Հետքերով Որբերու Հայոց. «Նկարէն Հնչող Մեղեդին Ինծի Յիշեցուց «Նարեկացի»-ի Մեր Սաները». Հարցազրոյց` Նարեկացի Արուեստի Միութեան Հիմնադիր Նարեկ Յարութիւնեանի Հետ

Հարցազրոյցը վարեց` ՆԱՅԻՐԻ ՄԿՐՏԻՉԵԱՆ-ՏԱՂԼԵԱՆ

Նարեկացի արուեստի միութեան նախաձեռնութեամբ եւ Միացեալ Նահանգներու դեսպանատան ու Մերձաւոր Արեւելքի հիմնադրամի համագործակցութեամբ, մայիս 25-ին Հայաստանի ազգային պատկերասրահին մէջ բացումը կատարուեցաւ «Հետքերով որբերու հայոց» ցուցահանդէսին, որուն ընթացքին ցուցադրուեցան 1915-ի Հայոց ցեղասպանութեան ընթացքին Օսմանեան կայսրութեան մէջ գործուած վայրագութիւններուն պատճառով որբացած հայ երեխաներու նկարներ:

«Հորիզոն»-ը ցուցահանդէսին մասին զրուցեց Նարեկացի արուեստի միութեան հիմնադիր Նարեկ Յարութիւնեանին հետ:

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Այս ցուցահանդէսը ի՞նչ նախապատմութիւն ունի, ինչպէ՞ս ծագեցաւ այս ծրագիրը իրականացնելու գաղափարը:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Չորս տարի առաջ, Ամերիկայի մէջ, ընկերս` Զարեհ Ճգնաւորեանը, ինծի ցոյց տուաւ Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց կոմիտէին լուսանկարներէն մէկը եւ որոշ բացատրութիւններ տուաւ այդ կազմակերպութեան մասին: Ինծի համար շատ ցնցիչ էր յատկապէս լուսանկար մը, որ նկարուած էր Գիւմրիի մէջ, 1920-ական թուականներուն: Նկարին մէջ որբեր էին, որոնք հայկական ժողովրդական նուագարաններ կը նուագէին (սրինգ, տուտուկ, դափ, դհոլ եւ այլն): Այդ լուսանկարէն հնչող մեղեդին ինծի յիշեցուց Նարեկացիի մեր սաները, որոնք նոյնպէս ժողովրդական գործիքներ կը նուագեն, եւ ինծի այնպէս թուեցաւ, որ անոնք նոյն մեղեդիները կը նուագէին, այսինքն ժառանգութիւնը կար: Լուսանկարը շատ տպաւորեց զիս. անոր մէջ յաղթանակ կար, որովհետեւ, որբերը կրցած էին այդ ճնշուած ողբերգութենէն դուրս ելլել, եւ երաժշտութիւնը անոնց համար դարձած էր սպեղանի եւ փրկութիւն: Մտածեցի, եթէ ես իբրեւ Ցեղասպանութիւնը կրած մարդոց թոռ` անտեղեակ եմ Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց կոմիտէի կազմակերպութեան գործունէութենէն, ուրեմն շատերը անտեղեակ են:

Նկարէն հնչող մեղեդին յուշեց, որ պէտք է կազմակերպենք ձեռնարկ մը, ուր կը նուագեն մեր երեխաները, միաժամանակ մարդիկ տեսնեն որբերու մնացեալ նկարները, որովհետեւ, ի վերջոյ, մէկը միւսին շարունակութիւնն է. կը տեսնես որբերը, որոնք կը նուագեն, կը տեսնես նոր սերունդը, որ այսօր ժողովրդական գործիքներ կը նուագէ, եւ ես համոզուած եմ, որ այդ ժառանգութիւնը` մեր մեղեդիները, որոնք եկած են դարերէ ի վեր, մէկ սերունդէն միւսին կը փոխանցուին: Թէ՛ երաժշտութեան, թէ՛ լուսանկարներու եւ թէ՛ ժապաւէնի միջոցով այս ամէնը կարելի է փոխանցել եւ լուսաբանել:

2010-էն սկսեալ, երբ ես որոշ պայմաններու բերումով մշտական Հայաստան մնացի, այդ ընթացքին ծրագիրը ներկայացուցի ամերիկեան դեսպանատան, որովհետեւ այս մէկը կապուած է Ամերիկայի ժողովուրդին եւ կառավարութեան հետ, եւ պէտք էր այդ մակարդակի ու աստիճանի ձեռնարկ կազմակերպուէր, միաժամանակ կապի մէջ էի Մերձաւոր Արեւելքի հիմնադրամի տնօրէն Շանթ Մարտիրոսեանին հետ: Ամերիկայի դեսպանատան մշակոյթի բաժնին ուղարկուած առաջարկս մոռցուած էր: 2010-2011 թուականներուն առիթը ունեցայ ծանօթանալու ամերիկեան դեսպանատան աշխատակիցներէն մէկուն` Ատելայիթայի հետ, որուն յիշեցուցի իմ ծրագիրիս մասին: Ան իմ առաջարկս վերստին ներկայացուց դեսպանին:

Հ.- Մեր ընթերցողներուն կը պատմէ՞ք ամերիկեան այդ բարեսիրական կազմակերպութեան գործունէութեան մասին:

Պ.- Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց կոմիտէի կազմակերպութիւնը հիմնուած է 1915-ի սեպտեմբերին: Այդ օրերուն, այդ ժամանակուան Թուրքիոյ մէջ Միացեալ Նահանգներու դեսպան Հենրի Մորկընթաու կը հեռաձայնէ Ամերիկա` ահազանգելու, որ թուրքերը կը ջարդեն հայերը, այսինքն Հայոց ցեղասպանութեան մասին տեղեկութիւն կու տայ: Ուստի, շատ արագ, այդ օրերու նախագահ Ուիլսընի հրամանով օժանդակութիւն ցուցաբերելու որոշում կը կայացուի: Այդպիսով կը կազմուի Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց կոմիտէին անունով կազմակերպութիւնը, որ յետոյ դարձած է Մերձաւոր Արեւելքի հիմնադրամ:

Կազմակերպութեան գործունէութեան կիզակէտը կը հանդիսանայ Ցեղասպանութենէն ճողոպրած 132,000 հայ որբերու փրկութիւնը: Ոչ միայն փրկութիւնը, այլեւ` անոնց խնամքը, կրթութիւնը: Որբանոցներ հիմնած են` Թուրքիոյ, Հայաստանի, Լիբանանի, Սուրիոյ, Եգիպտոսի, Յունաստանի, Պուլկարիոյ, Եւրոպայի, Կիպրոսի, Միացեալ Նահանգներու մէջ:

Մարդկային պատմութեան մէջ Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց կոմիտէին գործունէութիւնն ու առաքելութիւնը ժողովուրդէ մը այլ ժողովուրդի հանդէպ աննախադէպ է, որովհետեւ վերոնշեալ կազմակերպութիւնը ունեցած է շատ հզօր եւ իւրայատուկ դրամահաւաք: Անոնք այդ գործին մէջ ներգրաւած են Միացեալ Նահանգներու ամբողջ ժողովուրդը, այսինքն 1915-1920-ական թուականներուն Ամերիկայի ամբողջ ժողովուրդը այդ մասին տեղեկացուած է տարբեր լրատուամիջոցներով, այն աստիճան, որ Ամերիկայի մէջ չկար տուն մը, ուր երբ ճաշի սեղան կը նստէին ու յանկարծ երեխան իր ճաշը չուտէր, ծնողը չըսէր` «Յիշէ՛ սոված մնացած հայերը»:

Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց կոմիտէին գործունէութեան մասին գոյութիւն ունի վաւերագրական ժապաւէն մը, որուն բեմադրիչը Զարեհ Ճգնաւորեանն է: Այնտեղ շատ յստակ կը բացատրուի, թէ ինչպէ՛ս Հենրի Մորկընթաու ծնաւ այդ գաղափարը, ինչպէ՛ս ան կապ հաստատեց Ամերիկայի նախագահին հետ, թէ ինչպէ՛ս կազմուեցաւ եւ ինչպէ՛ս սկսաւ իր գործունէութիւնը այդ կազմակերպութիւնը: Վաւերագրական ժապաւէնի ամբողջ 13,30 վայրկեաններուն ընթացքին մենք կը հասկնանք ծաւալը այն օգնութեան, զոր Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց կոմիտէն եւ ամբողջ Ամերիկայի ժողովուրդը ցուցաբերեցին հայ ժողովուրդին եւ հայ որբերուն նկատմամբ:

Հ.- Ցուցահանդէսին ներկայացուած նկարներէն հետաքրքրական ի՞նչ եզրակացութիւններու հասաք:

Պ.- Երբ Մերձաւոր Արեւելքի հիմնադրամի տնօրէն Շանթ Մարտիրոսեանին հետ սկսանք աւելի խորանալ այս լուսանկարներու պատմութեան մէջ, ան մեզի ուղարկեց 800-է աւելի արխիւային լուսանկար, Նիւ Եորքի մէջ գտնուող Մերձաւոր Արեւելքի հիմնադրամի կեդրոնէն, ուր բաւական մեծ արխիւ կայ` նկարներ, փաստաթուղթեր, ժապաւէններ եւ այլն: Այդ ամբողջ նիւթերը սկսանք ուսումնասիրել: Շանթին միջոցով մեզի յատկացուցին այնքան մեծ քանակութեամբ լուսանկարներ, որոնց Նիւ Եորքի մէջ տպելն ու Երեւան ուղարկելը խնդիր էր: Մենք կեդրոնացանք 210 լուսանկարի վրայ, որոնք ամէնէն ճիշդ ձեւով կը ներկայացնեն Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց կոմիտէին այդ տարիներու գործունէութիւնը:

Այս նկարներուն միջոցով մարդիկ ծանօթացան այդ կազմակերպութեան առաքելութեան եւ այն մարդասիրական հոգատարութեան, զոր Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց կոմիտէն, անոր աշխատակից միսիոնարները եւ Ամերիկայի ժողովուրդը կրցած են փոխանցել հայ ժողովուրդին ու հայ որբերուն: Չկայ մարդ, որ այս նկարները տեսնելով` չներշնչուի, չտպաւորուի, չյուզուի, չցնցուի, նախ իբրեւ վաւերագրական փաստ եւ ապա` որպէս ներշնչում: Դիմանալու, գոյատեւելու ու կեանքը շարունակելու կամքով այդ որբերը յաղթած են թուրքին, ձախողութեան մատնած են հայ ազգը ոչնչացնելու թուրքին ծրագիրը:

Նկարներուն մէջ կը տեսնէք սէրն ու լոյսը: Ուսման պահերը հոն տիրապետող են: Կը տեսնէք, թէ ինչպէ՛ս դաս կը սորվին, արհեստներու կը տիրապետեն, դասընթացներու կը հետեւին, գիրքեր կը կարդան` անտառին մէջ, դպրոցին բակը, աւազի վրայ, ծառին տակ: Գիրքը կամ նուագարանը կարծէք իրենց համար փրկութիւն էր` սպեղանի:

Հ.- Ցուցահանդէսը առաջին անգամն է, որ կը ներկայացուի Հայաստանի մէջ: Ի՞նչ արձագանգներ եղան:

Պ.- Այո՛, առաջին անգամն է, որ Հայաստանի մէջ կը ներկայացուի: 210 նկարներէն 60-70-ը ցուցադրեցինք պատկերասրահին մէջ, նոյնքանը` «Նարեկացի» արուեստի կեդրոնէն ներս, քիչ մը աւելին` Գիւմրիի մէջ:

Այցելուներուն արձագանգը հրաշալի է: Շատեր եկան ու մօտեցան ըսելու, որ նկարի մէջ այս տեղ իմ հայրս կայ: Այսօր, օրինակ, ձեր ներկայութեամբ, երկու հոգի մօտեցան եւ ըսին, որ իրենց մեծ հայրն ու մայրը հանդիպած են Գիւմրիի որբանոցին մէջ, նոյնանման շատ դէպքեր եղան. օրինակ` Վահան Չերազի (ՀՄԸՄ-ի սկաուտներու շարժման հիմնադիրներէն) դուստրը այն ժամանակ Գիւմրիի որբանոցին մէջ ինք սկաուտներ դաստիարակած է եւ հոն սկսած է սկաուտական շարժումը: Ազատուհին Եղեռնէն փրկուած է, եւ զինք որդեգրած է բժիշկ Կանաուէյը եւ տարած` Ամերիկա, նկարներուն մէջ կաշի եւ ոսկոր է, աւելի ուշ, նկարներու մէջ կը տեսնենք, թէ երեխան ինչպէս առողջացած է, յետոյ դարձած գեղեցիկ աղջիկ մը: Ազատուհիին դուստրը նոյնպէս եկաւ եւ ելոյթ ունեցաւ ցուցահանդէսի բացման: Տիգրան Մանսուրեանը եկաւ եւ ըսաւ, որ իր ծնողներն ալ ծանօթացած են Լիբանանի որբանոցին մէջ, Նուրիճանեան մականունով մարդ մը հեռաձայնեց եւ ըսաւ, որ արխիւային նկարներ ունի եւ կ՛ուզէ բերել ու տրամադրել մեզի: Բաւական մարդիկ կը մօտենան, եւ մենք այդ բոլորը արխիւի պիտի վերածենք, յոյսով եմ, որ մենք այդ բոլորը կը տրամադրենք Մերձաւոր Արեւելքի հիմնադրամին:

Կ՛ուզեմ նշել, որ վերջին ձեռնարկը կայացաւ Գիւմրիի որբանոցին մէջ, որ այժմ կը կոչուի Թռչունեան մանկատուն. Թռչունեանը եղած է այն որբերէն մէկը, որ Մերձաւոր Արեւելքի նպաստամատոյց կոմիտէին միջոցով փրկուած ու հասած է Ամերիկա, այնտեղ, մահանալէն առաջ, իր ամբողջ ունեցուածքը կտակած է` ըսելով, իմ ցանկութիւնս է, որ իմ ունեցուածքս, մօտաւորապէս` 350,000 տոլար, տրամադրուի այն հաստատութեան, որ զիս փրկած է: Այդ նուիրատուութեան շնորհիւ` վերակառուցուած է Թռչունեան մանկատունը, ուր այսօր 70-է աւելի որբ երեխաներ կ՛ապրին:

Իմացանք, որ Գիւմրիի մէջ կայ 100 տարեկան կին մը, որ այդ մանկատան սանը եղած է, զինք գտանք ու հետը հարցազրոյց ըրինք: Այսպիսով կը հաւաքենք զանազան նոր նիւթեր:

Հ.- Ի՞նչ ծրագիրներ ունիք այս ցուցահանդէսին իբրեւ շարունակութիւն:

Պ.- Յունիս 8-ին Ազգային պատկերասրահին մէջ կ՛աւարտի ցուցահանդէսը, բայց մենք այդ բոլոր նկարները պիտի նուիրենք Ցեղասպանութեան թանգարանին եւ Մերձաւոր Արեւելքի հիմնադրամը այնտեղ պիտի ունենայ իր մնայուն անկիւնը: Այդ փոխանցումը պիտի կատարուի յունիսի վերջը, իսկ մինչ այդ Նարեկացիի մէջ կազմակերպուած ցուցահանդէսը կ՛ուզենք ըլլայ շարունակական եւ ցուցադրուի նաեւ Հայաստանի այլ քաղաքներու մէջ: Շուշիի մեր մասնաճիւղին մէջ նոյնպէս պիտի ցուցադրուի:

Հ.- Այս ցուցահանդէսը որքանո՞վ կարեւոր էր` հայ- ամերիկեան այդ վաղեմի յարաբերութիւններուն վրայ լոյս սփռելու առումով:

Պ.- Շատ կարեւոր է նշել ու հասկնալ, որ 132,000 որբերը ոչ միայն փրկուած են, այլ անոնց հանդէպ հոգատարութիւն ցուցաբերուած է, եւ ինչպէս Ազատուհիին դուստր շառաւիղներէն ծնած է տասնէ աւելի երեխայ, եթէ մէկ հոգիէն այդքան ծնունդ եղած է, պատկերացուցէք 132,000 փրկուած որբէ քանի ծնունդ եղած է, այսինքն մէկ միլիոնէ աւելի ծնունդ եղած է: Բայց մինչեւ այսօր հայ ժողովուրդը ամերիկացի ժողովուրդին, կառավարութեան շնորհակալութիւն չէր յայտնած:

Այս ցուցահանդէսով առիթ ընծայուեցաւ, որ մեր երախտագիտութիւնը յայտնենք անոնց, Նարեկացի արուեստի միութեան միջոցով ներկայացնելով մեր ժողովուրդը:

Ցուցահանդէսի բացումին Ամերիկայի դեսպանը, իր բոլոր ելոյթներուն ընթացքին, յայտարարեց. «Մենք կ՛ընդունինք, որ 1,5 միլիոն հայեր ջարդուած են, եւ Օսմանեան կայսրութեան կողմէ եղած են աննկարագրելի անմարդկային արարքներ»: Այդ բոլորը, որ կ՛ըսուէին, շատ կարեւոր են, այո՛, ճիշդ է, ցեղասպանութիւն բառը չգործածեց, բայց եկէք չկեդրոնանանք բառին վրայ: Այս ամէն ինչը նախ եւ առաջ լուսաբանութեան ու լոյսի հետ կապ ունի, մեր երեխաներուն դիմադրողական ուժին եւ այն մասին, թէ իրենք ինչպէ՛ս օգնած են մեզի: Ո՞ր մէկ ազգը հասաւ մեզի օգնութեան, անգլիացի՞ն, ռո՞ւսը, ֆրանսացի՞ն, իտալացի՞ն… ո՛չ, ամերիկացի ողջ ժողովուրդը` միլիոնաւոր մարդիկ նուիրատուութեամբ, միսիոնարներով եկան հասան ու օգնեցին մեզի 1915-1920-ականներու վերջերը:

Նարեկացի արուեստի միութեան նախաձեռնութեամբ իրականացուած այս ծրագիրը եւս եկաւ լրացնելու այն բազում գործերուն շարքը, զոր միութիւնը ի գործ կը դնէ` նպատակ ունենալով պահելու եւ պահպանելու մեր մշակութային արժէքները, նպատակ, որ միմիայն կը նպաստէ մեր երկրի զարգացման ու հզօրացման: Յոյս ունենանք, որ մեր երկիրը այնքան կը զարգանայ ու կը վերադառնայ իր ակունքներուն, որ Նարեկ Յարութիւնեանին նման հայրենանուէր հայրենադարձները հետապնդուին միայն` պարգեւատրուելու եւ գնահատուելու համար:

 

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )