Փարիզի «Նուպարեան» Գրադարանին Մէջ Ցեղասպանութեան Մասին Փաստաթուղթ Կը Յայտնաբերուի
Թուրք պատմաբան Ումիտ Քիւրտ եւ լրագրող Ալեւ Էր Փարիզի «Նուպարեան» գրադարանին մէջ կատարուող ուսումնասիրութիւններուն ընթացքին յայտնաբերած են Հայոց ցեղասպանութեան վերաբերեալ ցարդ չհրապարակուած փաստաթուղթ մը, որուն հեղինակն է գրող Զապէլ Եսայեան: Վերջինիս պատրաստած 11 էջնոց փաստաթուղթը կը պատմէ 1915-ին եւ անկէ ետք հայ կիներու հետ պատահած շարք մը դէպքերու մանրամասնութիւնները:
Եսայեան վերոնշեալ փաստաթուղթը ներկայացուցած է Փարիզի խորհրդաժողովին մասնակցած հայկական պատուիրակութեան ներկայացուցիչ Պօղոս Նուպար փաշային:
«Ակօս» թերթը ներկայացուցած է փաստաթուղթին որոշ հատուածները, որոնց մէջ Եսայեան կը նշէ, թէ պատերազմի առաջին օրերէն Իթթիհատ վէ թերաքքը կուսակցութիւնը համակարգուած կերպով կ՛ոչնչացնէ կայսրութեան ոչ իսլամ բնակչութիւնը: Երիտասարդ կիներ եւ երեխաները, որոնց թիւը 200 հազարէն աւելի եղած է, բռնի ուժով առեւանգուած են ու այդ բռնութիւններուն կ՛ենթարկուին ոչ միայն հայերը, այլ նաեւ` ասորիները, յոյներն ու նեստորականները:
Եսայեան ներկայացուցած է նաեւ բռնութիւններէն օրինակներ: Փաստաթուղթին ամենատպաւորիչ հատուածներէն մէկը կ՛առնչուի հայ կրթուած կիներու անձնասպանութեանց` բռնութիւններէն խուսափելու նպատակով: Անոնցմէ շատերը իրենց երիտասարդ դուստրերը կը նետէին Եփրատ գետը, ապա նոյն այդ ջուրերուն մէջ անձնասպանութեան կը դիմէին, երբեմն` իրենց նորածիններուն հետ:
Եսայեան կը նշէ, որ անոնց մէկ մասը խելագարած էր, իսկ ուրիշներ յաջողած էին փախչիլ բռնութիւններէն, սակայն անոնք սպաննուած կամ մահացած էին ճամբաներու վրայ: Ոմանք, որոնք շատ փոքրաթիւ էին, կրցած են սպաննել իրենց դէմ բռնացողը:
Եսայեան կը նշէ, թէ անոնք, որոնք առեւանգման ժամանակ անչափահաս էին, անպայման պէտք է վերադարձուէին իրենց ընտանիքներուն կամ տուեալ ազգի համապատասխան կառոյցներուն: Ան աւելի բարդ նկատած է չափահասներու վերադարձի հարցը, յատկապէս անոնց պարագան, որոնք արդէն իսլամացուած էին եւ ամուսնանալով` զաւակներ ունէին ու չէին ուզեր վերադառնալ: Անոնց մէկ մասը պարզապէս կ՛ամչնար, իսկ ուրիշներ կորսնցուցած էին վստահութիւնը իրենց երկրին նկատմամբ: Եսայեան կ՛առաջարկէր ստեղծել յատուկ միջազգային յանձնաժողով մը, որ կը զբաղի այդ կիներու հարցերով:
Նշենք, որ Եսայեան 1915-ի ապրիլ 24-ի հայ մտաւորականներու աքսորէն կրցած էր փրկուիլ` հիւանդանոցի մը մէջ թաքստոց մը գտնելով: Որոշ ժամանակ Պուլկարիա մնալէ ետք ան Պաքու գացած էր` մասնակցելու հայ գաղթականներու եւ որբերու օգնութեան աշխատանքին: 1933-ին Խորհրդային Հայաստանի կառավարութեան հրաւէրով հաստատուած էր Երեւան` գրականութիւն դասաւանդելով Երեւանի պետական համալսարանին մէջ: 1937-ի ստալինեան աքսորի օրերուն տարուած էր Սիպիր: Անոր մահուան տարին ու վայրը ցարդ անյայտ են: