարուեստական մեծ ձեռնարկներու ընթացքին: Ձին սատկած է 2003 թուականին:

Ռուպի փիղը: Ռուպի էգ փիղ մըն է, որ կ՛ապրէր Միացեալ Նահանգներու Ֆինիքսի կենդանաբանական պարտէզին մէջ: Անոր «Գեղանկարները» զայն հռչակաւոր դարձուցած են, եւ անոնցմէ ամէնէն սուղ կտորը ծախուած է 25 հազար տոլարի:

Թիլի շնիկը: Չետտըր տը թիլլամուք, ճանչցուած` Թիլլի անունով, Ճեք Ռասըլ Թերրիէ շուն մըն է, որ ծնած է 1999 թուականին, Միացեալ Նահանգներու մէջ: Ան վրձինով չի գծեր, այլ կը գործածէ իր ճանկերը եւ ակռաները: Հակառակ ասոր` ան մեծ յաջողութիւն գտած է արուեստի աշխարհին մէջ:

Հետաքրքրական Զբաղում Մը

Հանգստեան կոչուած ապակի մաքրող անգլիացի Ռոն Պրումֆիլտ պարտէզի թզուկի արձանիկներ հաւաքած է աւելի քան 50 տարիներու ընթացքին:

Ան իր 1600 արձանիկներով լեցուցած է իր առանձնատունը եւ պարտէզը:

Շաբաթը երկու անգամ Պրումֆիլտ իբրեւ թզուկ կը ծպտուի եւ դրամ կը հաւաքէ բարեսիրական աշխատանքներու համար եւ պզտիկ պէտքեր գնելու համար:

Անոր հաւաքածոն կ՛արժէ աւելի քան 60 հազար տոլար։

 Զբաղինք

Եթէ շուարած ես արձակուրդի այս վերջին շաբաթներուն եւ այլեւս չես գիտեր ինչպէ՛ս ժամանակդ անցընել, բաւարար է, որ ունենաս լեկոյի 6 կտորներ միայն:

Գիտէի՞ր, թէ լեկոյի միայն այս 6 կտորներով դուն կրնաս 915103765 տարբեր ձեւեր ստեղծել:

Անոնցմէ քանի՞ հատը դուն պիտի կարենաս իրականացնել վերամուտէն առաջ:

Էմիու`  Կատակասէր
Մարդամեքենան

Ճափոնցի մասնագէտներ ներկայացուցած են Էմիու կոչուած նոր եւ պզտիկ մարդամեքենեայ մը: Իսկ ի՞նչ է անոր մասնագիտութիւնը: Ան գիտէ անեքթոտներ պատմել:

Զայն յղացողները անոր սորվեցուցած են բառերու ցանկ մը, որ անոր կարելիութիւնը կու տայ հարցում մը վերլուծել պատասխանելէ առաջ:

Սկզբունքով այդ պատասխանը կատակի հաճելի ձեւով պիտի ըլլայ… Սակայն այն անձերը, որոնք ներկայ գտնուեցան Էմիուի կարողութիւններուն ցուցադրութեան, լաւ չհասկցան անոր կատակները:

Բարեբախտաբար Էմիու չվիրաւորուեցաւ այդ հակազդեցութիւններէն:

Առանց Սապատի Ալպեան Ուղտ Մը

Այս ուղտը կը նմանի լամային, սակայն անկէ աւելի պզտիկ է: Ան մաս կը կազմէ ուղտի ընտանիքին, բայց ուղտի նման սապատ չունի: Անիկա կ՛ապրի Հարաւային Ամերիկայի մէջ` Փերուի, Պոլիվիոյ եւ Չիլիի բարձր լեռներուն վրայ, 2500-3650 մեթր բարձրութեան վրայ:

Այդ շրջաններուն մէջ տիրող ցուրտէն պաշտպանուելու համար բնութիւնը անոր օժտած է հաստ, սեւ, ճերմակ կամ սրճագոյն մուշտակով մը, որ կրնայ մինչեւ 40 սմ հաստութիւն ունենալ: Մարդիկ անոր մուշտակէն կը շինեն տարբեր տեսակի կերպասներ, որոնք կը գործածուին շքեղ եւ հանգստաւէտ հագուստներ պատրաստելու համար:

Կենսոլորտ

Որքա՞ն ժամանակէն թիթեղէ շիշ մը կը փճանայ բնութեան մէջ

10-100 տարուան ընթացքին:
Խնձորի մնացորդ մը` 1-5 ամիս:
Թուղթէ թաշկինակ մը` 3 ամիս:
Թերթ մը` 3-12 ամիս:
Ծխախոտի մնացորդ մը` 1-2 տարի:
Պահածոյի տուփ մը` 50 տարի:
Անիւ մը` 100 տարի:
Կերպընկալէ տոպրակ մը` 450 տարի:
Կերպընկալէ շիշ մը` 100-1000 տարի:

Հետեւաբար յաջորդ անգամ, երբ դուն բնութեան մէջ կամ ծովափը դաշտագնացութեան կամ փիքնիքի երթաս մի՛ մոռնար հետդ աղբի տոպրակներ տանելու, եւ ապա, աղբերը մէջը դնելէ ետք, զանոնք չձգել բնութեան մէջ:

– Ո՞րն է աշխարհի ամէնէն ապականած վայրը:

Ակպոկպլոշին է, Ափրիկէի մէջ Ղանայի մայրաքաղաք Աքքրայի արուարձաններէն մէկը: Հոն կարելի է գտնել աշխարհի ամէնէն մեծ ելեկտրոնային առարկաներու աղբանոցը: Պատկերասփիւռներ, թապլեթներ, բջիջային հեռաձայններ, համակարգիչներ, որոնք կու գան հարուստ երկիրներէն: Անոնք կ՛ապականեն հողը եւ ջուրը, որովհետեւ անոնք առողջութեան շատ վնասակար նիւթեր կը պարունակեն: Անոնք կ՛ապականեն նաեւ օդը, որովհեհեւ կարգ մը մնացորդներ կը հրկիզուին եւ այս ձեւով թունաւոր ծուխեր կը յառաջացնեն: Կան մարդիկ, որոնք կ՛աշխատին եւ նոյնիսկ կ՛ապրին այդ աղբանոցներուն մէջ:

 Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող երկու կերպարները:

Կրնա՞ս գտնել առաջին պատկերին եւ միւս նկարներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող երկու տարբեր մանրամասնութիւնները:

Կրնա՞ս թիւերը դնել տախտակին մէջ իրենց համապատասխանող տեղեր

Կնա՞ս գտնել գլխարկին հասցնող ճամբան:

Լոփպուրի Թայլանտի պատմութեան մէջ ամէնէն կարեւոր քաղաքներէն մէկն է: Իսկ ներկայիս միայն իր տաճարներուն պատճառով չէ, որ ան այդքան հռչակաւոր է. քաղաքը դարձած է նաեւ մաքոք կապիկներուն դրախտը:

Տաճարները

Թայլանտի մէջ նման վայրերու մեծ մասին պարագային, տաճարներու աւերակները կը գտնուին քաղաքներէն դուրս, անոնց յատուկ վայրերու մէջ: Լոփպուրի պարագային, հարցը տարբեր է. տաճարները կը գտնուին քաղաքին կեդրոնը: Այս ձեւով, երբ այցելուները կը պտտին, անոնք կրնան տաճարին դիմացը գտնուող ճաշարանի մը մէջ ճաշել, կամ շոգեկառքին սպասել սքանչելի կոթողի մը առջեւ կեցած: Լոփպուրի տաճարները եւ պալատները շինուած են 13-րդ դարուն, կան նաեւ բաժիններ, որոնք 10-րդ դարէն մնացած են: Այդ ժամանակաշրջանին Լոփպուրի մաս կը կազմէր Ասիոյ մէջ շատ հզօր Խմեր կայսրութեան:

Մաքոքները` Թագաւոր

Եթէ այն թագաւորները, որոնց համար Թայլանտի բազմաթիւ տաճարները եւ պալատները շինուած էին, շատոնց անհետացած են, եւ տարբեր տեսակի նոր թագաւորներ անոնց տեղը առած են. անոնք Լոփպուրի մաքոք կապիկներն են: Քաղաքին մէջ, յատկապէս այդ սքանչելի շինութիւններուն աւերակներուն շուրջ այդ փոքրիկ կապիկները կ՛իշխեն: Անոնք մեծ թիւով կ՛ապրին հոն եւ յաճախ այցելուներուն անակնկալի կը բերեն` անոնց ուսերուն վրայ ցատկելով… յատկապէս երբ այս վերջինները իրենց ձեռքերուն մէջ բռնած են համեղ ուտելիք մը: Շատ խելացի եւ չարաճճի այս պզտիկ կապիկները ձեւով մը Լոփպուրի աստղերն են: Անոնք գրաւած են ո՛չ միայն հին տաճարները, այլ նաեւ` քաղաքին փողոցները: Հոն, առտուն քաղաքին բնակիչները յաճախ կը հանդիպին իրենց ինքնաշարժին տանիքին վրայ հանգչող մաքոքի մը: Նոյնիսկ եթէ անոնք յաճախ չարաճճիութիւններ կ՛ընեն, ոչ մէկը վնաս կը հասցնէ Լոփպուրի կապիկներուն: Անոնք օրհնուած են. կ՛ըսուի, թէ անոնք հինտու կրօնի մէջ ժամանակի աստծոյ` Քաալայի զաւակներն են:

Կապիկներուն Տօնը

Ամէն տարի, նոյեմբեր ամսուն վերջին կիրակին, մեծ տօն մը կը կազմակերպուի Լոփպուրի կապիկներուն ի պատիւ: Զանոնք պատուելու համար ժողովուրդը հսկայական սեղաններ կը սարքէ` համեղ ուտելիքներով ծածկուած: Հաւկիթ, պիստակ, տեսակաւոր բանջարեղէններ. պզտիկ մաքոքներուն մեծ խրախճանքը կը սկսի զուարճացած բնակիչներուն աչքերուն առջեւ: Իսկ եթէ բոլոր այս համով ուտելիքները զանոնք կը ծարաւցնեն, յայտնենք, որ քանի մը տարիէ ի վեր անոնց կը հրամցուին նաեւ կազային զովացուցիչ խմիչքներ: Վստահաբար մաքոքները այս օրը անհամբեր կը սպասեն:

Անհաւատալի, Բայց Իրա՛ւ

• Մինչեւ 1800-ական թուականները մարդիկ կը կարծէին, թէ լոլիկը թունաւոր էր:
• Հարաւային Ամերիկայի էնքաները շինած են աւելի քան 32 հազար քմ երկարութեամբ ճամբաներ, Ք.Ե. 13-16-րդ դարերու միջեւ. սակայն անոնք ո՛չ անիւին ծանօթ էին, ո՛չ ալ ձիեր ունէին անոնց վրայէն քշելու համար:
• 18-րդ դարուն Ռուսիոյ Մեծն Պետրոս ցարը յատուկ տուրք նշանակած էր մօրուք ունեցող մարդոց համար:
• Միջին դարերուն պնակներ գոյութիւն չունէին: Ուտելիքը կը դրուէր հին չորցած հացի կտորներու վրայ:
• 17-րդ դարուն Անգլիոյ Էլիզապէթ Ա. թագուհիին ակռաները ծերութեան օրերուն սեւցան:
• Միջին դարերուն միայն հարուստ մարդիկը ճերմակ հաց կ՛ուտէին:
• Աւելի քան հազար տարիներու ընթացքին Մոնկոլիոյ, Սերպիոյ եւ Չինաստանի կարգ մը ժողովուրդներ թէյը գործածած են իբրեւ դրամ:
• Հին Հռոմի մէջ հարսանիքներու ընթացքին սովորութիւն էր, որ փեսան գարիով կարկանդակ մը ճզմէր հարսին գլխուն վրայ:
• 1500-ական թուականներուն գծուած աշխարհահռչակ «Մոնա Լիզան» հռչակաւոր դարձաւ, երբ ան թանգարանէն գողցուեցաւ 400 տարիներ ետք, 1911 թուականին:
• 2000 տարիներ առաջ աշխարհի վրայ կ՛ապրէր միայն 300 միլիոն մարդ: Թիւ մը, որ նուազ է, օրինակի համար, ներկայի Միացեալ Նահանգներու բնակչութեան թիւէն:

Ամառնային Լուրեր

Աշխարհի ամէնէն մեծ ռոքի խումբը

Յունիս 14-ին աշխարհի նոր մրցանիշ մը արձանագրուեցաւ: Ֆրանսայի Լորիան շրջանին Մուսթուար մարզադաշտին մէջ հաւաքուած էին չորսէն եօթանասունեօթը տարեկան աւելի քան հազար երաժիշտներ` կազմելու համար աշխարհի ամէնէն մեծ ռոքի խումբը: Անոնք ռոք երաժշտութեան մեծ նուագահանդէս մը տուին` ռոքի բազմաթիւ կտորներ նուագելով աւելի քան տասնչորս հազար հանդիսատեսներու առջեւ:

Ամուսնութեան իւրայատուկ առաջարկ մը

Ռոլան Կարոսի թենիսի 2014-ի մրցաշարքը անմոռանալի դարձաւ թենիս խաղացող Միքայէլա Քրազիչեքի համար: Ան մրցաշարքին ընթացքին ո՛չ միայն շատ լաւ արդիւնքներ արձանագրեց, այլ տարուան ամէնէն իւրայատուկ ամուսնութեան առաջարկը ստացաւ: Իր մրցումներէն մէկուն աւարտէն անմիջապէս ետք ան տեսաւ իր բարեկամը` թենիս խաղացող Մարթին Էմըրիքը, որ դաշտ կը մտնէր. այս վերջինը ամբողջ ժողովուրդին առջեւ ծունկի եկաւ իր ամուսնութեան առաջարկը արտասանելու համար… եւ Միքայէլա «այո» ըսաւ:

Նուաճող կապիկները

Երբեմն, կարծէք, գիրքերու պատմութիւնները իրականութւն կը դառնան…

Հնդկաստանի մէջ քաղաք մը «կապիկներու մոլորակի» վերածուեցաւ, երբ մօտակայ անտառէ մը եկած հազարաւոր պզտիկ կապիկներ նուաճեցին քաղաքը` ուտելիք փնտռելով: Կապիկները ժողովուրդին ստիպելով իրենց տուները բանտարկուած մնալ` քաղաքին տիրեցին: Սոված անասունները փորձեցին ուտելիք գողնալ եւ արգելք եղան ինքնաշարժներուն շրջելու:

Կլոր գնդակի «սուփըր սոնիքը»

Յունիս 15-ին հոլանտացի ֆութպոլ խաղացող Արժեն Ռոպըն դարձած է աշխարհի եւ ամբողջ պատմութեան ամէնէն արագ մարզիկը: 2014 Աշխարհի ախոյեանութեան Հոլանտա-Սպանիա մրցումին անոր արագութիւնը հասած է ժամական 37 քմ-ի:

Յունուար 17-ին քանատացի զոյգ մը լոթոյէն շահած է յիսուն միլիոն տոլար: Դժբախտաբար կինը քանի մը օր ետք կը կորսնցնէ շահող տոմսը, զոր դրած էր իր ձեռքի պայուսակին մէջ: Հինգ ամիս ետք, վերջապէս, զոյգը կը յաջողի ձեռք ձգել իր շահած գումարը, երբ արժէքաւոր տոմսը կը գտնուի եւ իրենց կը վերադարձուի անցորդի մը կողմէ:

Ժամանց

Քանի՞ ձուկ կը լողայ ջուրին մէջ:

Կէտերը իրարու միացուր 1-109` գտնելու համար պահուած պատկերը:

Մէկ կէտ պարունակող բաժինները ներկէ գտնելու համար պահուած պատկերը:

Կրնա՞ս թիւերը դնել տախտակին մէջ իրենց համապատասխանող տեղերը:

Երբ Պատանիներու Ողիմպիական խաղերը ստեղծուեցան 2007 թուականին, Ողիմպիական միջազգային յանձնախումբը կ՛ուզէր առաջարկել մարզական ձեռնարկ մը` պատանիները քաջալերելու մարզանք ընելու:

Այս Ողիմպիականները ուղղուած են 15-18 տարեկան մարզիկներուն:

Անոնք պարզապէս «մինի» խաղեր չեն, այլ կու գան ամբողջացնելու իսկական Ողիմպիական խաղերը: Երկու տարին անգամ մը թէ՛ ամառնային, թէ՛ ալ ձմեռնային խաղեր կը կազմակերպուին: Այս տարի անոնք տեղի կ՛ունենան Չինաստանի Նանքին քաղաքին մէջ, ուր 204 երկիրներէ եկած 3808 մարզիկներ պիտի հաւաքուին եւ մասնակցին 222 մրցումներու, 28 տարբեր մարզաձեւերու մէջ:

Խաղերուն բացումը կատարուեցաւ շաբաթ, 16 օգոստոսին, մեծ հրավառութեամբ մը եւ վառեցաւ Ողիմպիական ջահը: Բացման հանդիսութեան մասնակցեցան հազարաւոր պատանիներ եւ ներկայ գտնուեցան աւելի քան 60 հազար հանդիսատեսներ: Հանդիսութեան ընթացքին ներկայացուեցան Չինաստանի պատմութիւնը եւ բազմաթիւ չին մեծ մարզիկներ:

Իրենց երկիրներուն մէջ իբրեւ նոր յոյսեր համարուած այս պատանի մարզիկները արդէն իսկ նոր մրցանիշներ սկսած են արձանագրել: Անոնցմէ է չին Մենկ Չենկ, որ 56 քիլոյէն վար կշռողներու իր խումբին մէջ բարձրացուցած է 155 քիլօ` նոր մրցանիշ մը արձանագրելով:

Աշխարհի Ամէնէն Խաղաղ Երկիրը

Ամէն տարի «Ինսթիթիւթ ֆոր Իքոնոմիքս էնտ փիս» աւստրալիական կազմակերպութիւնը կը հաստատէ խաղաղութեան միջազգյին ցանկ ը: Ճիշդ է, որ եթէ երկիրներու` պատերազմի կամ խաղաղ վիճակի մէջ ըլլալը կարեւոր չափանիշ մըն է, սակայն ասիկա բաւարար չէ: Այս ուսումնասիրութեան հեղինակները նկատի կ՛առնեն նաեւ իւրաքանչիւր երկրի մէջ գործուած ոճիրներուն թիւը, զինեալներուն թիւը, դրացի երկիրներուն հետ յարաբերութիւնները, մարդոց իրաւուքները յարգելու համեմատութիւնը, քաղաքական անկայունութիւնը եւ այլն…

***

Վերջին երկու տարիներուն պատերազմական վիճակի մէջ գտնուող Սուրիա կ՛առնէ Աֆղանիստանին տեղը` իբրեւ ամէնէն նուազ խաղաղ երկիրը: Մինչ Իսլանտա կը շարունակէ գրաւելու աշխարհի ամէնէն խաղաղ երկիրներու ցանկին առաջին դիրքը: Ընդհանուր առմամբ, Եւրոպա ընդհանրապէս աշխարհի ամէնէն խաղաղ շրջանը կը համարուի, յատկապէս` սկանտինաւեան երկիրներուն պատճառով:

Կան նաեւ երկրորդական կէտեր, որոնք նկատի կ՛առնուին, ինչպէս` ուսման մակարդակը, իւրաքանչիւր բնակիչի միջին եկամուտը, ներգործութիւնը, կամ նոյնիսկ` բնակչութեան մէջ երիտասարդներուն թիւը… Ասոր կողքին, «Ինսթիթիւ ֆոր Իքոնոմիքս էնտ փիս» կազմակերպութիւնը հաղորդած է նաեւ 10 երկիրներու անունները, որոնք կրնան մինչեւ 2 տարի ծանր տագնապներ դիմագրաւել, ինչպէս` Զամպիա, Հայիթի, Պուրունտի կամ Վրաստան: Վերջապէս, ան կը նշէ, թէ աշխարհի մէջ պատերազմները եւ անապահովութիւնը շատ սուղի կ՛արժեն` խլելով աշխարհի հարստութեան 11 առ հարիւրը, այսինքն, օրինակի համար, Ափրիկէի բոլոր երկիրներու կողմէ արտադրուած հարստութիւններուն 2 անգամը:

Ո՞վ Որոշած Է Երկիրներու Սահմանները

Աշխարհի երկիրներու սահմանները նոյն ձեւով չեն նշանակուած: Անոնք պատմութեան եւ աշխարհագրութեան արդիւնքն են:

• Պատերազմներ եւ դաշնագիրներ

Սահմանները երբեմն կը գծուին երկիրներու միջեւ պատերազմներէ ետք: Երբ բանակ մը հողեր կը գրաւէ, անոր երկիրը կը մեծնայ, եւ սահմանները կը փոխուին: Սահմանները կախեալ կրնան ըլլալ նաեւ երկիրներու միջեւ բանակցութիւններէ: Օրինակի համար, 19-րդ դարու վերջաւորութեան Ափրիկէն բաժնուեցաւ եւրոպական երկիրներու կողմէ առանց ափրիկեցի ժողովուրդներուն կարծիքը առնելու:

• Բնակիչներուն կամքը

Երբեմն ընտրութիւնը կը ձգուի բնակիչներուն, ինչպէս եղաւ պարագան, օրինակի համար, Չեխիոյ հանրապետութեան եւ Սլովաքիոյ: Այս երկու երկիրները ժամանակին մէկ երկրի մը երկու գլխաւոր շրջաններն էին, Չեխոսլովաքիա: 1992 թուականին սլովաքները կ՛որոշեն հիմնել իրենց անկախ երկիրը:

• Աշխարհագրութիւնը

Կարգ մը սահմաններ հիմնուած են ըստ աշխարհագրութեան: Լեռնաշղթայ մը կամ գետ մը «բնական» սահման մը կրնայ կազմել, ինչպէս Փիրենեան լեռները կը նշեն Ֆրանսայի եւ Սպանիոյ միջեւ սահմանը: Մինչ կարգ մը երկիրներ հաստատուած են կղզիներու վրայ, ինչպէս` Ճափոնը եւ Քուպան:

Ո՞րն Է Երկու Երկիրներու Միջեւ
Ամէնէն Երկար Սահմանը

Քանատայի եւ Միացեալ Նահանգներու միջեւ սահմանը: Անիկա 8900 քմ երկարութիւն ունի. 6400 քմ Խաղաղական ովկիանոսէն Ատլանտեան ովկիանոս եւ 2500 քմ Խաղաղական ովկիանոսէն Արքթիք ովկիանոս:

Անհաւատալի, Բայց Իրա՛ւ

Գոյութիւն ունի կապիկներու տեսակ մը, որ կը փռնգտայ, երբ կ՛անձրեւէ:

Ֆրանսայի Լուի 14-րդ թագաւորը կը հագնէր 10 սմ բարձր կրունկով կօշիկներ:

Սակուարօ Քաքթիւսը տասը տարիէն միայն 2,5 սմ կը մեծնայ:

Հնդկական հսկայ սկիւռը մանիշակագոյն մուշտակ մը ու

Հաթշեփսութ Եգիպտոսի առաջին կին փարաւոնն էր: Ան կարմիր եւ սեւ եղունգի ներկեր կը գործածէր:

• Հիւսիսայի Քորէայի մէջ ապօրինի է ճինզ տաբատ հագուիլը:
• Աղաւնիները կրնան իրենք զիրենք ճանչնալ հայելիին մէջ:
• Ազատութեան արձանը ծածկող պղինձը կ՛արժէ մօտաւորապէս 200 հազար տոլար:
• Չինաստանի մէջ աւելի քան 50 միլիոն անձեր կ՛ապրին քարայրներու մէջ:
• Գիտնականները կը մտածեն, թէ կարգ մը մոլորակներու վրայ ապակի կ՛անձրեւէ:
• Մօտաւորապէս 300 փոսիկներ կան կոլֆի գնդակի մը վրայ:
• Մօտաւորապէս 213 տարիներու ընթացքին Փարիզի մէջ կիներուն արգիլուած էր տաբատ հագնիլ: Բարեբախտաբար այդ օրէնքը շատ խստօրէն չէ պարտադրուած:
• 1.9 միլիառ տարիներ առաջ երկրագունդին մեծ մասը հոտած հաւկիթի նման կը հոտէր:
• Նիւ Եորքի մէջ մարդ մը տուգանք ստացած էր, որովհետեւ շատ բարձր կը խնդար:
• Ընգղայի հազուագիւտ տեսակ մը միայն վեց թեւեր ունի:
• Անգլիոյ Վիքթորիա թագուհիին հարսնիքի կարկանդակէն կտոր մը պահուած է 174 տարիէ ի վեր:
• Կարգ մը վայրի ելակներ կրնան դեղին ըլլալ:
• »Գիտնականները գտած են, թէ ոտքերդ իսկապէս կը պաղին, երբ դուն ջղային ըլլաս:
• Կարգ մը արեւածաղիկներու հասակը կրնայ հասնիլ մինչեւ իրարու վրայ դրուած երկու փիղերու հասակին:
• Ներկայի բջիջային հեռաձայնները շատ աւելի զօրաւոր են, քան` աստղանաւորդները լուսին ղրկած համակարգիչները:

Ժամանց

Կրնա՞ս օգնել այս մարդամեքենային` գտնելու համար ձէթի շիշի ճամբան:

Կրնա՞ս գտնել վերի անկիւնի առաջին պատկերին եւ միւս պատկերներուն միջեւ գտնուող երկու տարբեր մանրամասնութիւնները:

Կրնա՞ս ամբողջացնել բուրգը` գիտնալով, թէ իւրաքանչիւր շրջանակի մէջի թիւը հաւասար է անոր վարը գտնուող երկու թիւերու գումարումին: Օրինակի համար 8+5=13:

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող երկու կերպարները:

Պզտիկ աղջիկը անշարժ նստած է, աչքերը գոց: Ցեղախումբէն տարեց մը ծռած` դեղին, ճերմակ, կարմիր եւ սեւ գունաւոր կէտեր կը տպէ անոր այտերուն եւ քիթին վրայ: Այս բնազարդերը կրնան ներկայացնել վայրի մեղր, խիժածառի կեղեւ, կրակ:

Առաջին նայուածքով փոքրիկ աղջկան մեծ ընտանիքին, անոր ցեղախումբին անդամները կրնան հասկնալ գծագրութիւնը եւ ճանչնալ, թէ ո՛ր աւանդութիւնը գրուած է աղջնակին դէմքին վրայ:

Աւստրալիոյ բնիկ ապորիճինի ժողովուրդը իր պատմութիւնը տարիներով չի գրեր (անոնց պատմութիւնը 50 հազար տարիներէ ի վեր կը շարունակուի): Ապորիճիները իրենց պատմութիւնը կը ներկայացնեն աւանդութիւններով եւ արուեստի աշխատանքներով «երազային ժամով», երբ անոնք կը հաւատան, թէ իրենց նախահայրերը աշխարհը ստեղծած են: Անոնք այս աւանդութիւնները կը ներկայացնեն ժայռերու, կտաւներու կամ մարմիններուն վրայ: Այս ձեւով է, որ անոնք այս աւանդութիւնները եւ ոգիները կենդանի կը պահեն. անոնք մաս կը կազմեն բոլոր կարեւոր արարողութիւններուն:

***

Այժմ աւելի քան մէկուկէս միլիոն ապորիճիներ կ՛ապրին ուրիշ ոեւէ մէկ քաղաքացիի նման, ամբողջ Աւստրալիոյ տարածքին: Սակայն անոնք ընդհանրապէս իրենք զիրենք կը ներկայացնեն իրենց ցեղախումբին ընդմէջէն: Իւրաքանչիւր ցեղախումբ ունի իրեն յատուկ գծագրութիւնները, որոնք կապուած են իրենց հողին եւ աւանդութիւններուն: Այս գծագրութիւնները մաս կը կազմեն ցեղախումբին ժառանգին: Անոնք կրնան գծուիլ միայն արտօնութիւնը ունեցող անձի մը կողմէ:

Մանուկները սովորաբար կը սկսին իրենց մարմինը ճերմակ կաւով կամ կարմիր հողով ներկել: Այս գծագրութիւնները յարգանքի նշան մըն են: Անոնք արարողութեան մը ընթացքին «հագուելու» ձեւ մըն են: Այս արարողութիւններուն մասնակցելու տարիքին, մօտաւորապէս 6-8 տարեկան, մանուկները «կը հագուին» տարեցներուն կողմէ գծուած աւելի խրթին գծագրութիւններ: Կրնայ ըլլալ, որ այս աղջնակը, որուն այտերուն վրայ կը գծուին այս կէտերը, եթէ լաւ մտիկ ընէ այս աւանդութիւնները, ինք ալ օր մը իր կարգին գծող արուեստագէտ պիտի դառնայ եւ այս ձեւով շարունակէ կենդանի պահել այդ «երազային ժամանակը»:

Պտոյտ Մը Սիտնէյի Մէջ

Սիտնէյ Աւստրալիոյ ամէնէն շատ բնակիչ ունեցող քաղաքն է: Անիկա կը գտնուի երկրին հարաւ-արեւելքը, Քանպերա մայրաքաղաքէն 300 քմ հեռու:

Սիտնէյ շինուած է Փորթ Ճաքսընի շուրջ, մեծ ծովածոց մը, որ կրնայ ընդունիլ մինչեւ 10 հազար նաւ: Բազմաթիւ մարդիկ փոխադրող նաւակներ հազարաւոր անձեր կը տանին քաղաքին տարբեր շրջանները: Փորթ Ճաքսըն կը բացուի Խաղաղական ովկիանոսին վրայ, որ շրջապատուած է ժայռերով եւ աւազոտ ծովափներով:

                             ***

Քաղաքին կեդրոնը` Սիրքըլըր Քուէյի վայրին մէջ է, որ անգլիացիները հիմնած են Սիտնէյ` 1788 թուականին: Սակայն մեծ քաղաք մը ըլլալէ առաջ  Սիտնէյ եղած է ընդարձակ բանտ մը: Անգլիացիները հոն ղրկած են հազարաւոր բանտարկեալներ, մինչեւ 1820-ական թուականները: Այս ձեւով, Սիտնէյի առաջին բնակիչները եղած են տաժանակիր աշխատանքի դատապարտուած բանտարկեալներ:

Քաղաքին Մէջ

Հարպուր Պրիճ («նաւահանգիստի կամուրջը»): 1932-ին շինուած այս պողպատէ 1,1 քմ երկարութեամբ այս մեծ կամուրջը իրարու կը միացնէ քաղաքին կեդրոնը` Սիտնէյի հիւսիսային թաղամասերուն: Անոր վրայէն կ՛անցնին շոգեկառքեր, ինքնաշարժներ եւ հետիոտներ: Քաղաքի բնակիչները զայն կ՛անուանեն «Հին կախիչը»:

– Գործի թաղամասը: Քաղաքին կեդրոնը կազմուած է երկնաքերներով, ուր կարելի է գտնել գրասենեակներ, յարկաբաժիններ, բնակարաններ, պանդոկներ, խանութներ… հոն կարելի է հանդիպիլ նաեւ 19-րդ դարու շինութիւններու, ինչպէս` «Քուին Վիքթորիա Պիլտինկը», որ կամարներով շինուած է, եւ` Սենթ Անտրու՛զ տաճարը:

– Ռոքսի թաղամասը: Առաջին 1400 գաղթականները հոս հաստատուած են 18-րդ դարու վերջաւորութեան: Այս թաղամասին մէջ կը գտնուի պզտիկ տուներու եւ հին շինութիւններու խումբ

– Սիտնէյի օփերան: Ծովածոցին ծայրը, իրարու մէջ մտած պեթոնէ խեցիներու ձեւով օփերայի շէնքը ներկայացուած է իբրեւ իր առագաստները հովին բացած մեծ նաւ մը: Սկզբունքով անոր կառուցումը պիտի տեւէր չորս տարի եւ կարօտէր 7,25 միլիոն տոլարի… սակայն 1959 թուականին սկսած աշխատանքները վերջ գտան տասնչորս տարի ետք, եւ 105 միլիոն տոլարի ծախսէ ետք, անոր դռները վերջապէս բացուեցան 1973 թուականին: Սակայն մարդոց համբերութիւնը վարձատրուեցաւ, որովհետեւ անիկա դարձաւ Աւստրալիոյ ամէնէն շատ այցելուած վայրը, տարեկան իր 8,2 միլիոն այցելուներով:

– Սիտնէյի աշտարակը: 305 մեթր բարձրութիւն ունեցող այս աշտարակը շատ յարմար դիրք մըն է դիտելու քաղաքին գեղեցիկ տեսարանը, ծովածոցը, ովկիանոսը եւ հեռուէն երեւցող լեռները:

– Բուսաբանական թագաւորական պարտէզը: 1816 թուականին շինուած այս ընդարձակ հանրային պարտէզը շատ սիրուած է քաղաքացիներուն կողմէ: Անոնք հոն կ՛երթան վազելու, պտտելու, փիքնիքներ ընելու կամ պարզապէս հանգչելու:

Անհաւատալի, Բայց Իրա՛ւ

– Աշխարհի առաջին գրողները կը գրէին թաց կաւի վրայ (Ք.Ա. 3000 թուական):

– Հին հռոմէական տօնի մը ընթացքին իբրեւ ուտելիք կը հրամցուէր կով մը, որուն մէջ դրուած է խոզ մը, որուն մէջ դրուած էր սագ մը, որուն մէջ դրուած էր բադ մը, որ, վերջապէս, լեցուած էր հաւով մը: (Ք. Ա. 800 – Ք.Ե. 476 թուական):

– Հին Մեքսիքայի մէջ (15-16-րդ դար) ազթեքները քաքաոյի հատիկները իբրեւ դրամ կը գործածէին:

– 1903 թուականին մասնագէտ մը հնարեց հաւերուն յատուկ աչքերը պաշտպանող ակնոցներ, որպէսզի անոնք զիրար չկտցահարեն:

– Պարսկաստանի մէջ 1000-ական թուականներուն  ակռայի դեղ կը պատրաստուէր ծեծուած մոխիրով, կովերու կճղակներով, հաւկիթի կեղեւներով եւ ոստրէի խեցիով:

– 1726 թուականին «Հիւլիվերի ճամբորդութիւնները» իր գիրքին մէջ Ճոնաթան Սուիֆթ ներկայացուցած էր Հրատ մոլորակի երկու լուսինները (Տէիմոս եւ Ֆոպոս), անոնց գտնուելէն աւելի քան 100 տարի առաջ:

– 1891 թուականին Հարաւային Ամերիկայի մէջ նաւաստիներ ծովամարտ մը յաղթեցին իրենց թնդանօթներով պանիրի կտորներ արձակելով:

– 1962 թուականին աստղանաւորդ Ճոն Կլեն ամէն 45 վայրկեան ներկայ գտնուեցաւ արեւին ծագումին եւ մար մտնելու, երկրագունդին շուրջ երեք անգամ դառնալու իր ճամբորդութեան ընթացքին:

– 1816 թուականին Ինտոնեզիոյ մէջ հրաբխային ժայթքում մը այնքան ազդեց կլիմային վրայ, որ հիւսիսային կիսագունդէն շրջաններ ամառ չունեցան:

– 1650-ական թուականներուն Լոնտոնի բնակիչները կը հաւատային, թէ սուրճը կրնար բուժել աչքի գրգռումները:

– 17-րդ դարէն 19-րդ դար սամուրայ մարտիկները բրինձով կը վճարուէին:

– Ք.Ա. 1500 թուականներուն խխունջի պատեանները իբրեւ դրամ կը գործածուէին Հին Չինաստանի մէջ:

Ժամանց

Կրնա՞ս գտնել քիթի դեղին հասցնող ճամբան:

Կրնա՞ս գտնել երկու պատկերներուն միջեւ գոյութիւն ունեցող ութ տարբերութիւնները:

Կրնա՞ս թիւերը զետեղել տախտակին մէջ իրենց համապատասխանող տեղերը:

Կրնա՞ս գտնել իրարու նմանող երկու մանչերը:

Այսօր մենք պիտի ուղղուինք Անգլիա, ուր ամրան ընթացքին շատ իւրայատուկ փառատօներ տեղի կ՛ունենան ամբողջ երկրին տարածքին:

• Պանիր գլորելու փառատօնը

Անգլիացիները կատակի իւրայատուկ ոգի մը ունին: Անոնք շատ կը սիրեն տարօրինակ փառատօները եւ անիմաստ մարզաձեւեր: Ասոնց կարգին է… կլոր պանիրի մը ետեւէն վազել: Այս աւանդութիւնը սկսած է Անգլիոյ մէջ 200 տարի առաջ: Պանիրի կլոր կտոր մը կը գլորուի բլուրի մը գագաթէն, մասնակցողները կը փորձեն զայն բռնել: Պանիրը կը գլորի ժամական 110 քմ արագութեամբ, եւ մրցումը կրնայ վտանգաւոր ըլլալ:

• Մսաջուրով թացանի մէջ գօտեմարտ

Այս մրցումը շատ լուրջ անձերու համար չէ: Անիկա ամէն տարի կը կազմակերպուի Լանքըշայր քաղաքին մէջ: Մասնակցողները տարօրինակ հագուստներ կը հագուին եւ իրարու հետ կը կռուին երկու վայրկեան մսաջուրով պատրաստուած թացանով լեցուն աւազանի մը մէջ: Այս մրցումին համար կը պատրաստուի 2000 լիթր թացան: Շատ հաճելի փառատօն մըն է… սակայն վստահաբար այս մրցումին ներկայ գտնուելէ ետք այլեւս թացան ուտել պիտի չուզէք:

• Օճառի տուփի մրցումը

Օճառի տուփի աւելի քան 40 մրցումներ տեղի կ՛ունենան աշխարհի շուրջ: Անգլիոյ մէջ Լոնտոն մայրաքաղաքին մէջ է, որ մրցումը տեղի կ՛ունենայ: Օրէնքները պարզ են. բոլոր «ինքնաշարժները» պէտք է ձեռքով շինուած ըլլան եւ բանին մարդուժով: Բարեբախտաբար ճամբան զառիվայր է:

• Ճահիճներու մէջ լողալու մրցում

Կրնա՞ս երեւակայել, թէ ինչպէ՛ս կարելի է ցեխին մէջ լողալ… Ասիկա ճահիճներու մրցումն է: Առաջին ճահիճներու մրցումը տեղի ունեցած է 1985-ին, իսկ այժմ աւելի քան 200 անձեր կը մասնակցին ամէն տարի: Անոնք պէտք է լողան`  երթ ու դարձ կատարելով 55 մեթրնոց ճահիճի մը մէջ, ամէնէն կարճ ժամանակին մէջ: Կարեւոր է լողալու զոյգ մը ափաձեւ լաւ կօշիկներ ունենալ:

• Ոտքի մատներու ուժի մրցում

Ոտքի մատներու ուժի մրցումը թեւերու ուժի մրցումին նման է: Խաղցողները կը նստին գետին եւ իրենց ոտքի մատները իրարու կ՛անցընեն: Իւրաքանչիւր խաղցող կը փորձէ մրցակիցին ոտքերուն մատները անշարժ պահել երեք երկվայրկեան: Ոտքի մատներու ախոյեանութիւնը սկսած է 1970-ական թուականներուն, Տերպիշայրի մէջ: Աւելի քան քառասուն տարիներ ետք նոր սերունդներ հպարտօրէն կը շարունակեն այս իւրայատուկ աւանդութիւնը:

Բարի Եկած Էք Անգլիոյ Թագուհիին Քով

Երբ մենք Անգլիա երթանք, պէտք է անպայման անցնինք մայրաքաղաք Լոնտոնէն: Լոնտոն Անգլիոյ թագաւորներուն եւ թագուհիներուն բնակավայրն է մօտաւորապէս 1000 տարիներէ ի վեր: Ներկայի Էլիզապէթ Բ. թագուհին կ՛ապրի Պաքինկհամ պալատը, որ կը հսկուի արքայական պահակագունդին կողմէ: Հոն բազմաթիւ ընդունելութիւններ տեղի կ՛ունենան: Ամէն տարի 50,000 անձեր կը հրաւիրուին այս պալատը:

Փիքատելլի Սըրքըս: Լոնտոնի կեդրոնը գտնուող այս խաչմերուկը գիշեր ցերեկ մարդոցմով լեցուն է: Հոն կը գտնուին բազմաթիւ սրճարաններ, թատերասրահներ եւ շարժապատկերի սրահներ:

Հայտ Փարք: Ասիկա Լոնտոնի կեդրոնի ամէնէն մեծ հանրապարտէզն է: Անոր մէջ կը գտնուի լիճ մը` Սերփընթայնը: Հանրապարտէզին մէջ գոյութիւն ունի Սփիքըրզ քոռնըր` ճարտասաններու անկիւնը, ուր ամէն մարդ կրնայ ժողովուրդին առջեւ խօսիլ:

Ուէսթմինսթըր: Թէյմզ գետին մօտ այս պալատին մէջ կը գտնուի անգլիական խորհրդարանը: Պալատին ամէնէն հին բաժինը մնացած է 1097 թուականէն: Սակայն կառոյցին մեծ մասը շինուած է 19-րդ դարուն:

Պիկ Պեն: Պիկ Պեն ժամացոյցի աշտարակին տրուած անունն է, սակայն նաեւ` անոր մէջ գտնուող մեծ զանգին անունը (13,5 թոն): Ժամացոյցին աշտարակը մաս կը կազմէ Ուէսթմինսթըրի պալատին:

Լոնտոնի աշտարակը: Անգլիոյ թագաւորներուն գոհարեղէնները կը գտնուին այս ամրոցին մէջ: Անոր ամէնէն հին բաժինները շինուած են 11-րդ դարուն: Պատմութեան ընթացքին այս ամրոցը ծառայած է նաեւ իբրեւ պալատ եւ իբրեւ բանտ:

Սենթ Փոլ Քաթետրալը: Այս հսկայական տաճարը շինուած է մեծ հրդեհէ մը ետք, 1666 թուականին, որուն ընթացքին գրեթէ ամբողջ քաղաքը աւերուած է: Անիկա աշխարհի ամէնէն մեծ տաճարներէն մէկն է: Անոր գմբէթը 110 մեթրի կը հասնի:

Թաուըր Պրիճ: Այս մեծ եւ բացուող կամուրջը կը գտնուի Լոնտոնի աշտարակին մօտ: Անիկա շինուած է մօտաւորապէս 120 տարիներ առաջ եւ կը բացուի, որպէսզի մեծ նաւերը կարենան անցնիլ:

Անհաւատալի, Բայց Իրա՛ւ

• Աշխարհի առաջին ելեկտրական ինքնաշարժը շինուած է 1891 թուականին:

• Կ՛ըսեն, թէ հռոմէացի կայսր Կայոս Յուլիուս Վերուս Մաքսիմինուս 2,4 մեթր հասակ ունէր:

• ՔԱ 776-724 թուականներուն առաջին 13 ողիմպիական խաղերը ունէին միայն մէկ մրցում` կարճ վազք:

• ՔԱ 2000 թուականներուն Հարաւային Ամերիկայի բնակիչներ հագուստներ կը շինէին ծառի կոճղի կեղեւներով:

• 4000 տարիներ առաջ մարդիկ բազէներ կը մարզէին որսորդութեան համար:

• 1904 թուականին փայտէ ոտք ունեցող մարզիկ մը երեք ոսկի մետալ շահեցաւ մարմնակրթանքի (ճիմնասթիք) մարզաձեւին մէջ:

• 1958 թուականին հիւլէական ռումբը յղացող գիտնականներէն մէկը հնարեց նաեւ առաջին վիտէօ խաղը:

• 19-րդ դարու վերջաւորութեան Անգլիոյ Վիքթորիա թագուհին ունէր առնէտ բռնող պալատական պաշտօնեայ մը:

• 14-րդ դարու վերջաւորութենէն մինչեւ 20-րդ դարու սկիզբը կայսերական Չինաստանի մէջ միայն կայսերական ընտանիքը իրաւունք ունէր դեղին գոյն հագուիլ:

• 1661-1715 Ֆրանսայի թագաւորին հետ Վերսայի պալատին մէջ կ՛ապրէին 22,000 անձեր եւ 6000 ձիեր:

• Աշխարհի ամէնէն կարճ պատերազմը, Անգլիոյ եւ Զանզիպարի միջեւ, տեւեց նուազ քան 45 վայրկեան:

• Ժամանակին մօտաւորապէս 15,000 լեզուներ կը խօսուէին աշխարհի վրայ: Այժմ գոյութիւն ունին միայն 7000 լեզուներ:

• Հին Յունաստանի մէջ (ՔԱ 700-ՔԵ 600) կարասիներուն մեծ մասը երեք ոտքեր ունէին:

• Հոլանտացիները պաշտօնապէս պատերազմի վիճակի մէջ էին Անգլիոյ պատկանող Սիլի կղզիներուն դէմ, 335 տարիներու ընթացքին, 1651-1986:
• 250,000 տարիներ առաջ Սահարայի մէջ գոյութիւն ունէր 109,000 քառակուսի քմ տարածքով նախապատմական լիճ մը:

 Ժամանց

Ո՞րն է աշխարհի ամէնէն շատ ծախուած երաժշտական գործիքը:
ա – թմբկահարութեան գործիքները, բ-հարմոնիքան, գ- ելեկտրական կիթառը:

Ո՞ր կղզին ճանչցուած է իբրեւ Ճեմ Այլընտ` Յարգի Քարերու կղզին, որովհետեւ հոն կը գտնուին աշխարհի ամէնէն յարգի քարերէն բազմաթիւ տեսակներ:
ա- Սրի Լանքա, բ- Մատակասքար, գ- Կիպրոս:

Ե՞րբ մէջտեղ եկած են առաձգական փուչիկները:

Առանց հաշուելու թագուհի մրջիւնները` մօտաւորապէս որքա՞ն կ՛ապրին մրջիւնները:
ա- 10 շաբաթ, բ- 10 օր, գ- 10 ամիս: