«ԻՐԱՏԵՍԸ de facto». «ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԵՐԵՍՊԱՇՏՈՒԹԻՒՆԸ ՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԴԱՇՏՈՒՄ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹԻՒՆԸ ԴԱՐՁՆՈՒՄ Է ԲԱՐՈՅԱԶՈՒՐԿ»

«Իրատես de facto»-ի հարցերին պատասխանում է ԱԺ ՀՅԴ խմբակցութեան անդամ ԼԻԼԻԹ ԳԱԼՍՏԵԱՆԸ

Լիլիթ Գալստեան

ՀԱՐՑՈՒՄ.- Ազգային Ժողովի հինգերորդ գումարման 9-րդ նստաշրջանին մի քառօրեայ է մնացել, ձեր գնահատմամբ` քաղաքական, տնտեսական, ընկերային, կրթամշակութային ի՞նչ կարեւոր օրինագծեր են ընդունուել այս ընթացքում:

ՊԱՏԱՍԽԱՆ.- Իրականութիւնը, ցաւօք, ստիպում է արձանագրել, որ իշխանութիւնն իր քաղաքական վարքագծով, արժեհամակարգով ու ողջ փիլիսոփայութեամբ` տնտեսութիւն, մշակոյթ, բնապահպանութիւն, քաղաքաշինութիւն, բոլոր ոլորտներում ձախողումների ճանապարհ է որդեգրել, գրեթէ չկայ որեւէ բնագաւառ, ուր ձախողումները համատարած չլինեն: Տասնեակ օրէնքներ ենք ընդունում, բայց ո՞ւր է հայ մարդուն, սովորական հայ մարդուն ուղղուած օրէնքը, ինչո՞վ է փոխւում նրա կեանքը: Գրեթէ անյաղթահարելի աղքատութեան դատապարտուած սովորական հայ մարդն ապրում է, աչքը սահմանին` մի մասը դրամական փոխանցումի է սպասում, մի մասն էլ երազում, թէ ինչպէս, ի վերջոյ, հատի այն ու իր կեանքի վերջին փշուրները կարողանայ արժանապատիւ ապրել: Արտագաղթ. սա է մեր իշխանութիւններին տուած ժողովրդի գնահատականը: Տպաւորութիւն է ստեղծւում, որ յատկապէս կառավարութեան ներկայացրած օրէնսդրական փաթեթներն ու նախաձեռնութիւններն իրենց թիկունքում ոչ թէ տնտեսական, ընկերային, բարոյական, հոգեբանական համատարած ճգնաժամը մեղմելու, երկիրը վարընթացից շեղելու խնդիր կամ նպատակ ունեն, այլ խորացնում են այն: Առանձնապէս մեծ խելք պէտք չէ հասկանալու եւ տեսնելու, որ իւրաքանչիւր օրէնսդրական նախաձեռնութեան թիկունքում գործարար մի նեղ շրջանակի շահն է, պիզնըս քլանի խնդիրների լուծումը: Նոյնը այլ ոլորտներում է: Օրինակ` անընդունելի, անհասկանալի, անբացատրելի իրողութիւն էր հանրակրթութեան եւ լեզուի մասին օրէնքներում փոփոխութիւնը, մանաւանդ, եթէ յիշենք ՀՀԿ-ի ու ՀՀ նախագահի նախընտրական ծրագրերը, որտեղ մայրենիի հանդէպ պատասխանատուութեան ու յարգանքի յանձնառութիւն կայ: Կամ` հանրահաւաքների ազատութեան մասին օրէնքում առաջարկուող փոփոխութիւնները, որոնք իրականում սահմանափակում են հանրահաւաքների ազատութիւնը:

Հ.- Օրէնսդրական նախաձեռնութեան իրաւունք ունի ոչ միայն կառավարութիւնը, այլեւ` խորհրդարանը, ինչո՞ւ չի ստեղծւում այդ տրամաբանութեան հակակշիռը:

Պ.- Այդ տրամաբանութեան հակակշիռը պէտք է ստեղծեն խորհրդարանում ներկայացուած ընդդիմադիր քաղաքական ուժերը: Բայց չմոռանանք, թէ քաղաքական մշակոյթի ու աւանդոյթի ի՛նչ պայմաններում ենք աշխատում: Խորհրդարան, ուր նոյնիսկ անկախ պատգամաւորներն անկախ չեն: Մեր` ՀՅԴ խմբակցութեան մի քանի տասնեակ ընկերային-տնտեսական ոլորտի օրինագծեր` նուազագոյն աշխատավարձի, կենսապահովման նուազագոյն զամբիւղի, գիտնականների յաւելավճարի եւ այլն, մերժուել են կառավարութեան ու քաղաքական մեծամասնութեան կողմից: Պիտի ճշմարիտ լինեմ` ասելու, որ իմ հեղինակած հոգեւոր-մշակութային ոլորտը կարգաւորող 8 օրինագիծ ընդունուել է: Այնուամենայնիւ, վստահ եմ` եթէ իմ նախաձեռնութիւնները ընկերային-տնտեսական դաշտին առնչուէին, նոյնիսկ ինքնահրկիզումի դէպքում չէին անցնի: Ստեղծուած է այնպիսի մթնոլորտ, եւ խաղի այնպիսի կանոններ են գործում, որ կլատիաթորական ունակութիւններ եւ տիտանական ջանքեր են պէտք գործող իշխանութեանն ապացուցելու, որ 1+1=2: Երբ մեր օրէնսդրական նախաձեռնութիւնները մերժւում են, փորձում եմ բացատրել մեծամասնութեան քուէով, բայց մեր բազմաթիւ առաջարկութիւններ նաեւ համահունչ են իշխող քոալիսիոնի նախընտրական ծրագրերին, որոնք 2007-ին ընտրազանգուած հրապուրելու խնդիր ունէին, բայց մնացին թղթի վրայ` քօղարկուելով տնտեսական ճգնաժամի անյաղթահարելի դժուարութիւններով: Մինչդեռ տնտեսագիտական վերլուծութիւնը ցոյց է տալիս, որ Հայաստանում տնտեսական ճգնաժամը շատ աւելի խոր է, շատ աւելի անյաղթահարելի ու անկառավարելի, քան` ԱՊՀ երկրներում: Տնտեսական ճգնաժամի անուան տակ շարունակ սեփական անզօրութիւնն ու անկարողութիւնը քօղարկելը կառավարութեան համար յարմար ալիպի է, այնինչ իրական պատճառը սակաւապետական քլանային տնտեսութիւնն է, կառավարման անարդիւնաւէտութիւնն ու տնտեսական ոչ մրցունակ քաղաքականութեան իրականացումը: Քաղաքական մշակոյթի այն կանոնները, որոնցով Հայաստանում իրականացւում է իշխանութիւնը, անկարող են լուծելու ընկերային, տնտեսական, կրթական, հոգեբարոյական խնդիրները եւ այդ պատճառով էլ այսօր հասարակութիւնը համատարած անկումային տրամադրութեան, բացասական սպասումների մէջ է, իսկ մենք թէ՛ ներքին ճակատում լրջագոյն խնդիրներ ունենք, թէ՛ արտաքին:

Հ.- Նախընտրական տարում աշխարհի բոլոր խորհրդարաններն էլ ամբոխավար են դառնում, յոյսեր չունէ՞ք, որ առաջիկայ մէկ տարում քաղաքական մեծամասնութիւնը կարող է իր վերաբերմունքը որոշակիօրէն փոխել:

Պ.- Քաղաքական մեծամասնութեան ամբոխավարութեան ցցուն պատկերն արդէն ունենք` քօղարկուած քաղաքական երկխօսութեան կեղեւով: Ըստ էութեան 2008-ի մարտի 1-ից յետոյ երկրում խոր քաղաքական ճգնաժամ ունեցանք, եւ ամենավտանգաւորը իշխանութեան հեղինակութեան անկումն էր: Անգամ օրինական իշխանութիւնները, եթէ չունեն հեղինակութիւն ու պահանջարկուած չեն, յայտնւում են խուլերի ասուլիսում: Աւաղ, մարտի 1-ից յետոյ քաղաքական մեծամասնութիւնը քաղաքական խոհեմութիւն ու կամք չունեցաւ անկեղծօրէն եւ անկողմնակալ տեսնելու կատարուածը եւ լուծումներ գտնելու (չմոռանանք, այնուամենայնիւ, որ մարտի 1-ի ողբերգութեան պատասխանատուութիւնը երկկողմանի է): Մենք ունեցանք արտախորհրդարանական ընդդիմութիւն, որը բացասական սպասումների, համընդգրկուն ճգնաժամի, մարդու իրաւունքների ոտնահարման, փտածութեան պարարտ հողի վրայ առարկայականօրէն կարողացաւ իր շուրջը հանրութիւն հաւաքել: Իշխանութիւններն իսկապէս չունեցան խնդիրները ժամանակին ու քաղաքակրթօրէն լուծելու քաղաքական հեռատեսութիւն ու կամք: 2-3 տարի խօսւում էր երկխօսութեան մասին եւ միայն հիմա, երբ արտաքին միջամտութիւնն այդքան տեսանելի է, յստակ է երկխօսութեան ուրուագիծը: Իհարկէ, երկխօսութիւնը քաղաքական գործընթացներում ընդունելի զինանոցից է, բայց էականը երկխօսութեան առանցքն է` որքան է այն ուղղուած ազգային օրակարգին, որքան է իր բովանդակութեամբ միտուած ներքին ու արտաքին մարտահրաւէրների լուծմանը: Իշխանութեան որակի խնդիրը, թերեւս, ամենակարեւորն է. իշխանութիւն, որը կը լինի օրինական, կ՛ունենայ հեղինակութիւն եւ ունակ կը լինի կասեցնելու երկրի վարընթացը: Ներկայ երկխօսութիւնը յստակ մէկ խնդիր է լուծում. մի կողմից` ամէն գնով պահելու իշխանութիւնը, միւս կողմից` կիսելու այն: Եթէ դու ներքին օրինականութիւն չունես, չես կարող ոչ միայն ներքին խնդիրներդ լուծել, այլեւ արտաքին մարտահրաւէրների առաջ ես խոցելի, խաղաքարտ ես գերտերութիւնների ձեռքին: Հայաստանի խնդիրները սոսկ աթոռների թուաբանութեամբ չես լուծի, հաւատ ներշնչող, ազգային համախոհութիւն բերող իշխանութիւն է պէտք Հայաստանին, որն ունակ լինի հոգեբարոյապէս ու ֆիզիքապէս դատարկուող երկիրը պահպանելու եւ վերականգնելու: Ըստ ՄԱԿ-ի տարեկան զեկոյցի` զարգացման ու արտագաղթի այս բեմագրութեամբ 2040 թ. 1,5 միլիոն բնակչութիւն կ՛ունենանք… Խնդիրն ազգային անվտանգութեանն ու լինելութեանն է վերաբերում, եւ եթէ այսօր իշխանութիւնը խելամտութիւն չունեցաւ համախոհութեան գնալու քաղաքական բոլոր ուժերի հետ, մենք դատապարտուած ենք:

Հ.- Ինչո՞ւ 2008-ին ՀՅԴ-ն քաղաքական քոալիսիոնի մաս կազմեց` շատ լաւ տեսնելով ու քննադատելով այդ ամէնը:

Պ.- Քոալիսիոնի յուշագիրը 22 առաջնահերթութիւն ունէր` ներքին եւ արտաքին խնդիրներ, մարդու իրաւունքներ, ժողովրդավարութիւն, դատաիրաւական բարեփոխումներ, արդար մրցակցութիւն… Անշուշտ, իւրաքանչիւր քաղաքական ուժ հասկանում է, որ հաւաքականութեան մէջ չի բացառւում իր քաղաքական դրամագլուխի կորուստը, բայց եւ չի բացառւում, որ կը լինեն ձեռքբերումներ: Մենք Քոալիսիոյի մտանք համոզումով, որ ներքին համերաշխութեան մէջ քաղաքական միւս ուժերի հետ կը կարողանանք քաղաքականութեան ու կառավարման նոր որակներ, բարեփոխումներ ուղղորդել: Քոալիսիոնի անդամ լինելով էլ` երբեք մեր ձայնը չի լռել, երբ պէտք էր այս կամ այն ցաւոտ խնդիրը մատնանշել կամ քննադատել: Եղել էր մարտի 1, եւ երկիրը ներքին կայունութեան պահանջ ունէր: Երկիրը ներքին ցնցումներից ապահովելու եւ բարեփոխման ընթացքի մէջ դնելու համար մենք քոալիսիոնի մաս կազմեցինք: Ակնյայտ էր, որ տարածաշրջանով շահագրգռուած բոլոր ուժերին ձեռնտու է Հայաստանի ապակայուն վիճակը, եւ պէտք չէր նրանց առիթ տալ` օգտուելու կացութիւնից: Քոալիսիոնի անդամ ՀՅԴ-ն մնաց մինչեւ ապրիլ 23-եան գիշերային սիրավէպը Թուրքիայի հետ: Միշտ մտածում ես, որ քաղաքականութիւնը փոխզիջումներու արուեստ է` ինչ-որ տեղ պիտի զիջես ինչ-որ խնդիրներում յաջողութիւն ունենալու համար, բայց հայ-թուրքական էջը համբերութեան կամ զիջելու բաժանարարն էր: Քոալիսիոնից դուրս գալուց յետոյ էլ մենք մարտի 1-ի իրադարձութիւնների ուսումնասիրութեան Ազգային Ժողովի ժամանակաւոր յանձնաժողովում երկու անդամ ունեցանք եւ մեր յատուկ կարծիքն արձանագրեցինք: Մեր մատնանշած խնդիրները հետագայում արտայայտուած տեսանք ԵԽԽՎ բանաձեւերում: Բայց Հայաստանում լսում կամ յարգում են «օտարի մահակը»ե եւ հիմա ուղղակի զաւեշտ է, որ շատերը, երբ 2008-ին «քաղբանտարկեալ» բառը իրենց բառապաշարից ջնջել էին, համաներումի մասին լսել անգամ չէին ուզում, այսօր առաջամարտիկ են: Նոյն վարքագիծն է հայ-թուրքական նախապայմանների առնչութեամբ: Աւաղ, քաղաքական երեսպաշտութիւնը Հայաստանի քաղաքական դաշտում քաղաքականութիւնը դարձնում է բարոյազուրկ:

Հ.- Դա չի՞ նշանակում, որ բոլոր քաղբանտարկեալների ազատ արձակումից, մարտի 1-ի զոհերի մահուան հանգամանքների բացայայտումից յետոյ էլ, եթէ դա երբեւէ լինի, հաւատն ու վստահութիւնը լիարժէք չեն վերականգնուելու:

Պ.- Ներկայ ընթացքն ու բեմագրութիւնը այդ են յուշում: Քաղաքական երկխօսութեան շրջանակները նեղացուել են իշխանութիւն-ՀԱՔ ձեւաչափով` մոռանալով, որ երկխօսութիւնը նախ պէտք է սեփական ժողովրդի ու նրան ներկայացնող բոլոր քաղաքական ուժերի հետ ծաւալել: Երկխօսութեան առանցքում պետութեան ու երկրի հեռանկարը, ազգային իշխանութեան որակն ու բովանդակութիւնը պիտի լինեն: Արդար ժողովրդավարական ընտրութիւններն այլընտրանք չունեն: Բայց արի ու տես, որ իշխանութիւնները մերժում են Ընտրական օրէնսգրքի փոփոխութիւնների խորհրդարանական ընդդիմութեան (ՀՅԴ-«Ժառանգութիւն») առաջարկները: Քաղաքական մեծամասնութիւնը յամառում է, որովհետեւ ուզում է պահել այն սողանցքերը, որոնցմով ամէն գնով կը վերարտադրի իշխանութիւնը: Իշխանութեան հաւատի եւ վստահութեան միակ աղբիւրը արդար ընտրութիւնն է: Մենք երկխօսութեան մի տարբերակ էլ ենք առաջարկել` «Քուէն ուժ է» շարժումը, որին ո՛չ իշխանութիւնը, ո՛չ ՀԱԿ-ը չեն արձագանգել: Իսկ շարժումը մի նպատակ ունի` հասարակութեանը զօրաշարժի ենթարկելու եւ քաղաքական արժէք դարձնելու արդար քուէի կարեւորութիւնը, տէր կանգնելու ձայնին:

Հ.- Իսկ ինչո՞ւ արձագանգեն, ո՞ւմ է կոչն ուղղուած` ժողովրդի՞ն, որ սպասում է իր 5000 դրամին, իշխանութեա՞նը, որ որոշակի խմբերի զօրաշարժի է ենթարկում այդ դրամը բաժանելու համար, կուսակցութիւնների՞ն, որոնք գործարքների տարբերակներ են որոնում հնարաւորինս մեծաթիւ խմբակցութիւն ունենալու համար:

Պ.- Մենք չունենք այն 00 կէտը, երբ երաշխաւորւում է ընտրողի իրաւունքների պաշտպանութիւնը, որից յետոյ միայն քուէն ուժ կը դառնայ, հիմա քուէն շուկայական արժէք է:

Հ.- Իսկ ե՞րբ է գալու այդ ժամանակը:

Պ.- Երբ համակարգային փոփոխութիւններ լինեն: Մեզ նախ արժէքների յեղափոխութիւն ի մահակին, եթէ ուզում ենք ամէն ամիս հազարներով արտագաղթի ճամբան բռնեն, եթէ ուզում ենք Ռուսաստանի գաղթականութեան գործակալութիւնը ՀՀ քաղաքացուն` զրկելով քաղաքացիութիւնից, տանի Ալթայը բնակեցնելու, ուր անցեալ դարի 40-ական թթ. աքսորում էին «ժողովրդի թշնամիներին», իսկ հիմա հայերի համար Երկիր աւետեաց է դարձել, եթէ ուզում ենք մնալ այն երկիրը, երբ չգիտես Աստծոյ ամէն լուսաբացին ինչ է սպասում քեզ, երբ 35 տոկոս աղքատութիւնդ վաղը 45 ու 50 տոկոս է դառնալու, հաշտուենք 5000-անոց ընտրութեան հետ: Ես չեմ հաշտւում: Ինչքան իշխանութիւնն է արժանի իր ժողովրդին, այնքան էլ ժողովուրդն է արժանի իր իշխանութեանը: Սուրը երկսայրի է: Կայ իշխանութեան պատասխանատուութեան, քաղաքական կամքի, քաղաքացու արժանապատուութեան ու վաղուայ ինչ անելու խնդիրը: Չի կարող 5000 գնահատուել մարդու ու մի ամբողջ երկրի ապագան: Մենք ունենք 35-տոկոսանոց աղքատութիւն, մարդու իրաւունքների պաշտպանութեան խայտառակ վիճակ, փտածութեան մէջ լողացող դատաիրաւական, առողջապահական, կրթական համակարգեր, միջին դիւանակալութիւն, որը ջարդում է պետութեան ողնաշարը, եւ եթէ ուզում ենք մեր պետութեան վախճանը, հերթական ընտրութիւնների կը գնանք 5000-ը 10000 դարձնելով, յետոյ էլ կ՛ունենանք խորհրդարանի ու կառավարութեան այսօրուայ պատկերի աւելի վատ կրկնակը: Եթէ դա ենք ուզում, անելիք չկայ, բայց կարծում եմ` այս երկրում կան արժանապատիւ քաղաքացիներ, որոնք հասկանում են, որ այսպէս շարունակուել չի կարող:

Հ.- ՀԱՔ-ը երկխօսութեան պայման համարում է արտահերթ նախագահական ընտրութիւնները, մեր իրականութեան մէջ դա հնարաւո՞ր է:

Պ.- Քաղաքական տրամաբանութիւն չեմ տեսնում, այնքան յստակ է Սերժ Սարգսեան – Լեւոն Տէր Պետրոսեան քաղաքական զոյգը, որ չեմ կարծում նման զարգացում:

Հ.- Այդ դէպքում իշխանութիւն-հաք երկխօսութեան օրակարգը ո՞րն է:

Պ.- Իշխանութիւն պահելու եւ իշխանութիւն կիսելու պայմանները:

Հ.- Երկու գործիչներն էլ բաւականին փորձառութիւն ունեն հասկանալու, որ իշխանութիւնը չի կիսւում:

Պ.- Կան գործնապաշտական քաղաքական հաշուարկներ, որ ծառայում են սեփական փառատենչութիւններին:

Զրոյցը` ԱՆԱՀԻՏ ԱԴԱՄԵԱՆի

Share this Article
CATEGORIES