Աւետելով Գարեգին Բ. Վեհափառին Փափաքով «Խրիմեան Հայրիկ.» Թանգարանի Հիմնումը՝ Շեշտելով Արեւմտահայերէնի Պահպանման Անհրաժեշտութիւնը «Հիմա Միայն Պէյրութն Է Մնացել», «Ազդակ»-ին Յայտնեց Արուեստաբան Շահէն Խաչատրեան`

Հարցազրոյցը վարեց` ՍԻԼՎԱ ԳԱՐԱՎԱՐԴԱՆԵԱՆ

Հայրենի արուեստաբան Շահէն Խաչատրեան կը նկատուի ժամանակակից հմուտ ու նուիրեալ հազուագիւտ արուեստաբաններէն մէկը, որ իր համակ կեանքը նուիրած է հայ արուեստի գործերու  հաւաքման, պահպանման ու ծանօթացման:

Փակագիծ մը բանալով` նշենք, որ արհեստագիտութեան սրընթաց  զարգացման զուգահեռ, հարցադրումներ կը կատարուին համակարգիչի օգտագործման հեռանկարներուն ու անոր  հետեւանքներուն մասին, թէ արդեօ՞ք  պիտի գայ օր մը` երբ  համակարգչային  ծառայութիւնները պիտի փոխարինեն մարդկայինը: Այս իմաստով,  ամերիկեան Միշիկըն համալսարանին մէջ վերջերս կայացած է գիտափորձ մը, ստուգելու համար, թէ համակարգիչը որքանո՞վ  կրնայ ըմբռնել  ու արժեւորել  արուեստի գործ  մը, այլ խօսքով` անիկա կրնա՞յ փոխարինել արուեստաբանին դերը: Ի զարմանք գիտնականներուն, համակարգչային գիտափորձին արդիւնքներուն համաձայն, փորձարկումի ենթարկուած 34 հանրածանօթ արուեստագէտներու գլուխ գործոցներու հազար օրինակները դասաւորուած են խումբերու եւ ենթաբաժանումներու միջեւ` առաւելագոյնս համընկնելով արուեստաբաններու գնահատման ոճին: Հաւանաբար  փորձագէտներ, ուշ կամ կանուխ, յաջողին համակարգչային ծառայութիւններով փոխարինել մարդկայինը: Սակայն կայ  նրբութիւն մը, որ միշտ պիտի մնայ անխոցելի ու անժամանցելի: Արուեստի  պատմական, մշակութային  ու ստեղծագործական աւանդը փոխանցող ոգին է այն, առանց որուն` արուեստը կը նմանի անտէր ու ցրուած, առանց հովիւի հօտի, իսկ առանց նորարար ստեղծագործութեան` արուեստը կը մնայ անկենդան ու մեռեալ, ինչպէս հաստատած է Ուինսթըն  Չըրչիլ: Սակայն մինչ այդ, մինչեւ համակարգչային արհեստագիտութիւնը  կարենայ թափանցել կամ գերազանցել  (եթէ կարենայ…)  նշեալ ոգիի նրբութիւնը, արուեստաբանը շատ բան ունի կատարելիք տակաւին: Արուեստի գլուխ գործոցներու  արժեւորումէն, վերլուծումէն  ու ցուցահանդէսներու կազմակերպումէն անդին` անոր հիմնական առաքելութիւնն է «կեանք ու աւիշ» ներարկել արուեստի, հա՛յ արուեստի գործերուն` զանոնք պահելով ու պաշտպանելով, կորուստի, փտութեան ու գողութեան դէմ: Այս իմաստով,  ուշագրաւ է արուեստաբան  Շահէն Խաչատրեանի  իւրայատուկ  ու եզակի դերը: Արդարեւ,  ան զինուած արուեստաբանական  երկարամեայ  իր հմտութեամբ,  կարծէք  ըլլար պահապան հրեշտակ մը, որ հեռադիտակի աչքերով աշխարհով մէկ  կը  փնտռէ  հայ արուեստի  կորուսեալ, անհետացած կամ վնասուած  արուեստի  գործերը` փութալով փրկել զանոնք, ի գին ամէն զոհողութեան:

Այդպէս էր, որ ան յաջողեցաւ  փրկել  հայազգի աշխարհահռչակ արուեստագէտ, ծովանկարիչ Յովհաննէս  Այվազովսկիի  «Փոթորիկ ժայռոտ ափերին»  խորագրեալ  գողցուած գլուխ գործոցը:  Փաստօրէն, Այվազովսկիին առնչուող  իր մէկ  աշխատասիրութեան մէջ ան թուած է նաեւ  նշեալ գործը փակագիծի մէջ աւելցելով, որ անիկա  անյայտացած է 1990-էն ի վեր:  Գրաւոր վկայութիւն մը, որ համազօր էր նշեալ  նկարի անյայտացման  պաշտօնական  յայտարարութեան, այլ խօսքով` «գրանցման», առանց որուն` կարելի չէր  վերստացման պահանջ ներկայացնել  պաշտօնական պատկան մարմիններուն մօտ: Քայլ մը, որուն միջոցով կարելի եղաւ  հետագային  աճուրդի դրուած  նշեալ արուեստի գործի «տունդարձ»-ի յաջողութիւնը:  Ասիկա մէկն է Խաչատրեանի նախաձեռնած նմանօրինակ բազմաթիւ քայլերէն, որոնք կը միտին  «Արի տուն» կարգախօսով հայրենիք վերադարձնել ու մէկտեղել  հայ արուեստի կորուսեալ  թէ անյայտացած գլուխ գործոցները: Այս ծիրին մէջ հարկ է երախտագիտական խոր ակնածանքով ողջունել հայրենի թէ սփիւռքի վանքերը, ուր  յարակից  թանգարաններով,  որպէս լուսաւորութեան կեդրոններ, սքանչելի աշխատանք կը տանին անոնք հայ արուեստի ու մշակոյթի պահպանման գործին մէջ, ինչպէս` Էջմիածնի, Անթիլիասի Մեծի Տանն Կիլիկիոյ, Զմմառու եւ Վենետիկի վանքերը, ինչպէս կը հաստատէ արուեստաբան  Խաչատրեան:

Ծնունդով հալէպահայ, հայրենադարձ արուեստաբան Շահէն Գէորգի Խաչատրեան 1965-ին աւարտած է Ս. Փեթերսպուրկի  Ռեպինի անուան գեղարուեստի հիմնարկը: 1959-ին սկսած է պաշտօնավարել  Հայաստանի   ազգային պատկերասրահէն ներս ու 1990-ին  դարձած անոր տնօրէնը մինչեւ 2003: 1967- 2004 վարած է  «Մարտիրոս Սարեան»  տուն-թանգարանի տնօրէնի պաշտօնը: Միաժամանակ ան  վարած է  աւելի քան տասնեակ մը թանգարաններու եւ պատկերասրահներու տնօրէնի պաշտօնը:  Ներկայիս ան Գարեգին Բ. Ամենայն հայոց կաթողիկոսի մշակութային խորհրդատուն է ու լծուած է, նոյնինքն Գարեգին Բ. վեհափառին փափաքով, Խրիմեան Հայրիկի անուան թանգարանի հիմնադրութեան, Էջմիածնի վեհարանին կից, «Արշիլ Կորքի»  թանգարանի յաջող փորձառութենէն ետք: Արուեստաբան  Խաչատրեան շրջած է աշխարասփիւռ բազմաթիւ հայ գաղթօճախներ: Տասնամեակներու իր փորձառութեամբ ան ընդելուզուած է արուեստի գործերու քննութեան, վերլուծման ու արժեւորման հմտութեամբ: Շրջանցելով  աշխարհագրական սահմանագիծերն ու քաղաքական թէ դաւանական արգելքները` արուեստաբան Խաչատրեան աշխարհասփիւռ հայ գաղթօճախներու մէջ կազմակերպած իր ցուցահանդէսներով յաջողած է (ու կը շարունակէ) «Միութիւն` արուեստի ճամբով»  նշանախօսքով ի մի համախմբել աշխարհասփիւռ հայ արուեստասէրներ, անկախ անոնց գաղափարական թէ դաւանական պատկանելիութենէն: Նմանապէս` հայ արուեստի մասին ան տուած է շահեկան դասախօսութիւններ, որոնք կրնան իբրեւ աղբիւրագիտական կարեւոր հիմք ծառայել  հայ արուեստի պատմագրութեան համար: Հրատարակած է հայ արուեստի ու արուեստագէտներու մասին  բազմաթիւ ուսումնասիրութիւններ` հայերէն, ռուսերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն  թէ  իտալերէն լեզուներով, ինչպէս «Հայ վրձինի վարպետներ» խորագրեալ վեց հատորներու հաւաքածոն` նուիրուած հանրայայտ հայ արուեստագէտներու: Իսկ աշխարհահռչակ  ծովանկարիչ Յովհաննէս Այվազովսկիի մասին իր աշխատասիրութիւնը Մոսկուայի մէջ արժանացած է առաջին կարգի  շքանշանի: Նմանապէս` ան արժանացած է «Հայաստանի արուեստի վաստակաւոր  գործիչ» կոչումին  եւ «Մովսէս Խորենացի»  շքանշանին:

Արուեստաբան  Շահէն Խաչատրեան վերջերս կարճատեւ այցելութեամբ կը գտնուէր Պէյրութ: Առիթէն օգտուելով` «Ազդակ» հետեւեալ հարցազրոյցը ունեցաւ անոր  հետ:

 

«Ապրել, ինձ  համար  նշանակում  է աշխատել»

                                                                                     Յովհաննէս  Այվազովսկի

 

***

«ԱԶԴԱԿ».- Ի՞նչ առիթով Լիբանան կը գտնուիք

ՇԱՀԷՆ ԽԱՉԱՏՐԵԱՆ.- Եռօրեայ կարճատեւ այցելութեամբ կ՛ուզէի Հալէպ մեկնիլ` մօտէն ծանօթանալու համար Յովհաննէս Այվազովսկիի մասին իմ աշխատութեանս արաբերէն թարգմանութեան հատորի հրատարակման մանրամասնութիւններուն: Սակայն Հալէպի ծանօթ ցաւալի կացութեան բերումով մտածեցի զայն հրատարակել Պէյրութի մէջ:

«Ա.».- Ինչո՞ւ արաբերէնի թարգմանուած է ձեր այդ գիրքը:

Շ. Խ.- Աշխարհահռչակ հայազգի ծովանկարիչ Յովհաննէս Այվազովսկի 1868-ին այցելած է Եգիպտոս, ուր իր վրձինով նկարած է կարգ մը տեսարաններ: Գիրքը կ՛անդրադառնայ արուեստագէտի կեանքի այդ շրջանին` ներառելով նշեալ նկարները: Գիրքը բծախնդրօրէն թարգմանուած է արաբերէնի, հանրածանօթ թարգմանիչի մը կողմէ:

«Ա.»- Դուք 1946-ին Հալէպէն ներգաղթած էք հայրենիք,  սակայն բնիկ որ տեղացի՞ էք ու ի՞նչ կը զգաք, երբ կը վերադառնաք ձեր ծննդավայրը, հոգ չէ` թէ կարճատեւ այցելութեամբ:

Շ. Խ.- Հալէպ ծնած եմ, Նոր  Գիւղ թաղամասը: 1946-ին ընտանեօք ներգաղթած ենք ու վեց հոգիով բնակած ենք մէկ սենեակի մէջ, մինչեւ նոր տուն կառուցենք: Հայրս` Գէորգը, արհեստով եղած է շինարար ու ինք շինած է Հալէպի մայրանոցը: Սակայն  բնիկ Էրզրումցի եմ: Ներքին ցանկութիւն կ՛ունենամ` երբեմն այցելելու սփիւռքահայ գաղութներ, հանդիպելու մտաւորականներու հետ եւ զրուցելու մշակոյթի հարցերու շուրջ: Ցանկութիւն`  նաեւ ճամբորդելու դէպի Արեւմտեան Հայաստան, տեսնելու Էրզրումը, Վանը, Տիգրանակերտի եկեղեցիին բացումը, ինչպէս նաեւ` այցելել Մուսա Լեռ` յարգելու անոր նահատակներն ու յիշատակները:

«Ա.». -Վերադառնալով  Հայաստանի մէջ ձեր գործունէութեան` ներկայիս ուրիշ ի՞նչ աշխատանքի լծուած էք:

Շ. Խ.- Ներկայիս կ՛աշխատիմ Էջմիածնի մայր տաճարին մէջ` որպէս խորհրդական ու ընդառաջելով Ամենայն հայոց Գարեգին Բ. վեհափառի փափաքին` կը պատրաստեմ «Խրիմեան Հայրիկ» թանգարանը, ուր պիտի ցուցադրուին նաեւ Արշիլ Կորքիի գործերը` ղրկուած բացառիկ մեզ համար, քրոջը` Շուշանիկին կողմէ: Նաեւ Ռուբէն Սեւակի եղբօր տղան`  Յակոբ Չիլինկարեան, արդէն նուէր ղրկած է Այվազովսկիի,  Շարլ Ադամեանի ու շատերու նկարները, որոնց համար կը պատրաստուի Ռուբէն Սեւակի անուան յատուկ թանգարան, Էջմիածնի մայր տաճարին կից: Ուրախութեամբ աւելցնեմ նաեւ, որ նոր մատենադարան հիմնուեցաւ` մեկենասութեամբ Լոնտոնէն ազգային բարերար Րաֆֆի Մանուկեանի: Միաժամանակ, որպէս արուեստաբան, ներկայիս լծուած եմ նոր սերունդին համար ընթեռնելի, համառօտ ու յատուկ մեկնաբանութեամբ ներկայացնել  մեր մեծագոյն նկարիչները, որպէսզի աւելի մօտիկ զգան անոնց: Այս գծով արդէն իսկ լոյս տեսած են վեց հատորներ` հայերէն ու օտար լեզուներով:  Չմոռնանք նաեւ, որ այս տարի կը զուգադիպի Յովհաննէս Այվազովսկիի աւագ եղբօր` Գաբրիէլ արք. Այվազեանի ծննդեան 200-ամեակին ու կարեւոր հարց է` բացայայտել երկու եղբայրներուն հոգեկան կապերը: Անդրադառնալով այս հարցին` պատրաստած եմ երկար ժամանակ լոյս չտեսած  Գաբրիէլ  արք. Այվազեանի գրական գործերու վաստակէն մօտ 500 էջերով հատընտիր մը, որ շուտով լոյս կը տեսնէ Էջմիածնի հրատարակչատունէն:

«Ա.».- Կրօնական կեդրոնները, իբրեւ հոգեւոր խորհրդածութեան լուռ  ու մենակեաց սրբավայրեր, իսկ  արուեստը երբեմն իր ծայրայեղ սլացքով, կարելի՞ է համակեցութիւն գոյացնել անոնց միջեւ:Այլ խօսքով,  կրօնն ու արուեստը միատեղ` զիրար չե՞ն հակասեր:

Շ. Խ.- Ո՛չ, որովհետեւ շատ հայրենասէր մարդիկ իրենց մօտ գտնուող արուեստի գործերը  սիրայօժար նուիրած են Էջմիածինին: Այդ գործերուն մեծ մասը ցուցադրուած է վեհարանին մէջ: Ահա, ուրեմն,  վեհարանին «կ՛ընկերակցի» ուրիշ թանգարան մը, ինչպէս, օրինակ, Կիլիկիոյ  թանգարանն ու Ս. Ղազարի եւ այլ վանքերու թանգարանները:

«Ա.».- Հայոց ցեղասպանութեան 100-ամեակին առիթով որեւէ աշխատասիրութեան ձեռնարկա՞ծ էք, արուեստի ու մշակոյթի դիտանկիւնէն:

Շ. Խ.- Այո՛, բայց նախ յիշեցնեմ, որ Հայոց Ցեղասպանութեան 95-ամեակին առիթով ու ընդառաջելով Գարեգին Բ. կաթողիկոսի առաջարկին` լոյս տեսաւ «Ցաւի գոյնը» խորագրեալ իմ առաջին գիրքս ու այս գծով «Եղեռնի անդրադարձը հայ նկարչութեան մէջ» խորագրով դասախօսութիւն տուի:  Իմ այս աշխատանքս կրնայ հիմք դառնալ

100-ամեակի առիթով  շատ տպաւորիչ, շատ ներգործող աշխատանքի` նոր սերունդներուն համար: Օրինակ, Յովհաննէս Այվազովսկի  գործերուն մէջ կայ նկար մը` 1895-ին սուլթան Համիտի կազմակերպած  ջարդերուն մասին:

«Ա.».- Այս առիթով ի՞նչ խօսք ունիք ըսելիք  սփիւռքահայութեան ու յատկապէս` լիբանանահայութեան ու սուրիահայութեան:

Շ. Խ.- Խորապէս կը ցաւիմ սուրիահայութեան ու յատկապէս Հալէպի ներկայ կացութեան համար: Իսկ լիբանանահայութեան  շատ բան կ՛ուզեմ ըսել, բայց շեշտեմ մէկ հարց, որ պէյրութահայութիւնը տէր կանգնի արեւմտահայ լեզուի պահպանման ու տարարածումին: Կը մաղթեմ, որ անոնք անկեղծօրէն  ծառայեն արեւմտահայերէնին եւ հիմք դառնան այդ լեզուի համար: Այս իմաստով, նախապէս ուրիշ կեդրոններ կային, ինչպէս` Թիֆլիսը, Պոլիսը… հիմա միայն Պէյրութը մնացած է…