Արուեստի Աշխարհէն. Մշակոյթը Պէտք Է Մերժէ Դիւանագէտ Ըլլալ

Պատրաստեց՝ Լ. ԿԻՒԼՈՅԵԱՆ – ՍՐԱՊԵԱՆ

985cultureԲԱԶՄԱԹԻՒ ԵՐԿԻՐՆԵՐ ՄՇԱԿՈՅԹ Կ՛ԱՐՏԱԾԵՆ` ՅՈՒՍԱԼՈՎ, ԹԷ ՊԻՏԻ ՇԱՀԻՆ ԱՐՏԱՔԻՆ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆՈՒԹԵԱՆ ԼԾԱԿ ՄԸ: ՍԱԿԱՅՆ ԱՐՈՒԵՍՏԸ ՊԷՏՔ Է ՄԵՐԺԷ ՔԱՂԱՔԱԿԱՆ ԳՈՐԾԻՔ ԴԱՌՆԱԼ, ԿԸ ԳՐԷ ԹԻՖԸՆԻ ՃԵՆՔԻՆԶ` «ՊԻ. ՊԻ. ՍԻ.»-Ի ԿԱՅՔԻՆ ՄԷՋ, ԵՒ ԿԸ ԲԱՑԱՏՐԷ, ԹԷ ԻՆՉՈ՛Ւ:

Պաղ պատերազմի գագաթնակէտին Միացեալ Նահանգներ համայնավարութեան դէմ պայքարելու համար սկսան գործածել նոր զէնք մը` Ճազ երաժշտութիւնը: Շուրջ 20 տարի երկիրը իր մեծագոյն երաժիշտները, ինչպէս` Տիզի Կիլեսփի, Լուիս Արմսթրոնկ եւ Տիւք Էլինկթըն գործուղեց դէպի Ասիա, Միջին Արեւելք եւ նոյնիսկ` Խորհրդային Միութիւն, ուր Պենի Կուտմեն իր աւագասրինգը հնչեցուց Կարմիր հրապարակին վրայ` սրտերն ու ուղեղները գրաւելու համար: 6 նոյեմբեր1955-ին «Տը Նիւ Եորք Թայմզ» իր առաջին էջով կը տեղեկագրէր. «Ամերիկայի գաղտնի զէնքը կապոյտ խազ մըն է` մեղմ ձայնաստիճանով»: Լուիս Արմսթրոնկ հռչակուած էր անոր «ամէնէն ազդեցիկ դեսպանը»:

Փոխանակ աւանդական սիմֆոնիք նուագախումբեր եւ պալէ պարողներ ուղարկելու, ի՞նչ բան աւելի լաւ կրնար ծանուցել ամերիկեան արժէքները, քան` ճազի այս մենակատարներուն թարմ շունչով եւ ազատ հնչող խազերը, որոնք երաժշտութիւնը կ՛առաջնորդէին նոր եւ հետաքրքրական ուղղութիւններով: Կը թուէր, թէ ճազը անհատին կը պատմէր հատորներ` իր ազատ կամքը որոշելու մասին: Աւելի՛ն. երաժիշտներուն մեծ մասը սեւամորթ էր եւ արտասահման ուղարկուած էր փաստելու համար, թէ Ամերիկան լուսաւորեալ էր: Կարեւոր էր այս քարոզչութիւնը, որովհետեւ երկիրը միաժամանակ կը դիմագրաւէր ցեղային երկփեղկումի հարցը: Հարաւի մէջ խտրականութեան դէմ եւ քաղաքացիական իրաւունքներու պայքարները կը մրոտէին Ամերիկայի դիմագիծը: Խորհրդային քարոզչութիւնը իր կարգին ծիծաղի առարկայ կը դարձնէր Միացեալ Նահանգներու իտէալները եւ զանոնք կը ներկայացնէր իբրեւ սնամէջ:

Անշուշտ Ճազի դեսպանները նիւթապէս կ՛օգտուէին, սակայն նաեւ հռչակ կ՛ապահովէին: Երեւոյթը ցոյց կու տար, թէ իրենք  նուաճում մը արձանագրած էին, թէ` իրենց մեղեդիները արժեւորուած էին: Սակայն շատեր հանգիստ չէին զգար Ամերիկայի փառքը շեփորելով եւ կը քննադատէին ամերիկեան քաղաքականութիւնը: Թէեւ Տիզի Կիլեսփի մասնակցած էր պետութեան կողմէ կազմակերպուած դէպի Խորհրդային Միութիւն առաջին ուղեւորութեան, սակայն ներկայ չէր գտնուած պաշտօնական յայտարարութիւններուն եւ ըսած էր, թէ տրամադիր չէր «ներողամտութիւն հայցելու Ամերիկայի ցեղապաշտ քաղաքականութեան համար»: Ան նաեւ խուսափած էր նուագելէ այն վերնախաւերուն համար, զորս կը ձգտէր սիրաշահիլ ամերիկեան պետութիւնը»: Փոխարէնը` ան իր այցելած երկիրներուն մէջ կը միանար տեղացի երաժիշտներու եւ անոնց հետ կը նուագէր աղքատներուն համար:

Մշակոյթը օգտագործելու այլ միջոցներ կը գործադրուէին թաքուն: 1990-ական տարիներուն ի յայտ եկաւ, թէ համայնավար երկիրներու դէմ ամերիկեան քարոզարշաւի մը մաս կը կազմէր «Սի. Այ. Էյ.»-ի կողմէ ամերիկեան արդի արուեստը ծածուկ քաջալերելու եւ տարածելու ուղղութիւնը: Մասնաւորաբար առաջ կը մղուէր վերացապաշտ-արտայայտչապաշտ ոճը, ներառեալ` Ճեքսըն Փոլաքի, Մարք Ռոթքոյի, Ռոպըրթ Մատըրուելի եւ Վիլըմ տը Քունինկի գործերը: Գեղանկարչութեան այս ոճը ընտրուած էր, որովհետեւ աշխուժ եւ ցնցիչ հակասութիւն մըն էր Խորհրդային Միութեան եւ անոր դաշնակից երկիրներու ընկերվարական իրապաշտութեան: Երբ հաստատուած էր այն իրողութիւնը, թէ «Սի. Այ. Էյ.» նիւթական յատկացումներ կատարած էր այս մարզին մէջ, արուեստագէտներուն անկեղծութիւնը եւ նպատակները հարցականի տակ առնուած էին, եւ անոնց վարկը որոշ չափով մրոտած էր:

Մեղմօրէն…

Այս բոլորը օրինակներ են մեղմ ուժի գործածութեան եւ սահմանափակումներուն, ի տարբերութիւն` բիրտ ուժին, որ ի գործ կը դրուէր դրամով եւ զէնքով: Բաղդատութեան եզրաբանութիւնը կը պատկանի ամերիկացի ակադեմական Ճոզըֆ Նայի: Ի տարբերութիւն բիրտ ուժին, մեղմ ուժը կը պահանջէր երկար ժամանակ` բանեցնելու համար իր ազդեցութիւնը: Անոր ջատագովներէն ոմանք կը վիճին, թէ մշակութային գործունէութիւնը կրնայ նոյնքան արդիւնաւէտ ըլլալ, որքան` աւելի բացայայտ միջոցառումներ: Պերլինի մէջ Մշակութային դիւանագիտութեան ակադեմիայի տնօրէն Էմիլ Քոսթանթինեսքուի համաձայն, «մշակութային դիւանագիտութեան ներհուն բնոյթը միաժամանակ ստեղծագործ է եւ շինիչ, ի տարբերութիւն «բիրտ ուժին», որուն ներհուն բնոյթը ինքնին աւերիչ է»: Քոնսթանթինեսքու կը հաւատայ, թէ մշակութային դիւանագիտութիւնը որեւէ ժամանակէ աւելի անհրաժեշտ է այսօր: Ան համոզուած է, որ եթէ այս միջոցը կիրարկուի, «շատ աւելի կարելիութիւն կը ստեղծուի գործակցութեան, եւ աշխարհի տարածքին բախումներու հաւանականութիւնը կը պակսի»:

Սակայն, երբ արուեստը կը ծառայեցուի քաղաքականութեան, լարուածութիւնները կը սրին: Պետութիւններու շահերը եւ նպատակները հազուադէպօրէն կը համապատասխանեն արուեստագէտներու տեսլականներուն: Արուեստագէտներ միշտ չէ, որ կը հետեւին իրենց մեծաւորներուն ցուցմունքներուն եւ յաճախ դիւանագիտական ճիգերը կը ջլատեն իրենց ուժերը կամ մարտահրաւէր կ՛ուղղեն իրենց: Նաեւ` արուեստագէտները միշտ չէ, որ ակնկալուած դիրքորոշում ունին կամ խաղաղասէր են: Այսօր հազուադէպօրէն կը յիշուի, սակայն Ա. Աշխարահամարտի նախօրեակին բազմաթիւ բանաստեղծներ եւ գեղանկարիչներ ամբողջ հոգիով կը զօրակցէին պատերազմին:

Ապա նաեւ աղօտ է տարբերութիւնը գաղափար մը արտայայտող կամ քարոզչութիւն կատարող արուեստի գործի մը միջեւ: Ուսուցողական ուղղակի պատգամ մը կրնայ մահկանացուն կնքել որեւէ նպատակի: Նոյնիսկ երբ արուեստը քաղաքական է, ամէնէն աւելի հզօր մակարդակի վրայ կը գտնուի, երբ նրբերանգներ կը պարունակէ: Աւելի՛ն. անկարելի է գիտնալ, թէ որքա՛ն ազդու է արուեստը, երբ ի սպաս կը դրուի դիւանագիտութեան: Բիրտ ուժի դիւանագիտութիւնը կրնայ առաջնորդել պաշտօնական համաձայնութիւններու եւ օրէնքներու փոփոխութեան, մինչդեռ մշակութային դիւանագիտութեան արդիւնքները որոշելը աւելի դժուար է:

Սակայն, հակառակ այս կաշկանդումներուն, մշակութային դիւանագիտութիւնը նորաձեւութիւն է այսօր: Բրիտանական խորհրուրդին կողմէ հրապարակուած տեղեկագիր մը, որ կը կրէ «Ներգործութիւն եւ ներգրաւում. մշակոյթ եւ մեղմ ուժի մրցակցութիւնը 21-րդ դարուն» վերնագիրը, կ՛ուրուագծէ յատկանշական փոփոխութիւն մը. Ասիա, Միջին Արեւելք, Ռուսիա, Հնդկաստան եւ Չինաստան շատ լրջօրէն սկսած են որդեգրել մեղմ ուժի քաղաքականութիւնը: Տեղեկագիրին հեղինակը` Ճոն Հոլտըն, զանոնք կը զգուշացնէ Արեւմուտքի օրինակին հետեւելէ` մշակութային իրենց խանդավառութեան եւ հրամցումներուն մէջ:

Չինաստան միլիոնաւոր տոլար ծախսած է Կոնփուկիոսի հիմնարկին համար, որ սկսած է գործել հազիւ 10 տարիէ ի վեր եւ այժմ արդէն ունի աւելի քան 300 մասնաճիւղեր` աշխարհի տարբեր կողմերը, ուր կը տարածէ չինական լեզուն եւ մշակոյթը: Քորէա մեծ շահարկումներ կը կատարէ մշակութային լայնածիր ծրագիրներու մէջ, նոյնպէս` Պրազիլ, որ ֆութպոլի եւ սամպա երաժշտութեան հրաշալիքները կ՛արտածէ: Սէուտական Արաբիա ամբողջ հարստութիւն մը կը ծախսէ` կառուցելու համար թանգարաններ եւ պատկերասրահներ, իսկ Լուվր եւ Կուկընհայմ շուտով իրենց մասնաճիւղերը պիտի ունենան Ապու Տապիի մէջ: Միւս կողմէ` արհեստագիտութեան մէջ նոր զարգացումներ առիթ կու տան, որ պատգամները աւելի դիւրին փոխանցուին: Թերեւս կանխամտածուած չէր, սակայն հարաւքորէացի երգիչ Սայի ոճը` կանկնամ, ԵուԹիուպի վրայ երեւոյթ դարձաւ 2012-ին, եւ աշխարհը աւելի ջերմ զգացումներ ցուցաբերեց երկրին նկատմամբ:

Դիւանագիտական Սպասարկութիւն

Անցեալ տարի Միացեալ Նահանգներու մէջ տեղի ունեցաւ մշակութային դիւանագիտութեան նուիրուած գիտաժողով մը, որ կոչ կ՛ուղղէր «աւելի արդիւնաւէտ ձեւով եւ աւելի յաճախ գործածելու մշակութային դիւանագիտութիւնը եւ մեղմ ուժը` սատարելու համար իրարմէ կախեալ եւ ներդաշնակ աշխարհ մը ստեղծելու նպատակին»: Սակայն սխալ է այս պատգամը:

Երբ Ամերիկա ճազի եւ վերացապաշտ-արտայայտչապաշտ ոճի շրջապտոյտներ կը կազմակերպէր, գիտէր, թէ ի՛նչ բանի կը հաւատար, եւ թէ` տուեալ արուեստը ի՛նչ պիտի խորհրդանշէր. ամերիկեան կենցաղ, ազատութիւն եւ ուրախութեան ձգտում: Անիկա նաեւ գիտէր, թէ ո՛վ էր իր թշնամին: Իրավիճակը տարբեր է այսօր: Արեւմուտքը ի՞նչ արժէքներ կը ձգտի փոխանցել այսօր: Յստակ չէ:

Թերեւս յստակութեան պակասը եւ շփոթը կ՛օգնեն բացատրելու, թէ ինչո՛ւ ոմանք կը նախընտրեն դիմել նոյնինքն մեղմ ուժին: Անոնք կը ձգտին գտնել ուղղութիւն մը: Յայտնապէս ակնկալութիւնները մեծ են: Բրիտանական Տեմոս ուսումնասիրական կեդրոնին կողմէ հրապարակուած «Մշակութային դիւանագիտութիւն» վերնագիրով տեղեկագիրին մէջ ամփոփուած գաղափարներ մտածել կու տան, թէ մշակոյթը կրնայ հարցեր լուծել Միջին Արեւելքի մէջ, պայքարիլ` ահաբեկչութեան դէմ եւ կլիմայի փոփոխութեան, նաեւ` խթանել սփիւռքներու միջեւ կապերը: Չափէն աւելի մեծ ակնկալութիւն մըն է այս մէկը: Կը ստեղծուի իւրաքանչիւր հարցի լուծումը մշակոյթի մէջ փնտռելու վտանգը:

Նախքան մեղմ ուժի դիմելու կոչեր կատարելը, պէտք չէ մոռնալ արտաքին քաղաքականութեան նորագոյն խայտառակութիւնները: Դէպի Իրաք եւ Աֆղանիստան ներխուժումները պէտք է մղեն հարց տալու, թէ արդեօք մեղմ ուժի գործածութիւնը լա՞ւ գաղափար մըն է, եթէ անիկա կը յաջորդէ բիրտ ուժի գործածութեան կամ` գէթ հարցականի տակ չ՛առներ զայն: Անոնք, որոնք կը պահանջեն մեղմ ուժը ի գործ դնել ի շահ բիրտ ուժի նպատակներուն, նոյնինքն այն  պատասխանատուներն են, որոնց դէմ փոխարէնը պէտք է ուղղուի մարտահրաւէրը:

Share this Article
CATEGORIES

COMMENTS

Wordpress (0)
Disqus ( )