Վրէժ-Արմէնի «Իմ Ուղեպատումը»

ԴՈԿՏ. ՄԱՐԻ ՌՈԶ ԱԲՈՒՍԷՖԵԱՆ

Գրականութեան եւ յատկապէս գրելու հանդէպ իր սէրը փոխանցուած է իր մօրմէն, որուն գրութիւնները յաճախակի կերպով տպուած են «Յուսաբեր»-ի էջերուն մէջ:  «Երբ դպրոցէն կը վերադառնայի»,- կը գրէ ան,- «ես պիտի հանէի թերթը տուփէն եւ չորս յարկ վեր ճամբուս վրայ` հապճեպով աչքէ անցընէի անոր չորս էջերը, մտովի նշելով կարդալիքներս, նախքան մօրս յանձնելս:  Կարծես առանց թերթի ներս մտնելու իրաւունք չունէի: Մայրս անհամբերութենէն կ՛եռար. «Նորէ՞ն թերթին կէսը կարդացիր, այս որքա՞ն ժամանակ կը դնես վեր ելլելու համար»:

Այս հատուածը կարդալէ ետք ցաւով կը լեցուիս եւ միեւնոյն ժամանակ երկիւղով հարց կու տաս, թէ այսօր արդեօք կարելի՞ է գտնել հայ պատանի մը, որ այս պաշտամունքով մօտենայ հայ լրագրութեան: Սակայն բացառութիւններն են ամէնուրեք, որ ստեղծուած հարստութիւններու շարունակողները կը դառնան:  Եւ ամենեւին պատահական չէ, որ «Յուսաբեր»-ի էջերուն մէջ իր նախափորձերը սկսած 18-ամեայ պատանին տարիներ յետոյ հասունացած, մասնագիտութիւն ձեռք բերած, իր կեանքի ճանապարհը հարթած վճռականութեամբ մէկ այլ օտար երկրի պայմաններու մէջ իր փորձառութիւնը պիտի օգտագործէր` սկիզբ դնելով նոր հայերէն թերթի մը`«Հորիզոն»-ին:  Մինչ «Հորիզոն»-ին ծնունդը` քանատահայութեան թերթը Պոսթըն լոյս տեսնող «Հայրենիք» օրաթերթն է եղած, որ միշտ ուշացումով հասած է ընթերցողներուն, ինչպէս մեզի առաքուող այսօրուան թերթերն են:

1977-ին Շրջանային ժողովի որոշումով, նիւթական եւ լրատու անձնակազմ հաւաքելու դժուարութիւններով հիմք կը դրուի «Հորիզոն»-ի հրատարակման` չորրորդ անգամ կեանք տալով Թիֆլիսի, Զմիւռնիոյ, Թէսաղոնիկէի մէջ ժամանակին հրատարակուած «Հորիզոն»-ներուն. ապա խմբագիրի պաշտօնը ժամանակաւորապէս կը յանձնուի  Վրէժ-Արմէնին: Այդ հայկական ժամա-նակա-ւորա-պէսը կը դառնայ 10 երկար ու ձիգ տարիներ, ասոր վրայ աւելացած եւս 15 տարի` թերթի գրական բաժնին խմբագրումը:

Բոլոր դժուարութիւններով հանդերձ, այս թերթը կը դառնայ ոչ միայն քանատահայութեան, այլ սփիւռքի եւ յատկապէս Հայաստանի համար բարձր մակարդակով թերթ, ուր հարիւրաւոր հայ ականաւոր քաղաքական դէմքերու, արուեստագէտներու, մտաւորականներու կարծիքները, մտքերը, անոնց հեղինակաւոր գնահատականն ու հարցազրոյցները, անոնց վերլուծումները, ստեղծագործութիւնները, լեզուաբանական ու գրականագիտական գործերը մատուցուած են ընթերցողներուն` առանց զգացնել տալու այն խոչընդոտները, որոնք յաղթահարելու համար իրենց կեանքէն սիրայօժար հազարաւոր ժամեր ներդրած են անոր աշխատակիցները:

Երբ կը կարդաս գիրքը, կը զարմանաս հեղինակին ամէն տեղ հասնելու կարողութեան: Իր այդքան զբաղուածութեան, կարեւոր պաշտօն վարելով Քանատայի ճարտարապետական գրասենեակներէն մէկուն մէջ, ճանչցուելով իբրեւ հմուտ մասնագէտ, կը հասցնէ նաեւ տարբեր լեզուներով` հայերէն, անգլերէն, ֆրանսերէն մասնագիտական յօդուածներ գրել տարբեր հանդէսներու, աշխատակցիլ տարբեր հայկական թերթերու, խմբագրել «Հայաստանի պատմական ատլաս»-ը, գրել իր ուղեւորութիւններու ժողովածուները, հիմնել Քանատայի հայ շինարարական մասնագէտներու «ԿԱՄԱՐ» ընկերութիւնը եւ դեռ` նախագծել մեծ թիւով կրթական, գիտահետազօտական կեդրոններ, բնակելի շէնքեր եւ այլն… Միեւնոյն ժամանակ կը հասցնէր հիւրընկալելու հայ անուանի մտաւորականներ, տասնեակ հարցազրոյցներ վարել անոնց հետ եւ դեռ` առանձին գրի առնել նաեւ իր մտածումները:

Իր այս պատումով Վրէժ-Արմէն անգամ մը եւս կը հաստատէ, որ ազգային ոգիի ներգործութիւնը մարդը կը սնուցանէ այն մեծ ներուժով, որով կարելի է անհաւատալի յաջողութիւններու հասնիլ:

Հեղինակին խոր յարգանքի հասնող մարդասիրութեան հետ հաւասար` մենք կը տեսնենք նոյնքան մեծ բնասէրը:

Հետաքրքրական ոճով հեղինակը ներքին զգացումները կամ հոգեբանական ապրումները միահիւսած է Եգիպտոսի եւ Քանատայի բնութեան իւրօրինակ գեղեցկութիւնը հրամցուցած ատեն:  Ընդհանրապէս իր գիրքին մէջ գերիշխողը այս ոճն է, ուր, ինչպէս վերը նշեցինք, ներկան ու անցեալը, յիշողութիւններն ու փորձառութիւնը անընդմէջ իրարու կը յաջորդեն` ստեղծելով մարդն ու շրջապատը ճանչնալու ընդարձակ տարածք մը, եւ այդ տարածքը կը հարստացնէ ոչ միայն մարդկային յարաբերութիւններու հոգեբանական ջերմութեամբ, այլ` բնութեան փոխնիփոխ գեղեցկութեամբ, ուր նոյնիսկ հիւսիսի ձիւնախառն մրրիկը, սառցակալած ծառերը, ձիւնի հաստ շերտի տակ կքած տանիքներն ու ինքնաշարժները ընթերցողին համար կը դառնան փնտռուող գեղեցկութիւններ` միախառնուելով  Եգիպտոսի ոսկեգոյն տաք աւազին եւ Նեղոսի ջուրերու արծաթագոյն փայլքին:

«Երկնքին հետ գետն ալ կը փոխէ իր գոյնը»,- խօսքը Նեղոսի մասին է.- «իրիկնացող կարմիրին հետ կը ներդաշնակուէր ոսկին, որ շաղ կու գար ջուրին վրայ, ապա հետզհետէ կ՛իջնէր մութը, եւ շէնքերը իրենց լոյսէ պարանները կը նետէին գետին մէջ:  Պէտք էր վայելել արշալոյսը գետի ափին` Լուքսորի տաճարի սէգ սիւներուն ընդմէջէն»:

«Ցայգալոյս է: Անապա՜տ: Արեւը դեռ չէ ծագած, ուրեմն մոխրագոյնն է տիրողը, իսկ ցօղապատ ասֆալտը  արծաթ է:  Ինչպէս միշտ` անամպ է երկինքը, աստղերը անհետացած են արդէն եւ հորիզոնը հետզհետէ կը շառագունի»:

Օրուան այս արթնցնող տաքութեան զգացողութեան մէջ յանկարծ կը զգանք ձիւնի սառնութիւն-գեղեցկութիւնը:  «Կը ձիւնէ, կը ձիւնէ… առաջին ձիւնատարափը կրնայ տեւել ամբողջ օրը, ամբողջ գիշերը: Յաջորդ առաւօտ արուեստագէտները թող դուրս ելլեն եւ փորձեն գերազանցել Մեծ վարպետին [բնութեան] ստեղծագործութիւնները:  Իւրաքանչիւր ծառ ու թուփ կը վերածուի արուեստի գլուխ-գործոցի մը»:  Բայց երբ ձիւնը մրրկէ, «վա՜յ թէ դուրսը մնացիր. Հողմը կ՛ապտակէ քեզ, ձիւնը կը կպչի վերարկուիդ , գլխարկիդ, անխոհեմաբար բաց ձգած ականջներուդ»:

«Աղջիկներս ձիւնը կը սիրեն: Մենք ովկիանոսին միւս կողմը աւազ սիրելու վարժուած էինք, աւազի վրայ խաղալ, աւազէ դղեակներ շինել: Կը սիրէինք անծայրածիր տարածութիւնները անապատին, մայրամուտին` աւազին վրա փռուող-երկարող շուքերը արմաւենիներուն…»:

Եւ կրկին` «Հայաստան երազեցի, Քանատա եկայ:

Հայաստան երազելով եկայ: 

Քառասունվեց տարիներ առաջ էր:  Երիտասարդ էի, ունէի երազելու իրաւունք:  Մտքիս մէկ անկիւնը կար հայրենիք «վերադառնալ» ու ոչ միայն տարտամ, այլ որոշակի մտադրութիւնը»: Հեղինակը կրկին ու կրկին կը վերադառնայ իր հոգիին մէջ ծանրացած այս պահանջին, ոչ թէ այդ տողերը գրելով հայրենասէր ձեւանալու, այլ` զինք տանջող այդ ցաւը միանգամընդմիշտ լուծելու:  Եւ բոլորովին պատահական չէ իր ընկերոջը գրած հետեւեալ տողերը. «Արդեօք այս բոլորը հայրենասիրութեան դիւրին ձեւե՞րն են` փոխանակ երթալու եւ հայրենի հողին վրա քրտինք թափելու, ի սէր այդ հողին զոհելու հանգիստ, ազատութիւն եւ դեռ շատ բաներ: «Եւ եթէ հարկ ըլլայ նոյնիսկ արիւնովս» -այո, այդպէս երդում ենք տուեր, ու ոչ իսկ «քրտինքով» ծառայելու մասին կը մտածենք»:

Այս ինքնաբզկտումը կը հանդարտի աստիճանաբար, երբ գրող Վ. Պետրոսեան Մոնրէալ իր առաջին այցելութեան ընթացքին կը տեսնէ հայրենիքէն հեռու վերաստեղծուած կտոր մը Հայաստան` անվերջ հայրենիք ձգտող խումբ մը անձերու հայրենանուէր ներդրումով ստեղծուած այդ հեռաւոր երկրին մէջ:

«Շարունակեցինք գոհանալ մեր այդ «մի կտոր Հայաստանով», որ հետզհետէ աւելի կը դժուարանար իբրեւ այդպիսին պահելը: Մեր հայրենիք վերադարձը հետզհետէ անիրականանալի թուեցաւ: Արմատնե՜ր սկսանք նետել այս սառչող հողին մէջ»:

Իմաստալից ընդհանրացման դիմած է հեղինակը` մէջբերելով շատերու համար պարզ, բայց խոր իմաստով լեցուն վիճակ մը, զոր յաճախ շատերս զգացած ենք, շատերս` ապրած, առանց կենդանութիւն տալու մեր այդ ապրումին:  Խօսքը իր դստեր` Լորիի հայրենիք մեկնելու վիզա ստանալու պահուն ծագած իր մտածումն է. (վիզա) «Տուողը կարծեց, որ այդ վիզայով մէկ հոգի է, որ պիտի ճամբորդէր:  Ի՜նչ գիտնար, որ չորս, հինգ սերունդ պիտի ընկերանային անոր:  Հայրը, մայրը, մեծ հայրերն ու մեծ մայրերը եւ դեռ այն մեծ-մեծ-մեծերը որոնք սեւ օր մը դուրս դրուեցան իրենց» [հողերէն]:  Եթէ գիտնային, [այդ վիզա տուողները] որ ոչ թէ քանի մը աշակերտ, այլ գերդաստաններ, ժողովուրդի մը կէսը ամէն տարի հայրենիք կ՛երթայ այդ աշակերտներուն հետ»: Դառն, զգացական եւ միեւնոյն ժամանակ պատմական իմաստուն ճշմարտութիւն պարունակող տողեր են:

Այս տողերը մէկ ամբողջ ժողովուրդի հաւաքական ապրումներու պատկերն են, եւ շնորհակութիւն կը յայտնեմ հեղինակին այդ ճշմարտութիւնը բառերու, տողերու վերածելուն համար:

Այո՛, որքան հոգեմաշ քաշքշուկներ ապրեցան հայրենիքի կարօտով տառապող այդ մարդիկը եւ իրենց աներեւակայելի աշխատանքի շնորհները մինչեւ այսօր կը բաշխեն արդէն անկախացած իրենց հողին` մասամբ գոհանալով, որ իրենք ալ իրենց քրտինքը կը ներդրեն անոր յարատեւման:

«Հայաստան երկրորդ այցելութեանս վերջին երեկոն է:  Թեթեւ նարնջագոյն լոյս մը պատած է երկնակամարը:  Հորիզոնը կը գրաւեն մեծ ու փոքր Մասիսները:  Չեմ գիտեր` այս ամենը երա՞զ է, թէ՞ իրականութիւն:

– Հի՞ւր էք,- կը հարցնէ տիկ. Միրզոյեան:

– Ո՛չ, – կ՛ըսեմ- հիւր չեմ, այլ պարզապէս դուրսն եմ ծնած եւ այս իմ երկիրն է, որմէ երկրորդ անգամ պիտի բաժնուիմ ակամայ, բայց` դարձեալ վերադառնալու վճռակամութեամբ: (Բայց) ի՞նչ բաժանումի մասին կը խօսիս, չէ՞ որ դուն հոս ես միշտ, հո՛ս եղած ես ամբողջ կեանքդ, Հայաստա՛ն. Հայաստանի համար եղած ես միայն…  պատանի տարիքէդ, ծնա՛ծ օրէդ, մարմնով ո՛ւր ալ գտնուած ըլլաս»:

Կ՛աւարտուի Վրէժ-Արմէն նուիրեալ հայու պատումը, բայց արդեօք աւարտա՞ծ է այն, չէ՞ որ այն ուղեգիծ է իւրաքանչիւր հայու եւ մարդու համար:  Արժանապատիւ ապրելու, խոնարհ ապրելու, անմնացորդ ազգին նուիրուելու եւ հայութեան դեռ չիրականացրած նպատակները  իրականացնելու,եւ ուղեցոյց` պայքարելու մեր կողոպտուած իրաւունքներուն հասնելու :

Չուզելով ձեզմէ ամբողջութեամբ խլել այս գիրքը ըմբոշխնելու հաճոյքը, ես փորձեցի  ներկայացնել միայն անոր ընդհանուր պատկերը, մնացեալ մանրամասները դուք կը գտնէք, նաեւ վստահօրէն ձեր կեանքէն, ձեր ապրումներէն դրուագներ կը գտնէք այնտեղ:

Կ՛ուզեմ իմ այս հակիրճ ծանօթացումը ամփոփել 2008-ին հեղինակին` Վրէժ-Արմէնին «Մեսրոպ Մաշտոց» շքանշանը ստանալու առիթով արտայայտած խօսքով. «Նման շքանշան վաստակի մը գնահատանքը ըլլալէ աւելի` ինծի համար կը հանդիսանայ յիշեցում մը, որ անոր արժանի մնալու համար տակաւին պարտաւոր եմ ծառայել ազգիս ու համայնքիս: Ընդունելով ինծի շնորհուած այս մեծ պատիւը` յոյսս է, որ այս գնահատանքը յաւելեալ խթան մը հանդիսանայ անոնց` զաւակներուս, թոռներուս ու նոր սերունդին համար ընդհանրապէս` վերցնելու համար ջահը եւ շարունակելու մեր նպատակասլաց երթը»:

Այո՛, անիկա նաեւ բոլորիս ձգտումն է, բոլոր անոնց, որոնք անմնացորդ, առանց ակնկալութեան կը նուիրաբերեն իրենց աշխատանքը:

Այս գիրքին հրատարակութեան առիթով կը շնորհաւորեմ  Վրէժ-Արմէնը իր այս հետաքրքրական պատումին համար` մաղթելով իր բոլոր ծրագիրներուն իրականացում, ստեղծագործական նորանոր յաջողութիւններ եւ կը շեշտեմ. այո՛, այս գիրքը դուն ապրած ես Վրէժ-Արմէն: Այս գիրքը քու անձնագիրդ է. . . .

23 յունուար 2014
Սան Ֆրանսիսքօ

(Շար. 3 եւ վերջ)

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )