Սուրբ Կիրակոս Եկեղեցու Տխուր Յիշողութիւնները. Ճեմալ Փաշայի Թոռան Յօդուածը` Եկեղեցու Անցեալի Ու Ներկայի Մասին
Հայոց ցեղասպանութեան գլխաւոր կազմակերպիչներից Ճեմալ փաշայի թոռը` Հասան Ճեմալը, ով պապի յանցանքների պատճառով բազմիցս ներողութիւն է խնդրել հայերից եւ այցելել Ծիծեռնակաբերդ, իր հերթական յօդուածում պատմել է Տիգրանակերտի վերակառուցուած Սուրբ Կիրակոս հայկական եկեղեցի իր այցելութիւնների, տարիներ առաջ հանդիպած Անդօ քեռու մասին եւ ներկայացրել տարիներ շարունակ հայկական ինքնութիւնը թաքցնելով ապրած Արամ Քաչիկեանի հետ իր զրոյցը:
Յօդուածը ներկայացնում ենք առանց կրճատումների.
«Թերթ»
«10 օր առաջ էր…
(Տիգրանակերտ – Ա.)
Դիարբեքիրում ճանապարհս դարձեալ կեաւուրների թաղամասով անցաւ:
Վաղ առաւօտեան նեղ, խճճուած, սալայատակ փողոցներով քայլելիս ինձ Սուրբ Կիրակոս հայկական եկեղեցու մուտքին եմ գտնում:
Հայերից մնացած 14-րդ դարի եկեղեցի է: Վերակառուցումից յետոյ առաջին անգամ եմ տեսնում:
Գմբէթն էլ վեր է խոյացել:
Այս գմբէթը 1915թ. Նուրէտտին փաշայի կողմից ռմբակոծուել է: Դեղին պղնձից 128 քկ կշռող զանգն էլ Մոսկուայում է ձուլուել ու բերել:
Բակը դատարկ է:
Խաղաղութիւն…
Թռչող աղաւնիների թեւերի ձայնը խախտում է լռութիւնը:
Պատի տակ շարուած սեղաններից մէկի մօտ ենք նստում:
Սուզւում եմ յուշերի մէջ:
Վերջին Հայ Անտոն Քեռին
Անտոն քեռի
Եկեղեցին մի ժամանակ աւերակ էր` չորս պատից բաղկացած:
Հաւանաբար` 2001-ն էր:
Դարձեալ տիարպեքիրեան առաւօտ էր, եւ ես միայնակ քայլելիս պատահմամբ յայտնուել էի Սուրբ Կիրակոս եկեղեցում:
Պարտէզն էի մտել եւ շրջակայքն ուսումնասիրելիս տեսել նրան:
Միայն մէկ գորգ կար:
Առաւօտուայ լռութեան մէջ նստել` ծխում էր:
Կիսաւեր եկեղեցու պատուհաններն աղիւսով էին ծածկուած, իսկ դրսի դրան վրայ մեծ կողպէք կար… կարծես կատակ լինէր:
Նստել էր դրան կողքին, յուզուած էր…
Նրա միայնութիւնը ցաւեցրել էր հոգիս:
Ո՞վ էր նա:
Անտոն քեռին. վերջին հայը, ով տարիներ առաջ այս եկեղեցում էր ապաստանել:
Անունն Անտոն Զօր էր:
Եկեղեցու պարտէզում գտնուող, նախկինում քահանային պատկանած երկու սենեակում է ապրում:
1934-ին էր ծնուել, բայց շատ աւելի ծեր էր երեւում:
Դէմքի կնճիռներն այնքա՜ն խորն էին…
Խոր հոգոց քաշելով էր խօսում. «Բոլորը գնացին, միայն ես եմ մնացել»:
Յետոյ կիսուեց հետս. «Այստեղ մանկութիւնս է անցել… բոլորը գնացին, հող դարձան, միայն ես եմ մնացել»:
Ապա կրկնեց` «Բոլորը գնացին»:
Անընդհատ ընդգծում էր իր միայնութիւնը:
«Ես մենակ եմ: Հօրեղբօրս որդին` Տիրանն էլ 10 տարի առաջ Ամերիկա գնաց: Բոլորը գնացին, միայն ես մնացի պանդոկի անկիւնում…»:
Ծիծաղեց:
Այս պահին նրա ժպիտը դարձեալ աչքիս առաջ է գալիս:
Բերանում միայն մէկ` դեփ-դեղին ատամ էր մնացել:
«Հօրս երբեւէ չեմ տեսել: Ասում են` փալաններ էր պատրաստում: Ես էլ թիթեղագործ եմ: Բայց ճնշման խնդիր ունեցայ, թողեցի մասնագիտութիւնս», պատմեց նա:
Անտոն քեռին թոշակառու էր:
«Երբեք չեմ ամուսնացել: Եղբօրս հետ մեր մօրն էինք պահում: Խեղճ մայրս միշտ հիւանդ էր», ասաց նա ու ներսից մի լուսանկար բերեց:
Սեւ ու ճերմակ լուսանկար էր, կնոջ լուսանկար:
«Նայիր, սա մայրիկս է», ասաց նա` լուսանկարը ձեռքս տալով եւ ինքն էլ ամուր-ամուր բռնելով այն:
Գուցէ դա իր կեանքի վերջին ամենաթանկ բանն էր:
«Եղբօրս` Կարապետի հետ նրան միշտ խնամում էինք: Հիւանդ էր մայրս: Նա էլ մեռաւ, Կարապետն էլ: Միայնակ մնացի», Անտոն քեռու աչքերը լցուեցին:
Այտերից թելի պէս իջան արցունքները:
Հրաժեշտ տալիս ասացի. «Աստուած օգնական լինի, Անտոն քեռի»:
Հոգոց հանեց. «Բարձրեալն ինձնից երես է թեքել…»:
Տարիներ անց իմացայ, որ նրա անունը ոչ թէ Անտոն է, այլ Անդօ:
Վերջին տարիները Պոլսոյ Սուրբ Փրկիչ հիւանդանոցում անցկացնելուց յետոյ, 2012թ.-ին միայնակ հրաժեշտ էր տուել կեանքին:
Իրական անունն Անդրանիկ Զօր էր:
***
Գալիս ու կողքս է նստում մէկն, ում դիմագծերն անծանօթ չեն:
«Երբ գիւղերը սկսեցին դատարկել ու վառել, 1993թ.-ին Լիճէից գաղթեցինք: Անդօ քեռին, Աստուած հոգին լուսաւորի, եկեղեցու պարտէզի մի սենեակում թոյլ տուեց տեղաւորուենք: Ընտանիքս ու 5 երեխաներս միասին սկսեցինք բնակուել այստեղ», պատմում է նա:
Տարիներ առաջ, երբ եկեղեցու պարտէզն էի մտել, բակում խաղացող երեխաներն ու լուացք փռող ճերմակ գլխաշորով կինն են պատկերւում առջեւս:
Երբ պատմում եմ այս ամէնը, տղամարդն ասում է. «Քեզ յիշեցի, եղբայր: Այստեղից գնալուց յետոյ էլ թերթում էիր գրել»:
Ասում է, որ կինը զազա է, իսկ երեխաներն աշխատում են շինարարութեան վրայ: Խօսքի մէջ էլ նշում է, որ Անդօ քեռին Տիարպեքիրի Չերմիք շրջանից է:
Եկեղեցու բակում սուրճ խմելու ընթացքում շարունակում է. «Երբ Լիճէից գաղթեցինք, անունս Պահճէթ էր: Սակայն իրական անունս Արամ Քաչիկեան է… Շատ երկար տարիներ թաքցրել ենք մեր հայկական ինքնութիւնը… Իսլամացած հայեր էինք` այսինքն… Մէկ պապիկս, մէկ էլ նրա քոյրն են փրկուել ցեղասպանութիւնից…»: