«ՍՈՒՐԻՈՅ ՄԷՋ ԲԱՐԵԿԱՐԳՈՒՄՆԵՐ ԸՆԵԼՈՒ ԽՈՍՏՈՒՄ ՏՐՈՒԱԾ Է, ԵՒ ՊԷՏՔ Է ԺԱՄԱՆԱԿ ՏԱԼ ԱՆՈՆՑ ԻՐԱԿԱՆԱՑՄԱՆ» «ԱԶԴԱԿ»ԻՆ ԸՍԱՒ ԼԵՒՈՆ ԵՏԱԼԵԱՆ

Լեւոն Ետալեան Սուրիական առեւտրական գրասենեակներու դաշնակցութեան ու Հալէպի առեւտուրի գրասենեակի տնօրէնն է եւ Սուրիական – հայաստանեան գործարար խորհուրդի համանախագահը, երկար տարիներէ սուրիական առեւտրական¬վաճառականական կեանքին մէջ մեծ ներդրում ունեցած է ու կը շարունակէ ունենալ` իբրեւ սուրիահայ լաւագոյն պատկերը ներկայացնելով ժրաջան, աշխատունակ ու իր ապրած երկրին նուիրեալ քաղաքացիի:

Օգտուելով Լիբանան կատարած իր կարճ այցելութենէն, «Ազդակ» հարցազրոյց մը ունեցաւ անոր հետ` քննարկելով Սուրիոյ մէջ տեղի ունեցած վերջին զարգացումները, անոնց տակ թաքնուած նպատակները, Սուրիոյ տնտեսական եւ ընկերային բնագաւառներուն պարզած պատկերն ու ապագայի տեսլականները:

Ստորեւ` հարցազրոյցին ամբողջութիւնը:

 

«ԱԶԴԱԿ».¬ Պարզ է, որ վերջերս Սուրիա քիչ մը վերիվայրումներով լի հանգրուան մը կ՛ապրի: Արաբական տարբեր երկիրներէ ետք, Սուրիա եւս եկաւ փոփոխութիւններ պահանջելու, ինչպէ՞ս կը բացատրէք այս երեւոյթը:

ԼԵՒՈՆ ԵՏԱԼԵԱՆ.¬ Թէեւ հիմա է, որ շատ կը խօսուի Սուրիոյ մէջ փոփոխութիւններու մասին, սակայն պէտք է ըսել, որ նախագահ Պաշշար Ասատ 2000 թուականին յայտարարեց, որ ինք այս փոփոխութիւնները պիտի ընէ, երբ նման բանի մը պահանջն անգամ չկար` ո՛չ ներքին եւ ո՛չ ալ արտաքին ճակատի վրայ: Ան իր ազատ կամքով յայտարարեց, որ փոփոխութիւններ տեղի պիտի ունենան:

«Ա.».¬ Նախագահ Ասատ արդեօք ըրա՞ւ այդ փոփոխութիւնները:

Լ. Ե.- Անշո՛ւշտ ըրաւ. գէթ տնտեսութեան պարագային կրնանք ըսել, որ 180 աստիճան փոխուեցաւ Սուրիոյ տնտեսութիւնը: Երեւակայեցէք, որ 2000 թուականէն առաջ, եթէ մէկը ընկերութիւն մը պիտի հաստատէր Սուրիոյ մէջ, պիտի հետեւէր օրէնքի մը, որ ճշդուած էր 1950¬ին: 2000 թուականին վաճառական մը պիտի հաստատէ իր ընկերութիւնը 50 տարի առաջուան օրէնքին հիման վրայ, ինչ որ անհեթեթութիւն է, որովհետեւ տնտեսութիւնը ամէն ժամ կը փոխուի. ուրեմն, ինչպէ՞ս կարելի է յաջողութիւն արձանագրել այդ հին մտայնութեամբ եւ օրէնքներով: Այս մէկուն լաւապէս գիտակցելով` նախագահ Ասատ յատկապէս օրէնքներու հսկայական փոփոխութիւններ կատարեց, ինչ որ պատճառ դարձաւ, որ Սուրիոյ դիմագիծը 180 աստիճան փոխուի: Մենք սկսանք ունենալ մեծ թիւով դրամատուներ, ապահովագրութեան ընկերութիւններ, հսկայ հաստատութիւններ եւ այլն: Բայց իրականութեան մէջ վարչակարգին թերի կողմը այն եղաւ, որ տնտեսականին նման, քաղաքական գետնի վրայ եւս անհրաժեշտ փոփոխութիւնները չկատարեց, հոն սառած վիճակ մը գոյութիւն ունէր: Պատճառն ալ այն էր, որ նախագահին առիթ չտրուեցաւ այդ իմաստով աշխատանք տանելու, որովհետեւ միշտ արտաքին ճնշում կար նախագահին վրայ, եւ Միջին Արեւելքի մէջ տեղի ունեցող դէպքերը չէին օգներ, որ նման քայլերու դիմելու կարելիութիւն ստեղծուէր, յիշենք` Իրաքի պատերազմը, Լիբանանի նախկին վարչապետ Ռաֆիք Հարիրիի սպանութիւնն ու Սուրիոյ ուղղուած դատապարտումները եւ այլն:

Երկրորդ կէտը այն է, որ մենք տնտեսական իմաստով կատարուած փոփոխութիւններուն հիմք ունեցանք չինական համակարգը, որմէ ընդօրինակեցինք կարգ մը երեւոյթներ: Իսկ չինական իրականութեան մէջ շատ զօրաւոր կերպով բարելաւուեցաւ տնտեսական վիճակը եւ անտեսուեցաւ քաղաքականը: Համայնավարութեան անունին տակ կառուցուեցան գործարաններ, ազատ, հսկայ ընկերութիւններ. գաղափարը այն էր, որ եթէ ժողովուրդը բարգաւաճ վիճակի մէջ ապրի, քաղաքական հարցերը ինքնաբերաբար կը լուծուին: Կարծէք թէ Սուրիա ուզեց այդ օրինակին հետեւիլ, այսինքն` կեդրոնանալ տնտեսականին վրայ, ժողովուրդին համար աւելի բարգաւաճ վիճակի մը ստեղծման վրայ, ինչ որ սխալ էր, որովհետեւ կատարուածը բաւարար չէր: Կայ նաեւ այն, որ եթէ համակարգ մը Չինաստանի մէջ յաջող է, չի նշանակեր, որ Սուրիոյ մէջ եւս պիտի յաջողի:

Վերջին կառավարութիւնը մեծ դեր ունէր այս հարցերուն առաւել եւս շեշտադրման եւ մէջտեղ գալուն, դժուարութիւններու յանկարծակի պայթումին, որովհետեւ շատ խոստումներ տրուեցան, տուեալներ հրապարակուեցան, անոնց հիման վրայ կարգ մը որոշումներ տրուեցան, սակայն աւելի ուշ ի յայտ եկաւ, որ անոնք ճիշդ տուեալներ չեն, ճշգրիտ չեն: Այս երեւոյթը երկիրը այլ ուղղութեամբ առաջնորդեց: Նաժի Ութարիի կառավարութիւնը բաւական վնասեց երկրին. պէտք է ըսել, որ Ութարի եւս մաքուր նկարագիրի տէր անձ չէր, եւ այսօր սուրիացի ժողովուրդը կը պահանջէ, որ ան դատուի: Այս կառավարութեան կատարած  սխալներէն օրինակ մը տամ. երբ զբօսաշրջութեան նախարարը կը յայտարարէ, որ այսքան զբօսաշրջիկ մուտք գործեց Սուրիա, եւ ասոր հիման վրայ մարդիկ քայլեր կ՛առնեն, իսկ աւելի ուշ ի յայտ կու գայ, որ թիւը սխալ է, որովհետեւ սահման մտնող-ելլող վարորդները եւս այդ թիւին մէջ նկատի առնուած են, ուրեմն արդէն այդ թիւին 35-40 առ հարիւրը արդէն հարցման նշանի տակ կը դնեն: Այս սխալներն ու անճշդութիւնները պատճառ դարձան, որ տնտեսութիւնը ցնցում ապրի: Կառավարութիւնը նաեւ յայտնեց, որ տնտեսութեան կողքին, նաեւ ընկերային տնտեսութիւնը պիտի բարելաւէ, որպէսզի մարդոց կենսաձեւն ալ յառաջդիմէ: Տարիներու ընթացքին ընկերայինը մոռցուեցաւ եւ մնաց տնտեսականը, իսկ տնտեսական մարզին մէջ շեշտը դրուեցաւ ներածումին վրայ. փոքր գործարանները տուժեցին, որովհետեւ արտաքին աշխարհին դիմաց դուռերը բացուեցան, եւ աժան գինով ապրանքը ողողեց Սուրիան, տեղական արտադրութիւնը չէր կրնար մրցիլ ասոնց հետ: Այս բոլորը պատճառ դարձան, որ հարցերը կուտակուին, եւ պայթում տեղի ունենայ:

«Ա.».¬ Ըսիք, որ ընկերային բնագաւառը մոռցուեցաւ. արդեօք ի՞նչ տեղի ունեցաւ հոն, կացութիւնը նո՞յնը մնաց, թէ՞ նահանջ արձանագրուեցաւ:

Լ. Ե.¬ Իրականութեան մէջ ընկերային վիճակին մէջ ամէնէն վտանգաւորը այն էր, որ միջին դասակարգը գրեթէ ոչնչացաւ. հիմնական մասը աղքատութեան սահմանին մէջ մտաւ, իսկ շատ փոքր տոկոս մը հարուստներու դասակարգ բարձրացաւ: Երբ միջին դասակարգ չունիս, արդէն չես կրնար հաւասարակշռութիւն պահել. ասիկա շատ մեծ վնաս էր երկրին ընկերային կեանքին: Հիմա փորձ կը կատարուի այդ վիճակը բարելաւել, սակայն դիւրին չէ, ժամանակի կը կարօտի, մանաւանդ ներկայ խառն կացութեան մէջ անիկա շատ կը դժուարանայ:

«Ա.».¬ Իբրեւ Սուրիոյ առեւտրական¬վաճառականական գրասենեակի տնօրէն դուք ի՞նչ աշխատանք կը տանիք ներկայ կացութեան լոյսին տակ:

Լ. Ե.¬ Մենք փորձեցինք եւրոպական զանազան երկիրներու հետ մեր կապերը օգտագործել, որպէսզի Սուրիոյ ներկայ կացութիւնը ճիշդ ձեւով ներկայացնենք բոլորին, որովհետեւ պատկերասփիւռէն ցոյց տրուածները կապ չունին իրականութեան հետ, անոնք ճիշդ պատկերը չեն ներկայացներ: Երբ կը տեսնենք, որ մէկ միլիոն անձ կը համախմբուի կառավարութեան եւ նախագահին ի նպաստ ցոյց կատարելու, անիկա կը սփռուի հարեւանցի կերպով, իսկ միւս կողմէ` քանի մը տասնեակ հոգիի հակաիշխանական ցոյցը կը տրուի այնպէս, որ հսկայական է: Մենք կը փորձենք այս ապատեղեկատուութիւնը ջրել, ճիշդ տուեալներ ներկայացնել. այս առիթով Սուրիոյ մէջ գործող դեսպանները հրաւիրեցինք եւ տեղեկութիւններ տուինք անոնց:

«Ա.».¬ Իսկ ի՞նչ եղաւ այդ դեսպաններուն կեցուածքը. ազդուա՞ծ են ապատեղեկատուութենէն, թէ՞ իրականութեան հաւատալու պատրաստ են:

Լ. Ե.¬ Դեսպանները արդէն կ՛ապրին Սուրիոյ մէջ, իրենք ականատես են տեղի ունեցածին եւ իրականութիւններու խեղաթիւրուած ներկայացման: Մեր նպատակներն էր, որ դեսպանները իրենց երկիրները եւս իրազեկ դարձնեն իրականութիւններուն, այդ իմաստով մղիչ տարր փորձեցինք ըլլալ:

Պէտք է ըսել, որ ներկայիս իւրաքանչիւր սուրիացի, իսկ մենք իբրեւ սուրիահայեր պէտք է նեցուկ ըլլանք մեր երկրին, որուն քաղաքացիութիւնը կը կրենք, միշտ փորձելով օգտակար ըլլալ, որպէսզի երկիրը կարենայ շրջանցել իրեն դիմաց ցցուած դժուարութիւնները եւ այս հանգրուանէն բարւոք դուրս գայ:

«Ա.».¬ Սուրիահայ գաղութին կացութեան անդրադառնալով` խօսինք այն մասին, որ Պաշշար Ասատի նախագահութեան օրով անիկա արդեօք առաւելութիւններ վայելե՞ց, կամ` ի՞նչ դժուարութիւններու դէմ յանդիման էր:

Լ. Ե.¬ Նկատի ունենալով, որ մենք եւս, առանց  խտրականութեան, սուրիացիներուն հետ լիիրաւ քաղաքացիներ ենք, մենք եւս վայելեցինք բոլոր առաւելութիւնները, նաեւ ազդուեցանք թերացումներէն ու դժուարութիւններէն: Այսօր հայկական իրականութեան մէջ եւս միջին դասակարգ գոյութիւն չունի: Դժբախտաբար այսօր հայերս եւս տագնապ ունինք. ոչ միայն աղքատութիւնն է հարցը, այլ նոյնիսկ կայ խաւ մը, որ նոյնիսկ ուտելիք հաց ապահովելու մեծ հարց ունի: Այս գծով եւս պէտք է աշխատանք տարուի, որովհետեւ կարելի չէ հանգիստ ապրիլ, երբ գիտենք, որ կարգ մը ընտանիքներ ուտելու հաց չունին:

«Ա.».¬ Սակայն արդեօք այս տեղի ունեցածին ընդմէջէ՞ն կարելի պիտի ըլլայ փոփոխութիւններ կատարել. այս խռովութիւններն ու անապահով վիճակի ստեղծո՞ւմն է ձեւը:

Լ. Ե.¬ Ինչպէս որ անձ մը քնացած էր եւ ապտակով մը կը սթափի, այդպէս է կացութիւնը այսօր: Այսօր սխալներու գոյութիւնը կ՛ընդունի իշխանութիւնը, մանաւանդ որ վերջին կառավարութեան սխալները շատ մեծ էին եւ աւելի լարեցին մթնոլորտը, այս բոլորը կարելի է ուղղել: Նախագահը եւս ընդունեց, որ սխալներ կան եւ խոստացաւ բարեկարգում կատարել, բայց ժամանակ պէտք է տալ անոր, որովհետեւ քանի մը օրէն կարելի չէ մեծ փոփոխութիւններ իրականացնել: Պարզ է, որ եթէ շատ աննշան օրէնք մը իսկ պիտի փոխուի, անոր համար խորհրդարանին համաձայնութեան կարիք կայ, յանձնախումբեր պիտի սերտեն եւ այլն, որպէսզի վաւերացուի: Ուրեմն այս բոլորը ժամանակի կը կարօտին: Սակայն այսօր խռովութիւններ կատարողներուն նպատակը այդ չէ, այլ Սուրիան 40-50 տարի ետ տանիլ է, անկայունութիւն տարածել է. այս մէկը բնականաբար ի շահ Սուրիոյ կամ ոեւէ սուրիացիի չէ, ուրեմն նման արարքներ իսկական սուրիացիներուն կողմէ չեն ընդունուիր:

«Ա.».¬ Վերջին զարգացումներուն շրջագիծին մէջ որոշ ցնցումներ ապրեցան նաեւ Սուրիոյ եւ Թուրքիոյ յարաբերութիւնները, մանաւանդ որ Թուրքիան այս բոլորին նկատմամբ ո՛չ թէ չէզոք չմնաց, այլ գրգռողի դերով հանդէս եկաւ յաճախ: Կը կարծէ՞ք, որ երկու երկիրներուն կապերը կրնան ընթանալ դէպի խզում:

Լ. Ե.¬ Թուրքիոյ եւ Սուրիոյ կապերուն մասին եթէ խօսելու ըլլամ, երկու տարբեր ուղղութիւններ կան մօտս. նախ կայ հայկականութիւնս, որ տարբեր բան կը թելադրէ, հոն վճռական եմ եւ յստակ է, որ մերժողական է կեցուածքս, իսկ իբրեւ Սուրիական առեւտրական գրասենեակներու դաշնակցութեան ու Հալէպի առեւտուրի գրասենեակի տնօրէն` այլ  ձեւով  կը մօտենամ այս հարցին: Հիմա խօսիմ իբրեւ Սուրիոյ մէջ առեւտրական պատասխանատու. պէտք է ընդունինք, որ Սուրիոյ եւ Թուրքիոյ յարաբերութիւնները կենսական են` ի շահ Սուրիոյ: Թերեւս շատեր չհաւնին այս արտայայտութիւնս, երբեմն ես ալ կը դժուարանամ ընդունելու, սակայն այս է իրականութիւնը. բացատրեմ: Երկու երկիրներուն յարաբերութիւնները փոխադարձ շահերու վրայ հիմնուած են, իսկ անոնց կարգին հիմնականը ջուրն է, որ շատ կենսական է եւ նոյնիսկ պատերազմներու դուռ կրնայ բանալ: Թուրքիոյ հետ կապերու բարելաւումով մենք հաստատօրէն գիտցանք, որ մենք Տիգրիսէն մեծապէս պիտի օգտուինք: Արդարեւ,  խողովակներ հաստատուեցան, որոնց միջոցով այդ ջուրը պիտի հասնէր մինչեւ Ժեզիրէ: Իրականութիւն է, որ այսօր ջուրը քարիւղէն աւելի սուղ է, բայց ձրիաբար կը տրուի: Կայ նաեւ ապահովութեան երաշխաւորումը երկու երկիրներուն համար ալ. սահմանին վրայ միացեալ ջանքերով պահպանուած ապահովութեամբ քիւրտերուն շարժումներուն եւ այդ դէպքերու առաջքը առինք, Իսրայէլի ռմբակոծումներու կասեցումը ապահովեցինք եւ այլն:

Կայ նաեւ տնտեսականը, որ մեծապէս բարգաւաճեցաւ. թրքական մեծ թիւով ներդրողներ ունեցանք, անոնք եկան, գործարաններ բացին, սուրիացիներ աշխատցուցին. հոս թուրքերը եւս մեծ շահ ունին, որովհետեւ թրքական արտադրութիւնները, որոնք արաբական աշխարհի մէջ տարածելու համար տուրքերու կ՛ենթարկուէին, սուրիական սահմաններէն արաբական աշխարհ տարածուելով իբրեւ սուրիական` զերծ մնացին որեւէ տուրքէ: Հոս սուրիական փոքր գործարաններ տուժեցին, սակայն այս ալ ձեւով մը այն տուրքն էր, որ  Սուրիան տուաւ այս շահերուն դիմաց:

Իսկ այս վերջին դէպքերուն լոյսին տակ Թուրքիա մեզի համար անհասկնալի կեցուածք ունեցաւ, բայց ներկայիս արդէն ուղղած է իր սխալ կեցուածքները եւ կը խօսի համագործակցութեան մասին: Ուրեմն դէպքերուն սկիզբը Թուրքիոյ վարչապետին կողմէ Սուրիոյ եւ յատկապէս մեր նախագահին նկատմամբ արտայայտուած տգեղ կեցուածքները եւ սխալները շատ անհաճոյ եւ անհասկնալի էին, նաեւ` մերժելի: Բայց, միւս կողմէ, կան շահերը. այդ պատճառով ալ չեմ կարծեր, որ երկու երկիրներուն յարաբերութիւնները ամբողջովին կը խզուին. կը կարծեմ, որ հասարակ յայտարար մը կարելի կ՛ըլլայ գտնել եւ մեծ շահերու վրայ հիմնուած կապերը պահպանել:

Հարցազրոյցը վարեց`
ՆՈՐԱ ԲԱՐՍԵՂԵԱՆ

Share this Article
CATEGORIES