ՉԶԳԱՑՈՒՈՂ ՏԱԳՆԱՊԻ ՄԸ ՆԵՐԿԱՅ ՀԱՆԳՐՈՒԱՆԻՆ ԽՈՐՀՐԴԱԺՈՂՈՎ ՄԸ ՊԻՏԻ ԳՈՒՄԱՐՈՒԻ

«…Հայոց ցեղասպանութեան դէմ մեր համազ-
գային պայքարի նպատակներից մէկն էլ պէտք է
ազդարարենք արեւմտահայ գիտակըրթամշա-
կութային ժառանգութիւնը մոռացումից փրկելը եւ
խօսակցական արեւմտահայերէնի պահպանումը»:

ՌԱՖԱՅԷԼ ՀԱՄԲԱՐՁՈՒՄԵԱՆ

Օգոստոս ամսուան կէսին, Մեծի Տանն Կիլիկիոյ կաթողիկոսութեան եւ «Կիւլպէնկեան» հիմնարկութեան գործակցութեամբ, հրաւիրուած է խորհրդաժողով մը, որուն առանցքին պիտի ըլլայ արեւմտահայերէնը` հայրենահանուած ժողովուրդի լեզուն, որ բազմազան բացասական ազդակներու ճնշման ներքեւ տեղի կու տայ, եւ նոյնինքն ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅը կարծէք չի տագնապիր: Եւրոմիութեան ուսումնասիրական յատուկ սպասարկութիւնները բազմիցս յիշեցուցած են, որ ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԸ ՎՏԱՆԳՈՒԱԾ ԼԵԶՈՒ Է, այսինքն կը գտնուի ՄԵՌԵԱԼ ԼԵԶՈՒ ըլլալու զառիթափին վրայ:

ՏԱԳՆԱՊԱԼԻ ՀԱՐՑ մը, որ չի տագնապեցներ զանգուածները, անգիտութեամբ եւ սպառողական ընկերութեան անմիջականութիւններու պատճառով: Բայց անպատասխանատուութիւն է, երբ «ղեկավարութիւններ»ը, ներառեալ` Հայաստանի Հանրապետութեան իշխանութիւնները, նման հիմնահարց չունին իրենց առաջնահերթութիւններու օրակարգին: Հարցը սոսկ ուսուցման մը բարի կամեցողութենէն անդին կը գտնուի:

«Հայրենահանուած ազգ»ի մը հոգեհարազատ հորիզոնը պիտի մթագնի արեւմտահայերէնի շիջումով, եւ տարրական ողջախոհութիւնը պիտի յուշէր «ղեկավարութիւններ»ուն, որ այս ձեւով պիտի մթագնի նաեւ ազգային ինքնուրոյն եւ հաւատարմօրէն պահանջատէրի գաղափարական-քաղաքական գիտակցութիւնը: Աւելի պարզ. ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԻ ՇԻՋՈՒՄԸ Կ’ԸԼԼԱՅ ՆԱԵՒ ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԱՍՏԱՆԻ ՇԻՋՈՒՄԸ, եւ վերջ կը գտնէ ՀԱՅ ԴԱՏի հետապնդումը, որուն մասին կը խօսինք Բաբելոնի բոլոր լեզուներով, հետզհետէ նուազ` հայերէնով:

Արեւմտահայերէնի հարցը, մեր կացութեան մէջ, սոսկ կրթական-մանկավարժական խնդիր մը չէ: Ան էապէս քաղաքական է, զոյգ եւ միացեալ բեւեռներով. հայրենահանուած արեւմտահայ ժողովուրդի ինքնութիւն եւ բռնագրաւուած արեւմտահայաստանի տէր ըլլալու եւ մնալու գիտակցութիւն: Եւ ազգային լեզուն անոնց ստացման եւ փոխանցման կրող շառաւիղն է, vecteur-ը: Եթէ գիտակից եւ յանձնառու հաւաքականութիւն ըլլայինք, «ղեկավարութիւններ»ը կը գնահատէինք (կը քննադատէինք) այս հարցին նկատմամբ իրենց ցուցաբերած նախաձեռնութիւններով եւ յաջողութիւններով:

Այդպէս չենք: Հարցը կը համարենք լուսանցքային:

Հայրենի մտաւորական Ռաֆայէլ Համբարձումեան ծանօթ է հայերէնի պաշտպանութեան եւ հարազատ ուղղագրութեան վերականգնումի հարցերով, կը պատկանի հաւատաւոր  փոքրամասնութեան փաղանգին: Ինչ որ մենք` սփիւռքահայերս կամ արեւմտահայերս, պիտի չհամարձակէինք ըսել մեր ճապաղած զգացական հայրենասիրութեամբ եւ մէկութեան երազով, ինք կ’ըսէ: Եւ լաւ է, որ ինք ըսէ` որպէս արեւելահայ, որպէսզի «նոմանքլաթուրա»ի ժառանգները լուտանքի չենթարկեն մեզ, ինչպէս ըրին, Հայաստան-սփիւռք Բ. խորհրդաժողովի նախօրեակին, երբ ուղղագրութեան վերականգնումը պահանջողներու հասցէին ըսին, որ` «նրանք ներշնչուած էին հայատեաց կենտրոններից…»:

Այս յանդուգն Ռաֆայէլ Համբարձումեանը կը կատարէ արտակարգ ոստում մը, զոր պիտի չկատարէին հայրենասիրութիւնը պահպանողականութեան եւ թուլամորթութեան հետ շփոթող սփիւռքի մտաւորականները, հրապարակագիրները եւ «ղեկավարութիւններ»ը:

Քանատայի «Հորիզոն» շաբաթաթերթի յուլիս 2011-ի Գրական յաւելուածին մէջ, Ռաֆայէլ Համբարձումեան ստորագրած է յօդուած մը, որ կ’արծարծէ այն բոլոր էական հարցերը, զորս սփիւռքը ընդհանրապէս չ’ուզեր կամ չի համարձակիր արծարծել: Խորագիրը իրատեսութեան հրաւէր է, եթէ տակաւին նուազագոյն ցանկութիւնը ունինք մեր գալիքի մասին մտածելու:

Ռաֆայէլ Համբարձումեանի խորագիրը կ’արտագրեմ.

«ԱՐԵՒՄՏԱՀԱՅԵՐԷՆԸ ԴԱՌՆՈՒՄ Է ԳՐԱԲԱՐ. ՍՓԻՒՌՔԸ ԻՆՔԶԻՆՔԸ ՊԷՏՔ Է ՓՐԿԻ ԺԱՐԿՈՆԱՑՈՂ ԱՐԵՒԵԼԱՀԱՅԵՐԷՆԻՑ ԵՒ ՀԱՅԱՍՏԱՆԵԱՆ ՈՒՂՂԱԳՐՈՒԹԻՒՆ-ԽԵՂԱԳՐՈՒԹԻՒՆԻՑ»:

Ապա այսքա՛ն դիպուկ խորագրի բացատրութիւնը կու գայ առաջին պարբերութեամբ:

«Քանի որ արեւմտահայերէնով խօսողները անընդհատ քչանում են, արեւմտահայերէնն իբրեւ խօսակցական լեզու վերանում, դառնում է գրաբար: Որքան էլ անհաւատալի, բայց դրան մեծապէս օժանդակում է Հայաստանի պետութիւնը ու մանաւանդ սփիւռք գաղթած աւելի քան մէկուկէս միլիոն արեւելահայաստանցիները, որոնք փախչելով սփիւռք` ոչ միայն մէջտեղից վերացնում են արեւմտահայերէնի խօսակցականը, այլեւ սփիւռքում տարածում – գործնական են դարձնում պոլշեւիկեան խեղագրութիւնը…»:

Այսինքն արեւմտահայ ժողովուրդը առաջին հերթին ինք իր լեզուն արհամարհելով, վասն այլազան գործնապաշտութիւններու, զայն կը վերածէ մոռցուող-մոռցուած լեզուի, գիրքի լեզուի, նոր գրաբար: Ոմանք պոռչտացին, որ «պարզ» պէտք է գրել, «հասկնալի», այն աստիճան, որ լեզուն խեղճացաւ, աղքատացաւ, օտար բառերու եւ շարահիւսութիւններու ներխուժումով` աղճատեցաւ, կը դառնայ «հաց-պանիրի հայերէն», ինչպէս այնքան դիպուկ կերպով ըսած էր Շաւարշ Միսաքեան: Եւ ի հարկէ, նման հայերէնով ո՛չ ինքնութիւն կը կերտուի, ո՛չ մշակոյթ կը ժառանգուի, ո՛չ մշակոյթ կը ստեղծուի: Այսինքն հայը կը լուծուի իր շրջապատին մէջ:

Այս բացասականութեան վրայ կը գումարուի «ժարկոնացող» արեւելահայերէնի «թուրիստական-հայրենասիրական» կապկումը, որ քիչ մըն ալ աւելի մոռացման կը մղէ արեւմտահայերէնը, պարզ այն պատճառով, որ հայրենահանուած եւ սփիւռք դարձած զանգուածներուն դադրած ենք ազգային գաղափարախօսութիւն ներշնչելէ, բռնագրաւուած արեւմտեան հայաշխարհի ազատագրումը մեր քաղաքական առաջադրանքներու տախտակին վրայ էջ-յատակի ծանօթութիւն անգամ չէ, այնքան ողողող են, Հայաստան եւ սփիւռք(ներ), աթոռներու տիրացման ցանկութիւնները:

Կայ «ժարկոնացող» արեւելահայերէնը, աշխարհի բոլոր լեզուներէն կատարուող վայրագ ներխուժումներով: Բայց «հաց-պանիր»ի հայերէնի կողքին, կայ նաեւ «ժարկոնացող» արեւմտահայերէնը, այսինքն` փողոցի բարբառ մը, որ կը հակադրուի «մաքուր հայերէն»ի, որ կը համարուի գրոց-բրոցի լեզու: Այս անիշխանական կացութեան մէջ, փոխանակ որակաւոր մշակոյթ տալով զանգուածին` պայքարելու «ժարկոնացման» դէմ, սփիւռքի թատրոնը կը հանդիսանայ նոյն այդ «ժարկոնացման» կաճառը, քանի որ նպատակը կարծէք ո՛չ մշակոյթն է եւ ո՛չ որակը, այլ` սրահ լեցնելու համար կոչին պատասխանող ամբոխը:

Ինչ որ մենք պիտի չըսէինք, սարսափելով այլամերժութեան լուտանքէն, կ’ըսէ Ռաֆայէլ Համբարձումեան:

«Իսկ սփիւռք գաղթած արեւելահայերը սփիւռքի դպրոցներից, մամուլից ու հեռուստատեսութիւն-ձայնակայաններից անընդհատ կրճատում են արեւմտահայերէնի գործածութեան ծաւալները` արեւմտահայերէնի փոխարէն աւելացնելով արեւելահայերէնը, աւելի ճիշդ` Երեւանի այսօրուայ բռի խօսուածքը` ընդարձակելով նաեւ պոլշեւիկեան խեղագրութեան գործածութեան սահմանները» (ընդգծ. Յ.Պ.):

Ինչ որ չէ ըսած Ռաֆայէլ Համբարձումեան, այն է, որ արտագաղթած արեւելահայերը, որոնք կամաւոր կերպով լքած են հայրենիքը, նուազագոյն ճիգը չեն ըներ պատշաճելու արեւմտահայոց սփիւռքին, իրենք զիրենք կը համարեն իրենց լքած երկրի պետութեան պաշտպան` յայտարարելով, որ իրենց հայերէնը եւ ուղղագրութիւնը պետական են, եւ այդպէս պէտք է որ գրէ եւ խօսի սփիւռքը: Տարբեր առիթներով գրած եւ խօսած եմ այս մասին, բայց կարծէք արեւմտահայոց սփիւռքը դատարկուած է ինքնութենէ եւ ինքնապաշտպանութեան բնազդէ:

Կը յուսամ, որ օգոստոսի կէսին գումարուելիք խորհրդաժողովը  չի բաւարարուիր եղածը մասամբ փրկելու միջոցներով եւ մանկավարժութեամբ, այլ մեկնակէտ մը կ’ըլլայ ազգային-մշակութային քաղաքական վերականգնումի եւ այդ գծով յատուկ ռազմավարութեան մը մշակման: Որոշում կայացնողներու շրջանակը ներկայ կ’ըլլա՞յ, կը հետաքրքրուի՞, կը լսէ՞: Անոնք պիտի հասկնա՞ն, որ իր նկարագիրը կորսնցուցած հաւաքականութիւնը պատուանդան պիտի չըլլայ իրենց այլազան փառասիրութիւններուն:

Կարդալ` Ռաֆայէլ Համբարձումեանի յօդուածը:

Հայրենահանուածներու արեւմտահայոց սփիւռքը չդատապարտել անհետացման, ժամանակ մըն ալ անոր տալով «Ամերիկայի հօրեղբօր» դեր (oncle d’Amérique):

Երբեմն պէտք է կարդալ Պոլսոյ «Մարմարա»ն: Փոխանակ ողողուելու արեւելահայերէն էջերով, զանոնք կը վերածէ արեւմտահայերէնի եւ այդպէս կը հրամցնէ իր ընթերցողներուն: Իսկ կան ուրիշներ, որոնք բաժանորդ շահելու նպարավաճառային հաշիւներով (երբեմն ալ տգիտութեամբ) արեւելահայերէն «ժարկոն»ով պոլշեւիկեան խեղագրութեան էջեր կը սեւցնեն:

Բուռն կերպով պէտք է ցանկալ, որ գումարուելիք խորհրդաժողովը ինքնութեան զանգուածային վերականգնումի մեկնակէտ կ’ըլլայ, որպէսզի օր մը արեւմտահայոց սփիւռքի մասին անցեալով չխօսուի:

Որպէսզի Արեւմտահայաստանն ալ չվերածուի սոսկ «պատմական Հայաստանի»:

Երկու օր առաջ 24 յուլիս էր, մեր ներկայ կացութիւնը նուիրականացնելու միտումով կնքուած ոչ թէ դաշնագիրը, այլ` «չարագիր»ը…, Լոզանը:

Ո՞վ այդ կը յիշէ «թուրիստական» երջանկութեան մթնոլորտէն դուրս գալով:

Յ. ՊԱԼԵԱՆ

26 յուլիս 2011, Նուազի-լը-Կրան

Share this Article
CATEGORIES