ՀԱՅԵԱՑՔ ԵՒՐՈՊԱՅԷՆ . ՀԱՄԱՅՆՔԱՅԻՆ ՀԱՐՍՏՈՒԹԻՒՆՆԵՐՈՒ ԻՒՐԱՑՈՒՄԸ ԿԸ ՍՊԱՌՆԱՅ ՄԵՐ ԳՈՅԱՏԵՒՄԱՆ

Այսօր միտքերս կը բաժնեմ ձեզի հետ` 1764-ին գրուած անգլիական ժողովրդական երգ-ոտանաւորի հետեւեալ չորս տողերը մէջբերելով (ներողութիւն կը խնդրեմ  տափակ թարգմանութեան համար, բայց կարեւորը միտքն է):

Կախաղան հանեցին մարդն ու կինը` համայնքին պատկանող սագ մը գողնալու համար,
Սակայն ազատ արձակեցին այն մեծ  գողին,
Որ իւրացուցած էր սագերուն պատկանող ամէն ինչ:

Վերջին  20 տարիներու ընթացքին շուկայական  տնտեսութեան հայաստանեան փորձարկումները արդէն մեր երկիրը բերած են անվերադառնալի հանգրուանի մը շեմին. փաստօրէն այսօր մենք կանգնած ենք ընտրութիւն կատարելու պարտադրանքին առջեւ: Արդէն ժամանակն է այլընտրանքային վերլուծութիւններ ընելու` հասկնալու համար, թէ ո՛ւր կ՛երթանք:

Քսան տարիներ շարունակ մենք հաշտուած ենք մեր ապագան  բախտախաղին վստահելու միտքին հետ. բոլորս հաւաքաբար բախտախաղով զբաղած ենք: Արդիւնքը այն է, որ տակաւին մինչեւ հիմա չենք գիտեր, որ շուկայական տնտեսութեան այն նախատիպը, որ իշխանական  շրջանակներու կողմէ կը պարտադրուի մեր երկրին, արդեօք մեր երկրի կարիքներուն գոհացում տուող, ճիշդ ընտրուած նախատի՞պ է, թէ՞ ոչ:

Ամենատարբեր բնագաւառներու մէջ  արձանագրուած արդիւնքները մտահոգիչ են:

Ուժանիւթի անբնական բարձր գիներէն սկսեալ, մինչեւ ելեկտրականութեան, կազի եւ ջուրի մատակարարման, հաղորդակցութեան միջոցներու անարդիւնաւէտութիւնը, մեր կրթական համակարգին մէջ տիրող քաոսային իրավիճակը, գիտութեան ցած մակարդակը լուրջ մտահոգութիւններ կը պատճառեն: Իշխանական շրջանակներու կողմէ առաջադրուած լուծումները լաւագոյն պարագային հապճեպով եղած  բաներ են, որոնց մէջ վերլուծութիւնը կը փայլի իր բացակայութեամբ, եւ որ իր կարգին  նաեւ պատճառ կը դառնայ այնպիսի անորակ քննարկումներու, որոնց ականատես եղանք վերջին շրջանին:

Լաւագոյն օրինակն էր ՀՅԴ երեսփոխան Արծուիկ Մինասեանի եւ ՀՀ Կեդրոնական դրամատան նախագահ  Ա.  Ճաւատեանի   միջեւ առճակատումը, ուր  հարցի էութեան մասին խօսելու փոխարէն` օգտագործուեցան նուաստացուցիչ արտայայտութիւններ, եղան անձի դէմ ոտնձգումներ եւ այլն:

Սակայն մէկ կողմ դնենք քաղաքական քննարկումներու ոճն ու ձեւը:

Հայաստանի ընկերային զարգացման համար  մեզի պէտք չեն այդ տիպի քննարկումները, մեզի պէտք է ուրիշ բան:

Այսօրուան տնտեսական քաղաքականութիւնը  մեր երկիրը կ՛առաջնորդէ դէպի անդունդ, ընդմիշտ կը խախտէ մեր հասարակութեան զարգացման  հնարաւորութեան հիմքերը, հայ մարդուն բարեկեցիկ կեանք ունենալու արդարացի երազը:

Իսկ որո՞նք են ընկերային բարեկեցութեան հիմքերը:

Ո՞ր մէկն է Հայաստանի հասարակութեան արդիականացման ճամբան:

Անցեալին կար բան մը, որ կը կոչուէր համայնքային հարստութիւններու անձեռնմխելիութիւն. անտառներ, մթնոլորտը, գետերն ու ձուկերը, դաշտերն ու լեռները իբրեւ ընդհանուր սեփականութիւն` կը նկատուէին բարիքներ, որոնք հաւասար օգտագործելու եւ հաւասար վայելելու համար էին:

Այսօր արդի հասարակութիւնը համայնքային բարիքներու վերոնշեալ  շարքը լրացուցած է նորերով,  որոնց մէջ արդէն համայնքային հարստութիւններ կը համարուին երաժշտութիւնը, գրականութիւնը, ձայնասփիւռը, տեղեկութիւնը, ազգային ժառանգութիւնը, լեզուն եւ կրթութիւնը, առողջապահութեան բնագաւառը, ենթակառոյցը, մէկ խօսքով` բոլոր այն հիմնարկութիւնները, որոնք անհրաժեշտ են մեր հասարակութեան արդիւնաւէտ գործունէութեան համար:

Պահ մը եկէք` մտածենք, թէ մեր երկրի համայնքային հարստութիւններու իրավիճակը ինչպիսի՞ն է:  Կարելի՞ է հասարակութեան արդիականացում իրագործել, երբ արագ կշռոյթով հասարակական տարրական ծառայութիւններ դուրս կը մղուին հանրայինի ծիրէն, մեծ թափով կը շուկայացուին ջուրի պահեստները, անտառներն ու բնութիւնը, հանքերն ու հրապարակները, երեխաներու խաղավայրերն ու հնութիւնները:

Այս բոլորը տեղի կ՛ունենան ամէն օր, մեր աչքերուն առջեւ, այն աստիճան աննկատ, որ, օրինակի համար, առանց մտածելու` առանց բողոքելու` մենք լուռ ու մունջ ահագին գումար կը վատնենք շիշերով խմելու ջուր գնելու համար:

Հասարակութեան սեփականութիւնը եղող կրթութիւնն ու առողջապահութեան բնագաւառը, հանրային փոխադրամիջոցները աննկատելիօրէն կ՛անցնին անհատներու ձեռքը, հանքերը կը սեփականացուին եւ այլն:

Մէկ խօսքով, անշեղօրէն յառաջ կը քշուի հանրային`  հասարակաց հարստութիւնները  սեփականացնելու հսկայ արշաւ` առանց լուրջ հիմնաւորումներու:

Իսկ ե՞րբ եւ ո՞վ  հայ քաղաքացիէն խլեց մաքուր ջուր ունենալու, մաքուր ելեկտրականութիւն ունենալու, մաքուր օդ շնչելու տարրական իրաւունքը:

Ջուրը, փոստը, ելեկտրականութիւնը, հեռախօսը, համալսարանները, փոխադրական միջոցները անմխիթար վիճակի մէջ են:

Երիտասարդ մեր հանրապետութեան մէջ համայնքային հարստութիւններու վայրագ շահագործում տեղի կ՛ունենայ 20 տարիներէ ի վեր: Թէեւ հանրային ծառայութիւնները ունին 20 տարուան կեանք եւ փորձառութիւն, պէտք է իմանանք, թէ ո՛ւր կ՛երթանք` ե՞տ, թէ՞ առաջ:

Կայ միայն մէկ իրողութիւն. փաստօրէն այն, ինչ որ մինչեւ հիմա փորձեր ենք, ոչ միայն ապարդիւն եղած է, այլ նաեւ յետընթաց պատճառած է:

Սա ակնյայտ է. նայեցէք  մեր դպրոցներուն,  համալսարաններուն, նայեցէք մեր մեթրոյին, առողջապահական մեր հաստատութիւններուն: Նայեցէք մեր մշակոյթին, մեր երգերուն, մեր գիտութեան եւ գիտնականներուն: Այս բոլորին աննախանձելի վիճակը ունի քանի մը հասարակաց գիծեր: Առաջին` հեռատես ղեկավարման լրիւ բացակայութիւն, տնտեսական ազատականութիւն, laissez-faire ոճ, համայնքային հարստութիւններու իւրացում, մթութեան մէջ գործելու վարժութիւն, աճպարարութիւն, իրաւական խախուտ հիմքեր: Մէկ խօսքով, մեր երկրին մէջ շուկայական տնտեսութեան կիրարկումը կը զարգանայ ոչ թէ վերլուծութիւններու եւ կարիքներու գնահատումներու հիման վրայ, այլ` վերէն եկող հրամաններով: Մեր երկրին մէջ գործարարութեամբ զբաղող մարդը չի գործեր աշխարհի այլ գործարար-պիզնեսմեններու օրինակով: Հայ գործարարը անձնական վտանգաւոր նախաձեռնութիւններ չ՛առներ, յաջողութեան քիչ հաւանականութիւն ունեցող` «ռիսքային» ծրագիրներ չի ֆինանսաւորեր, նոր բան չի ստեղծեր, որ աճելու զարգանալու հնարաւորութիւն ունենայ:

Ո՛չ, մեր մօտ ամէն ինչ տեղի կ՛ունենայ հայ քաղաքացիին հաշուոյն: Պետութիւնը կը ճշդէ որոշ գործարարներ  եւ անոնց կը յանձնէ ծրագիրներ. ֆինանսաւորումը կ՛ըլլայ քաղաքացիին հաշուոյն:

Մեր իշխանութիւնները փաստօրէն համայնքային հարստութիւնները շահագործելով` «ռուլեթ» կը խաղան մեր ժողովուրդի գլխուն, իսկ խեղճ ժողովուրդին անդադար կը քարոզեն ըլլալ համբերատար, ձախողութիւնները հանդուրժել` «օր մը լաւ կ՛ըլլայ»ի երազ սնուցելով:

Լուծո՞ւմ:

Պատասխանը մէկ է. այստեղ  գաղափարախօսութիւնը մեծ դեր կը խաղայ: Մեր օրերու հայկական աշխարհի մեծագոյն քաղաքա-տնտեսական խնդիրներէն մէկն է հետեւեալը. ո՞վ պիտի հակակշռէ համայնքային հարստութիւնները. հասարակաց կամ համայնքային հարստութիւնները կը նկատուին հսկայական միջոցներու այն ամբողջութիւնը, որ հայ ժողովուրդին կը պատկանի, անոր  հաւաքական սեփականութիւնն է: Այս հարստութիւնը արդէն կարծես լրիւ իւրացուելու սեփականաշնորհուելու, վաճառուելու եւ շահագործուելու գործընթացին մէջ է:  Թերեւս աւելի ճիշդ պիտի րլլար ըսել` գողութեան գործընթաց:  Մեր երկրի հաւաքական հարստութիւններն ու հարստութիւնը շուկայական ապրանքի վերածելու այս արշաւը կը տանի դէպի ամբողջական փլուզում: Ագահութիւնը որպէս խթանիչ ուժ ունենալով` փաստօրէն հաւաքական, համայնքային մեր ցարդ կոյս մնացած հարստութիւններու այս անմիտ իւրացումը մեր երկիրը կը տանի դէպի գաղութացում:

Թերեւս գաղութացում, համայնքային հարստութիւն բառերը տարօրինակ կը հնչեն 21-րդ դարու իրականութեան մէջ: Սակայն մինչեւ այսօր մենք չենք գտած համապատասխան այն բառապաշարը, որ անհրաժեշտ է նկարագրելու տեղի ունեցող խենթութիւնը, ամբողջ շարքը այն շահագործումներու, որոնք կը վնասեն մեր հանրային շահերուն:

Երբ շահագործումները բացայայտուին, ընդհանրապէս անոնք կը նկարագրուին որպէս բացառութիւններ.  բացառութիւն է, որ մեր հանքերը կը վաճառուին, բացառութիւն է, որ մեր ուժանիւթի միջոցները կը տրուին օտար պետութիւններու, բացառիկ պարագաներու է, որ մեր գիտական միտքը կը վաճառուի ուրիշներուն եւ այլն:

Սակայն անհրաժեշտ է ստեղծել համապատասխան բառապաշար եւ մատչելի դարձնել զայն հանրութեան, որպէսզի նաեւ այդ ճամբով հայ մարդը ունենայ նկարագրելու եւ ըստ այնմ հակադարձելու շուկայական տնտեսութեան պատրուակին տակ տեղի ունեցող հանրային հարստութեան եւ հաւաքական իրաւունքներու սեփականացման: Յատկապէս որ դիմացինը արդէն ձեռք բերած է խեղաթիւրուած լեզու մը, որուն կիզակէտն է տնտեսական շուկայի արդիւնաւէտութիւնն ու շուկայական տնտեսութեան «հրաշքները»:

Լեզուն ինքնանպատակ չէ անշուշտ, անիկա պիտի ծառայէ արժանի ձեւով գնահատելու մեր համայնքային  հարստութիւնն ու քաղաքացիական ժառանգութիւնը,  զարգացնելու համապատասխան ռազմավարութիւնները` այդ ժառանգութիւնը ամրապնդելու եւ ընդարձակելու համար:

Անիրատեսական է հաւատալ, որ քաղաքական կուսակցութիւնները եւ անոնց ղեկավարութիւնները յաջողութեան կարենան հասնիլ` առանց մշակելու համայնքային հարստութիւնները իր իսկական սեփականատիրոջ`  հայ մարդուն վերադարձնելու քաղաքականութիւն: Ես չեմ ուզեր այլ կուսակցութիւններու մասին խօսիլ, սակայն Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան համար հայ մարդուն արժանավայել կեանք ապահովելը, հայ մարդու  տարրական իրաւունքները վերականգնելու գործը եւ այս հարցերու լուծման հետամուտ քաղաքականութեան մշակումը օդի ու ջուրի նման կենսական են: Այս հարցերը անմիջական լուծում կը պահանջեն կուսակցութեան յառաջիկայ Ընդհանուր ժողովէն: Է՛հ, վերջապէս, մարդավայել կեանք ապրելու իրաւունքը ամրագրուած է նաեւ մեր երկրի սահմանադրութեան մէջ:

Մինչեւ ե՞րբ պիտի հանդուրժենք մեր բարոյական արժէքներու ոտնակոխումը:

Մինչեւ ե՞րբ պիտի հանդուրժենք համայնքային հարստութիւններու իւրացումը պատահական ու անմիտ մարդոց կողմէ:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ

Suzanne.khardalian@com

Share this Article
CATEGORIES