ՈՒՐԵՄՆ, ԱՅԺՄ Ո՞Վ ՊԻՏԻ ՊԱՀՊԱՆԷ ԱՇԽԱՐՀԻԿ ԿԱՐԳԵՐԸ

Վերնագիրիս հարցումը այս օրերուն շատեր կ՛ուղղեն, մասնաւորաբար` թրքական քաղաքականութեան մէջ զինուորականներու դերակատարութեան տկարացման լոյսին տակ: Բայց հարցումը ինքնին հարցական է, որովհետեւ կը թուի, թէ ուշադրութենէն դուրս կը մնան քանի մը կարեւոր փաստեր:

Նախ` Թուրքիոյ զօրավարներուն եւ անոնց համախոհ դատաւորներուն պարտադրած ապակրօնականացումը բացարձակապէս նման չէր Արեւմուտքի մէջ տեղի ունեցած համանուն հոլովոյթին: Ներշնչուած 19-րդ դարու ֆրանսական արմատական լուսաւորչականութենէն եւ գերմանական «գռեհիկ նիւթապաշտութենէն»` թրքական ապակրօնականացումը հիմնուած էր աւանդական կրօնի դէմ պայքարին վրայ (բնաւ չէզոք չէր այդ կրօնին նկատմամբ): Միւս կողմէ` ատիկա հովանաւորեց նոյն այդ կրօնը միայն պետական նպատակներու համար: Հետեւաբար ատիկա արտառոց հետեւանքներ ունեցաւ, ինչպէս` արգելքը լաչակներու օգտագործումին եւ սուֆիական միաբանութեան դէմ արգելքները, եւ Անգարա հրատարակեց ու արտասանել տուաւ մզկիթներու մէջ քարոզներ, որոնք կը փառաբանէին թրքական բանակին շարքերուն մէջ նահատակութիւնը, այդ ալ` յանուն հայրենիքին եւ ո՛չ կրօնին:

ԹՇՆԱՄԻՆԵՐ ՍՏԵՂԾԵԼՈՎ

Այլ խօսքով, աշխարհիկութեան այն յատուկ ըմբռնումը, զոր թուրք զօրավարներն ու անոնց համախոհ դատաւորները կը փորձէին պարտադրել, հետեւողական չէր, ժողովրդավարական եւ ազատական չէր: Ատիկա կը խախտէր իրաւունքները ոչ միայն թուրք իսլամներու, այլեւ` թուրք քրիստոնեաներու, որոնց եկեղեցիները ու առաքելութիւնները նոյնպէս խստօրէն սահմանափակուած էին: (Յոյներու Հալքի դպրեվանքին փակումը, օրինակ, 1971-ին, գործն էր զինուորական խորհուրդին): Այնպէս, որ ոչ ազատական աշխարհիկութիւնը կեանքի կոչածներուն հեռացումը լաւ լուր էր:

Բայց ի՞նչ կ՛առաջադրեն իսլամականները, որոնք կը մերժեն նոյնիսկ ամէնէն ազատական ձեւերը աշխարհիկ պետութեան եւ կը պնդեն ունենալ «իսլամական պետութիւն» մը:

Թուրքիան այժմ ո՞վ պիտի պահպանէ անոնցմէ:

Տակաւին այս հարցումը եւս պէտք է հետազօտել քիչ մը, որովհետեւ չի յաջողիր պատասխանել այն հարցումին, թէ իսլամականութիւնը նախ ուրկէ՞ եկաւ: Արդեօք միշտ հո՞ն էր: Կամ ատիկա բանի մը արձագանգը, հակադարձութի՞ւն էր: Եթէ դուք փորձէք Թուրքիոյ ծիրին մէջ այս հարցումին պատասխանել, դուք պիտի տեսնէք, որ այս երկրին մէջ իսլամականութիւնը յառաջացած է, ծագած է հիմնականին մէջ իբրեւ պատասխան զինուորականութեան պարտադրած ապակրօնականացման, որուն մասին մենք կը խօսինք:

Օսմանեան կայսրութեան գոյութեան վերջին տասնամեակներուն Թուրքիա դարձաւ սահմանադրական միապետութիւն, իսկ անոր ղեկավարներէն իսլամական մտածողութիւն ունեցողներուն մեծ մասը կողմնակից էր յաւելեալ ժողովրդավարացման: Իսլամական ազատականութեան այս նոր ալիքը ճնշուեցաւ, ճզմուեցաւ, եւ ատոր եղափոխութիւնը ընդհատուեցաւ 20-րդ դարու երկրորդ քառորդին` ծայրայեղ-աշխարհիկ քեմալական վարչակարգով: Տակաւի՛ն, երբ «բազմակուսակցականութեան» ժամանակաշրջանը սկսաւ 1950-ին, բարեպաշտ իսլամները աջակցեցան միայն աջ-կեդրոնամէտ ժողովրդավարական կուսակցութեան, որ ոչ միայն կրօնական ազատութիւն բերաւ, այլեւ ստեղծեց տնտեսական բարգաւաճում եւ ՕԹԱՆ-ի անդամակցութիւն:

ՏԱՐԱԶԱՒՈՐ ԵՂԵՌՆԱԳՈՐԾՆԵՐ

Այդուհանդերձ, տարազաւոր եղեռնագործները չէին կրնար հանդուրժել նոյնիսկ ժողովրդավարական կուսակցութիւնը, եւ ատոր դէմ 1960-ին արիւնոտ պետական հարուած իրականացուցին` բանտարկելով կուսակցութեան բոլոր երեսփոխանները, նաեւ մահապատիժի ենթարկեցին երեք նախարարներ, որոնց շարքին էր մեծ ժողովրդականութիւն ունեցող վարչապետ Ատնան Մենտերես:

Աջ-կեդրոնամէտ կուսակցութեան դէմ իրականացուած այդ ճակատային յարձակումէն ետք միայն իսլամականութիւնը 1960-ականներու վերջաւորութեան յայտնուեցաւ իբրեւ քաղաքական ուժ, Նեճմէտտին Էրպաքանի դրօշին տակ: Ան խոստացաւ «Իսլամական ՕԹԱՆ» եւ ի վերջոյ` իսլամական պետութիւն:

Հետեւաբար, երբ Թուրքիոյ զօրավարները 1997-ին իրենց «յետ արդիական յեղաշրջումով» յարձակեցան Էրպաքանի կառավարութեան վրայ, անոնք միայն կը չէզոքացնէին «սպառնալիք» մը, որ իրենց նախորդներուն օգնութեամբ ստեղծուած էր:

Նոյն ներուժը կարելի է տեսնել թուրք զօրավարներու միւս անտանելի մղձաւանջին մէջ, քրտական անջատողականութեան պարագային: 1980-ականներու կէսերէն Թուրքիոյ զօրավարները կը շղթայազերծէին քիւրտ անջատողականներու ապստամբութիւնը ճզմելու լայնածիր գործողութիւններ` մերժելով «քրտական հարցին վերաբերող քաղաքական որեւէ բարեփոխում: Թուրք զօրավարները չէին անդրադառնար, որ բոլոր քաղաքացիներուն պարտադրած իրենց այդ թրքական խիստ ազգայնամոլութիւնը, ներառեալ` նուաստացուցիչ արգելքը քրտերէնի վրայ, եւ նոյնիսկ քիւրտ խաղաղ գործիչներու դէմ իրագործուած նոյն այդ վայրագութիւնն է, որ առաջին հերթին ստեղծած է խնդիրը եւ յաւերժացուցած է զայն:

Միայն զինուորականներու հեռացումով մենք կրնանք սկսիլ քննարկումը աշխարհիկութեան մեկնաբանութեան եւ քրտական խնդրի լուծման միջոցներուն, եւ նոյնիսկ արծարծումը այնպիսի թապու-ներու եւ արգիլեալ նիւթերու, ինչպիսին է ողբերգական ճակատագիրը օսմանեան հայերուն:

Ցարդ մենք չենք դարձած զոհը որեւէ «ներքին եւ արտաքին թշնամիներու», որոնցմէ իբր թէ զօրավարները, իրենց պնդումով, մեզ կը փրկէին:

Երբ զօրավարները իրենց զօրանոցներուն մէջն են, մենք մեզ հրաշալի կը զգանք:

ՄՈՒՍԹԱՖԱ ԱՔԻՈԼ

«Հիւրրիյէթ»

Share this Article
CATEGORIES