ՀԱՅԵԱՑՔ ԵՒՐՈՊԱՅԷՆ. Ո՞ՐՆ Է ՄԵՐ «ԱՄԵՐԻԿԵԱՆ ԵՐԱԶԸ» ԿԱՄ` ՆՈՐ ՇԱՐԱԴՐԱՆՔԻ ՀՐԱՄԱՅԱԿԱՆԸ

Հայկական իրականութեան մէջ քաղաքական կուսակցութիւններուն հիմնական խնդիրներէն մէկը այն է, որ անոնք չեն հասկնար խօսքի` շարադրանքի իմաստը: Յստակ ըլլալու համար ըսեմ, որ շարադրանք բառը այստեղ պիտի օգտագործեմ անգլերէն «narrative» հասկացողութեան փոխարէն:

Մարդիկ հակուած են շարադրանքը շփոթելու հաղորդակցութիւն դրոյթին հետ: Շարադրանքը, «պատմութիւնը», անհրաժեշտ չարիք է, որուն միջոցով մարդ հարկադրուած է հաղորդուելու զանգուածին հետ` անոր փոխանցելու համար հասարակական կեանքի ղեկավարման կամ վերանորոգման առնչուող կուսակցութեան մը առաջադրած լուծումները:

Անոնք լրիւ կ՛անտեսեն այն հանգամանքը, որ քաղաքական կուսակցութեան մը գաղափարախօսութիւնը ինքնին «շարադրանք» է, պատմութիւն, որ կը գծագրէ հասարակութեան ապագան, որ միաժամանակ կը պատկերէ հասարակութեան ոչ միայն ի՛նչ ըլլալն, այլեւ` ի՛նչ չըլլալը:

Շարադրանքը, սակայն, թուղթի կտոր մը չէ, սոսկ յայտարարութիւն մը չէ, որ դրան վրայ կախելով` կը հանգստանաս, ակնկալելով, որ մարդիկ կու գան եւ կը կարդան, կը լսեն կուսակցութեան պատգամը:

Քաղաքականութիւններ եւ հասարակութիւններ կը կազմուին եւ կը ձեւաւորուին ազգի կարիքներու հիման վրայ հիւսուած «շարադրանքներով»:

Քաղաքականութիւնը շատ նման է թատրոնի: Թատրոն` ոչ իր ժխտական իմաստով, այսինքն` մակերեսային, խաղարկային, շինծու, այլեւ` այդ բառի ամէնէն դրական ու լաւ իմաստով. թատրոն, որ կեանքը ներկայացնելու մեթոտ է, որ կը յստակացնէ հասարակութեան մէջ ուժերու յարաբերակցութիւնը, կը բիւրեղացնէ մարդու սեփական եւ հաւաքական տեսլականները, կ՛ուրուագծէ նոր հեռանկարներ, կը յիշեցնէ, թէ ո՛րն է  էականը. մէկ խօսքով, կը վերծանէ այն ամէն ինչը, որ կը բարձրացնէ կեանքի որակը ու նոր իմաստ կու տայ կեանքին:

Այն, ինչ հայկական կեանքին մէջ գործող քաղաքական կուսակցութիւններուն կը պակսի, ներառեալ` Հայ յեղափոխական դաշնակցութեան, արժէքներն են, ա՛յն արժէքները, որոնց հիման վրայ կ՛ուզենք կերտել մեր հաւաքական կեանքը: Ո՞ւր են ուղենիշները, ո՞ւր են ուղենիշներու մասին պատմողները. մէկ խօսքով` ո՞ւր են մեր քաղաքական թատերագիրներն ու բեմադրիչները: Սակայն կրկին կ՛ընդգծեմ` ո՛չ թէ քաղաքական յարդարանքով զբաղելու համար: Ո՛չ, թատերագիրն ու բեմադրիչը յարդարանքով չեն զբաղիր, այլ ունին քաղաքականութիւնը թխելու, շաղելու եւ շեփորահարելու ծանրակշիռ պարտականութիւնը:

ՀՅԴ-ի պատասխանատու մարմինները եւ դէմքերը, կը թուի, թէ լրջօրէն կը հաւատան, որ ընտրողները, Հայաստանի քաղաքացիները, կը կողմնորոշուին` հետեւելով խորհրդարանին մէջ կուսակցութեան կատարած օրէնսդրական առաջարկութիւններուն, եւ կամ կուսակցական այս կամ այն գործիչին` պետական պիւտճէի մասին քննադատական ելոյթներուն: Այսպիսի առաջադրանքները նոյնքան անհետաքրքրական են քաղաքացիին համար, որքան հանդիսատեսին համար թատրերկի առաջին  ուրուագիծերը կամ բեմի նախագիծերը. բոլորս ալ գիտենք, որ բեմի համար օգտագործուած փայտերը կամ զգեստներու համար օգտագործուած հիւսուածեղէնի ընտրութեան մանրամասնութիւնները հետաքրքրական չեն հանդիսատեսին համար:

Երբ այս բոլոր մանրամասնութիւնները կը միատեղուին ու կը վերածուին իմաստալից շարադրանքի, միայն այն ատեն հանդիսատեսը կ՛իւրացնէ շարադրանքը, միայն այն ատեն շարադրանքը կը յուզէ զայն, կը դպչի անոր ամենախոր զգացումներուն եւ բնազդին:

Իսկ կարելի՞ է այս գործը վստահիլ PR-գրասենեակներու: Ես կը հաւատամ, որ այդպիսի հիմնարկներ չեն կրնար ստանձնել շարադրանքի պատրաստութեան խիստ կարեւոր գործը. աւելի՛ն, մենք երբե՛ք անոնց պիտի չվստահինք մեր ապագան: PR-գրասենեակները շարադրանքի վարպետներ չեն, անոնք միայն վաճառքի մասնագէտներ են: Շարադրանքը այլ բան է, առեւտուրի հետ կապ չունի: Շարադրանքը մեր երազները, մեր հաւաքական իղձի արտայայտութիւնը, մեր առաջնահերթ ցանկութիւններն են, որոնք տեսանելի եւ շօշափելի կը դարձնեն գաղափարական մեր զօրասիւները, անկախ այն հանգամանքէն, թէ ինչպէ՛ս կարելի է զանոնք վաճառել կամ նոյնիսկ` վաճառելի՞ են, թէ՞ ոչ:

Քաղաքականութեան շունչ եւ մարմին տալ. ահա՛ շարադրանքին ամէնէն հիմնական դերակատարութիւնը: Պատմել եւ նկարել: Նկարագրել ՀՅԴ` իբրեւ անհատի ազատութիւններու պաշտպանի ու պահապանի. պատմել, թէ` ինչո՛ւ կուսակցութեան կարիքը կայ, եւ մանաւանդ ցոյց տալ, որ առկայ իրավիճակը ինչպէ՛ս է այսօր եւ ի՛նչ կրնայ ըլլալ մեր «վաղը»:

Ղեկավարներն ու կուսակցութիւնը չեն կրնար իրենք զիրենք հեռու պահել եւ դուրս մնալ ժամանակի մշակութային եւ մտաւորական շարժումներէն:

Ուրեմն, կարելի է հանգստօրէն անտեսել մեծածախս PR-գրասենեակները եւ փոխարէնը դիմել ժողովուրդին` ուսուցիչին, տնային տնտեսուհիներուն ու մայրերուն, դիմել մտաւորականներուն, իւրացնել մեր հասարակութեան տենչերը եւ առաջնորդել, դառնալ ջահակիր:

Սակայն կարծես թէ մեր քաղաքական այրերը հակուած են հաւատալու, որ կրնան իրենք զիրենք կտրել հասարակութենէն, մարդոցմէ: Փոխանակ զրոյցի մասնակցելու` կը մասնակցին ժողովի: Զրոյցի պահուն հանդուրժողութեան տանիքը բարձր է, ազատ է, մինչդեռ ժողովները ունին կարծր կառոյց, չափորոշուած թեքնիք: Քաղաքական այրերը պարտին ունենալ մարդը հասկնալու ձիրք:

Այսօր ՀՅԴ հրաշալի գործ կը տանի Ազգային ժողովին մէջ. այնտեղ պէտք է աշխատիլ իրաւական նախագիծերու վրայ, յամենալ երկրի տնտեսութեան վերաբերող անվերջանալի թուանշաններուն վրայ, կշռադատել, խորհրդակցիլ: Ինչ խօսք, այս բոլորը չներշնչող կամ անհրապոյր գործեր են, զորս պէտք է ընել: Անկասկած պարտաւոր ենք շնորհակալ ըլլալ այդ անշնորհակալ աշխատանքին համար: Սակայն հասարակութեան մեծամասնութեան համար այդ բոլորը «անտեսանելի» գործեր են: Առանց շարադրանքի` քաղաքականութիւնը կը վերածուի դիւանակալութեան, «պիւրոքրասի»ի: Կասկած չունիմ, որ այս գործերուն նուիրուած հայ մարդը իսկապէս կը հաւատայ ժողովրդավարութեան եւ ընկերվարութեան գաղափարներուն, եւ որ` ներկայացուած հակապիւտճէն եւ առաջադրուած օրէնսդրական նախագիծերը հետամուտ են արդար հասարակութեան ստեղծման:

Սակայն այս մարդիկ չեն գիտեր, թէ այդ բոլորը ինչպէ՛ս պէտք է հրամցնել, պատմել, շարադրել: Չի բաւեր միայն բառեր, գոյականներ. արդարութիւն եւ համերաշխութիւն բառերը սոսկալի ձայն եւ հնչիւն են, եթէ չկարենանք պատկերել, թէ ի՛նչ են արդարութիւնն ու համերաշխութիւնը մեզի համար, եւ այս պէտք է ընել ամէն օր, ամէն ամիս, ամէն տարի, կրկին ու կրկին:

Կեանքը մասամբ անուրջներու, պատրանքներու կերտում է: Այդ անուրջները կ՛ապրին, որովհետեւ մենք` մարդ արարածներս, կը հաւատանք այդ երազին: «Ամերիկեան երազը», օրինակի համար, անխորտակելի երազ է, որ ամէն օր, ամէն ժամ կը ձեւաւորէ մարդոց մտայնութիւնը, ինքնութիւնն ու հետեւաբար` Միացեալ Նահանգներու հաւաքական ինքնութիւնը:

Նոյն ձեւով, սկանտինաւեան երկիրներու 1940-ական թուականներու folkhem-ի գաղափարը հզօր շարադրանք էր, պատրանքի ձեւակերպում, ուր բառերը կ՛օգնէին քաղաքացիին` հասարակութիւնը պատկերել որոշ ձեւով, ապագան տեսնել, շարժիլ ու աշխատիլ` այդ պատրանքէն ներշնչուելով:

Այսօր հայութիւնը, հայրենիքին մէջ թէ արտերկիր, կարիք ունի նոր շարադրանքի, նոր շարադրանքներու: Շուտով ընտրութիւններ են Հայաստանի մէջ, նախագահական թեկնածուներու, խորհրդարանի թեկնածուներու անուններու փնտռտուքը արդէն ընթացքի մէջ է: Այնտեղ տիրող ընկերային եւ տնտեսական պայմանները խիստ մտահոգիչ են: Այս մթնոլորտին մէջ ՀՅԴ եւս իր ներուժին մէկ մասը պիտի վատնէ ընտրարշաւի ընթացքին: Էական է այս պահուն այն, որ ՀՅԴ-ի ղեկավարութիւնը եւ շարքերը լսեն հայ քաղաքացիին ձայնը, ընտրողներուն մտահոգութիւններն ու առաջնահերթ խնդիրները եւ այդպիսով կատարեն ժողովուրդի կարիքներուն յստակացումը. այս կարեւոր գործը, սակայն, լրիւ անբաւարար է:

Մեր «Existential» շարադրանքը պէտք է փնտռել այլուր: Հազիւ թէ թատերախաղ մը յաջող կ՛ըլլայ, եթէ անոր բեմադրիչը ակնկալէ, որ հանդիսատեսը ի՛նք պիտի որոշէ թատրերգութիւնը ընտրելու, գրելու եւ բեմադրելու մանրամասնութիւնները:

Հանդիսատեսը թատրոն կ՛երթայ այն յոյսով, որ թատրոնով զբաղող մարդիկ արդէն իսկ պատասխան ունին այդ բոլոր հարցերուն: Հանդիսատեսը թատրոն երբե՛ք չէ եկած` բեմի կառուցապատումին օգտագործուած գամերը քննելու:

Հանդիսատեսը թատրոն կու գայ, որպէսզի այնտեղ տեսնէ, գտնէ համակարգուած խաղարկութիւն մը, որ իրեն պիտի ընծայէ լուսաւորուելու, նոր միտքեր որսալու, նոր միտքերով վարակուելու եւ նոր աշխարհահայեացք գտնելու հնարաւորութիւնը: Միայն այն ատեն կ՛ունենանք ընկերային արդարութեամբ, համերաշխութեամբ եւ իր իրաւունքներու պաշտպանութեամբ հետաքրքրուած քաղաքացիներ:

ՍԻՒԶԱՆ ԽԱՐՏԱԼԵԱՆ

Suzanne.khardalian@comhem.se

Share this Article
CATEGORIES